Đi tìm “xã, phường xã hội chủ nghĩa”: Chuyên gia phân tích điểm cốt lõi, nêu ra hàng loạt tiêu chí quan trọng

Ông Nam dẫn chứng rằng, trong hơn bốn thập kỷ đổi mới, Việt Nam đã đạt những thành tựu đáng kể về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhưng chúng ta vẫn trong "thời kỳ quá độ". Người dân, kể cả cán bộ cơ sở, vẫn gặp khó khăn khi được hỏi: Một xã phường xã hội chủ nghĩa trông sẽ như thế nào?

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, đề xuất của Tổng Bí thư, Chủ tịch Nước Tô Lâm giải quyết chính xác điểm nghẽn này. Tổng Bí thư đã đưa ra một phương pháp luận thực nghiệm: Xây thử, quan sát, đánh giá và điều chỉnh. Phương pháp này hoàn toàn phù hợp với truyền thống thực tiễn của Việt Nam, từ công cuộc đổi mới năm 1986, đến Chương trình Mục tiêu Quốc gia Xây dựng Nông thôn mới (bắt đầu từ năm 2010 với 19 tiêu chí cụ thể và đã đạt được hơn 73% số xã đạt chuẩn vào năm 2025).

Từ góc nhìn tâm lý xã hội, việc tạo ra một không gian vật chất có thể nhìn thấy, chạm vào và đánh giá được giúp con người dễ dàng hình dung và ủng hộ một ý tưởng trừu tượng. Một mô hình phường xã hội chủ nghĩa tồn tại thực tế sẽ tác động mạnh mẽ đến khát vọng, niềm tin, sự đồng thuận xã hội sâu rộng mà không cần vận động lý luận.

Đã có đủ các tiền đề để triển khai

Ông Nam phân tích, về mặt kinh tế: GDP bình quân đầu người của Việt Nam năm 2025 ước tính đạt khoảng 5.000 USD, với tốc độ tăng trưởng duy trