Đi tìm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" (Bài 1)

LTS: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhiều lần gợi ý để Hà Nội nghiên cứu, xây dựng thí điểm mô hình “phường, xã xã hội chủ nghĩa”. Đây không phải định hướng mang tính lý luận, mà đặt ra yêu cầu cụ thể hóa trong thực tiễn quản trị cơ sở.

Gần đây nhất, tại cuộc tiếp xúc cử tri sau Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu Hà Nội đi đầu làm mẫu, có thể bắt đầu thí điểm xây dựng phường hoặc xã xã hội chủ nghĩa đẻ rút kinh nghiệm, làm rõ mô hình tổ chức và khả năng đáp ứng nhu cầu đời sống người dân.

Ngay sau đó, UBND TP Hà Nội đã có dự thảo Đề án triển khai thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" trên địa bàn TP.

Theo đó, Hà Nội đề xuất lựa chọn địa bàn thí điểm trên cơ sở các tiêu chí như tính đại diện, khả năng tổ chức lại không gian phát triển, điều kiện hạ tầng, năng lực hệ thống chính trị, mức độ sẵn sàng đổi mới và khả năng lan tỏa.

Báo Điện tử Dân Việt thực hiện loạt bài "Đi tìm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa" với ý kiến đa dạng từ người dân, chuyên gia và bài học kinh nghiệm từ các mô hình trước đây để phân tích, đề xuất ý kiến cho mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa tại Thủ đô Hà Nội.

"Xã, phường xã hội chủ nghĩa" để lượng hóa được hạnh phúc của nhân dân

"Xã, phường xã hội chủ nghĩa" phải là nơi con người được đặt ở vị trí trung tâm, là chủ thể của quá trình phát triển, đây là ý kiến chuyên gia trao đổi với Báo Dân Việt khi bàn về mô hình thí điểm "xã, phường xã hội chủ nghĩa".

Mô hình phát triển toàn diện từ xã, phường xã hội chủ nghĩa

Những ngày qua, người dân khu vực ông Nguyễn Mạnh Hiếu - Chủ tịch Công đoàn xã Phú Xuyên (Hà Nội) sinh sống đã bàn luận sôi nổi về chủ đề "thí điểm xã, phường xã hội chủ nghĩa ở Hà Nội". Những tiêu chí nào đặt ra, điều gì cần thực hiện trước, chọn địa bàn nào, ... là những vấn đề người dân quan tâm.

Qua trao đổi với người dân, ông Nguyễn Mạnh Hiếu cho biết khái niệm “xã hội chủ nghĩa” tại cấp cơ sở không nằm còn là những lý luận xa xôi, mà hiện hữu ngay trong đời sống, sinh hoạt hằng ngày.

Người dân kỳ vọng, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa thực sự sẽ là bước chuyển mình từ “quản lý hành chính” sang “quản trị phát triển”, đời sống, hạnh phúc của người dân thực sự do đếm được qua hiệu quả phát triển xã hội.

“Tôi mong muốn cần đưa vào các chỉ số như mức độ hài lòng và chỉ số hạnh phúc của người dân lên hàng đầu, là yếu tố cốt lõi, xương sống. Ngoài ra, thời gian giải quyết thủ tục hành chính, khả năng tiếp cận y tế – giáo dục và thu nhập bình quân cũng cần được tăng lên gấp đôi, gấp ba. Đây là điểm mới rất quan trọng, bởi cấp xã, phường sẽ được vận hành như một đơn vị có chỉ số đánh giá cụ thể, thay vì chỉ dựa vào báo cáo hành chính”, ông Hiếu kỳ vọng.

Ông Hiếu cũng như nhiều người dân khác mong muốn mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa phải được lượng hóa bằng hệ thống tiêu chí rõ ràng, có thể kiểm chứng và so sánh. Trọng tâm là các nhóm chỉ số về hiệu quả quản trị, chất lượng sống, phát triển kinh tế và môi trường – an ninh.

Như ở vùng quê Phú Xuyên nơi ông Hiếu sinh sống, hiện đã thay da đổi thịt với những con đường nhựa phẳng lì, với trạm y tế sạch đẹp, nhưng người dân nơi đây vẫn còn những nỗi niềm trăn trở.

“Hiện nay, người dân đã được chăm sóc y tế định kỳ, nhưng với những ca bệnh nặng, chúng tôi vẫn phải lặn lội lên tuyến Trung ương. Mong rằng mô hình mới sẽ giúp người dân được chữa trị ngay tại địa phương, giảm bớt gánh nặng đường xa, tốn kém”, ông nói.

Bên cạnh y tế, ông Hiếu cũng như nhiều người dân khác còn kỳ vọng về những không gian công cộng đầy sức sống. Đó là nơi trẻ em có sân chơi, người già có dụng cụ tập thể dục, nơi tình làng nghĩa xóm được thắt chặt qua những buổi giao lưu văn hóa tại nhà văn hóa thôn, xóm.

Đồng quan điểm, PGS.TS, Đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn cho hay, gợi mở của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc xây dựng thí điểm một phường, một xã xã hội chủ nghĩa là một cách đặt vấn đề rất mới, rất thực tiễn và cũng rất giàu ý nghĩa chính trị - xã hội.

Điểm quan trọng ở đây không phải là tạo ra một khẩu hiệu, mà là thử nghiệm một mô hình phát triển ở cấp gần dân nhất, nơi người dân có thể nhìn thấy, chạm thấy, cảm nhận thấy những giá trị tốt đẹp của chế độ trong đời sống hằng ngày.

“Theo tôi, phường, xã xã hội chủ nghĩa trước hết phải là nơi con người được đặt ở vị trí trung tâm. Ở đó, sự phát triển không chỉ được đo bằng những con đường rộng hơn, những tòa nhà cao hơn, hay tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh hơn, mà còn bằng mức độ an toàn, văn minh, nhân ái, công bằng và hạnh phúc của người dân.

Đó phải là nơi trẻ em được học hành tốt, người già được chăm sóc, người yếu thế không bị bỏ lại phía sau, người lao động có sinh kế ổn định, người dân được sống trong môi trường trong lành, được tiếp cận dịch vụ công thuận tiện, được tham gia vào quá trình quản trị cộng đồng” ông Sơn chia sẻ.

Ngoài ra, ông cũng kỳ vọng rằng, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa như một mô hình phát triển toàn diện ở cơ sở: Hiện đại về hạ tầng, hiệu quả về quản trị, giàu bản sắc về văn hóa, nhân văn trong chính sách xã hội, năng động trong kinh tế và sâu sắc trong đời sống cộng đồng. Đây cũng là cách cụ thể hóa mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” từ những điều rất gần gũi với người dân.

Cụ thể hơn hết, theo ông, đó là chất lượng sống, thu nhập bình quân, tỷ lệ hộ nghèo, chất lượng nhà ở, khả năng tiếp cận nước sạch, cây xanh, không gian công cộng, an ninh trật tự, mức độ hài lòng của người dân được nâng cao, đảm bảo.

Giáo dục y tế, ở đó, trẻ em có đủ trường, đủ lớp, chất lượng bữa ăn được đảm bảo, cơ sở y tế có đủ năng lực chăm sóc sức cho cho con em, học sinh; Giao thông đi lại thông suốt, người dân có nhiều sự lựa chọn, cảm thấy hài lòng khi được phục vụ. Về thủ tục hành chính, người dân hạn chế thời gian đi lại, giải quyết nhanh trên môi trường điện tử.

“Và cái quan trọng nhất tôi cũng nghĩ rằng, chỉ số hài lòng và hạnh phúc của người dân phải được đảm bảo tối đa, tốt nhất. Một phường, xã xã hội chủ nghĩa không thể chỉ đẹp trên báo cáo. Nó phải làm cho người dân cảm thấy sống ở đó an toàn hơn, thuận tiện hơn, nhân văn hơn, đáng tự hào hơn. Khi người dân nói rằng “tôi muốn sống ở nơi này, muốn con cháu mình lớn lên ở nơi này”, khi ấy mô hình mới thực sự có sức thuyết phục”, ông nói.

Con người là trung tâm, là chủ thể của mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa"

PGS.TS, đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn cho biết thêm, muốn thực hiện hiệu quả mô hình phường, xã xã hội chủ nghĩa, trước hết phải tránh cách làm phong trào. Không nên chỉ chọn một địa bàn, gắn biển mô hình rồi tổng kết thành tích. Cần coi đây là một phòng thí nghiệm chính sách ở cấp cơ sở, có mục tiêu rõ, tiêu chí rõ, nguồn lực rõ, trách nhiệm rõ và cơ chế đánh giá rõ.

Trước hết, cần xây dựng bộ tiêu chí quốc gia hoặc bộ tiêu chí thí điểm về phường, xã xã hội chủ nghĩa, nhưng phải đủ linh hoạt để phù hợp với đô thị, nông thôn, miền núi, vùng ven, khu vực có di sản, khu vực phát triển công nghiệp hay dịch vụ. Bộ tiêu chí ấy phải kết hợp giữa chỉ tiêu kinh tế, xã hội, văn hóa, môi trường, quản trị và mức độ hài lòng của người dân;

Phải quy hoạch lại không gian phát triển theo hướng lấy con người làm trung tâm. Không thể có phường, xã xã hội chủ nghĩa nếu thiếu trường học, thiếu cây xanh, thiếu vỉa hè, thiếu không gian công cộng, thiếu thiết chế văn hóa, thiếu hạ tầng y tế, thiếu giao thông kết nối. Quy hoạch phải đi trước một bước, tránh tình trạng phát triển nóng rồi sau đó phải sửa chữa bằng những chi phí rất lớn;

Cần đổi mới quản trị cơ sở theo hướng chính quyền phục vụ, chính quyền số, chính quyền gần dân. Mọi thủ tục phải đơn giản, minh bạch, dễ tiếp cận. Người dân có thể phản ánh vấn đề về rác thải, chiếu sáng, an ninh, trật tự xây dựng, y tế, giáo dục qua nền tảng số và nhận được phản hồi có trách nhiệm. Chính quyền cơ sở phải là nơi dân tin, dân hỏi, dân góp ý và dân giám sát;

Huy động nguồn lực xã hội, trong đó ngân sách Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, nhưng không thể làm một mình. Cần có cơ chế để doanh nghiệp, cộng đồng, các tổ chức xã hội, chuyên gia, trí thức, văn nghệ sĩ, người dân cùng tham gia. Một phường, xã đáng sống không chỉ do chính quyền xây dựng, mà là kết quả của một cộng đồng biết cùng nhau kiến tạo.

"Việc xây dựng Đề án thí điểm "xã, phường xã hội chủ nghĩa" ở Hà Nội cần quán triệt sâu sắc bản chất và các nguyên tắc phát triển của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Trong đó, mục tiêu cao nhất không phải chỉ là tăng trưởng kinh tế đơn thuần mà là nâng cao chất lượng sống và chỉ số hạnh phúc của nhân dân. Trong mô hình này, người dân phải thực sự được đặt ở vị trí trung tâm và là chủ thể của quá trình phát triển" - PTS.TS Lê Quốc Lý, nguyên Phó Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.

Phải coi văn hóa là nền tảng của mô hình. Nếu chỉ có hạ tầng hiện đại mà thiếu văn hóa ứng xử, thiếu tinh thần cộng đồng, thiếu trách nhiệm công dân, thiếu sự nhân ái thì mô hình ấy chưa thể gọi là xã hội chủ nghĩa theo nghĩa đầy đủ. Văn hóa phải thấm vào quản trị, kinh tế, giao thông, trường học, bệnh viện, chợ dân sinh, khu dân cư, không gian mạng và từng hành vi ứng xử hằng ngày.

“Cuối cùng, cần làm thí điểm thật nghiêm túc, đánh giá thật khách quan, nhân rộng thật thận trọng. Có thể chọn một phường đô thị tiên tiến để cải tạo, nâng cấp; một xã nông thôn có nền tảng tốt để phát triển theo hướng nông thôn xã hội chủ nghĩa; đồng thời nghiên cứu một khu đô thị mới được thiết kế ngay từ đầu theo chuẩn hiện đại, thông minh, xanh, nhân văn. Làm được như vậy, mô hình phường, xã xã hội chủ nghĩa sẽ không chỉ là một ý tưởng đẹp, mà trở thành một hình ảnh cụ thể, sống động, có sức lan tỏa về con đường phát triển của Việt Nam trong kỷ nguyên mới”, ông Sơn nói.

Bàn luận về vấn đề này, luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng luật sư Chính Pháp cũng cho rằng, để xây dựng thành công mô hình chủ nghĩa xã hội thì cần phải xây dựng bộ máy hành chính đơn giản, gọn nhẹ, thực sự là nền hành chính kiến tạo.

Công dân sinh sống trong khu vực đó cũng phải là những công dân mẫu mực, có ý thức xã hội và ý thức chấp hành pháp luật cao, có tính tự giác tuân thủ các quy tắc cộng đồng; hệ thống hạ tầng giao thông, y tế, giáo dục, các chính sách an sinh xã hội, đi đầu cả nước, thậm chí có những bước tiến bộ vượt bậc.

Về kinh tế, cần phải có nguồn vốn lớn, thu hút đầu tư mạnh, tạo ra nhiều của cải vật chất, phải là nơi có những máy móc thiết bị tiên tiến nhất, trí tuệ nhân tạo được sử dụng phổ biến nhất để giải phóng sức lao động, mang lại thu nhập cao, đời sống văn minh, tiến bộ, công bằng và hạnh phúc.

Ngoài ra, cần đồng bộ hạ tầng về giao thông, y tế, giáo dục, hạ tầng để phát triển kinh tế xã hội, thu hút đầu tư, cần có nhân lực chất lượng cao, người dân phải là những người mẫu mực, văn minh, văn hóa, chính sách pháp luật phải rõ ràng, thủ tục hành chính thông thoáng, chính quyền phải thực sự do dân, vì dân, xã hội số, nền hành chính kiến tạo, thu hút đầu tư, sản xuất công nghiệp phát triển... thước đo sự thành công chính là bộ mặt của đời sống xã hội, các mặt về hạ tầng giao thông, giáo dục, văn hóa, y tế và chất lượng cuộc sống, thu nhập của người dân, chỉ số hạnh phúc của người dân.

Đó là những thứ hoàn toàn có thể đo lường được, đánh giá được về định lượng trên cơ sở đó sẽ kết luận là đã thành công chủ nghĩa xã hội hay không, từ đó có thể rút ra con đường, cách thức, giải pháp để xây dựng chủ nghĩa xã hội ở phạm vi lớn hơn và thành công trong cả nước.

Ngày 5/5, UBND thành phố Hà Nội đã xem xét, cho ý kiến đối với dự thảo Đề án triển khai thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" trên địa bàn Hà Nội.

Theo dự thảo, “xã, phường xã hội chủ nghĩa” được xác định là mô hình tổ chức phát triển và quản trị tích hợp ở cấp cơ sở, trong đó, chính quyền không chỉ thực hiện chức năng hành chính, mà trực tiếp chuyển hóa các mục tiêu, giá trị của chủ nghĩa xã hội thành kết quả phát triển cụ thể trên địa bàn.

Mô hình hướng tới tổ chức lại không gian phát triển, tái cấu trúc các hoạt động kinh tế - xã hội, đổi mới phương thức quản trị, bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội, phát triển văn hóa, con người và phát huy quyền làm chủ của nhân dân.

Đáng chú ý, mức độ cải thiện chất lượng sống, sự hài lòng và hạnh phúc của người dân được xác định là thước đo tổng hợp, quan trọng nhất.

Dự thảo Đề án dài 65 trang, gồm 3 phần và 5 phụ lục, xây dựng hệ thống 54 tiêu chí có thể đo lường và kiểm chứng trong thực tiễn. Các tiêu chí bao trùm từ kinh tế, việc làm, thu nhập đến hạ tầng, y tế, giáo dục, môi trường, chuyển đổi số và mức độ tham gia của người dân.

Trong đó, hai chỉ số tổng hợp quan trọng là hạnh phúc và sự hài lòng được bổ sung như tiêu chí cốt lõi, phản ánh chất lượng phát triển một cách toàn diện.

×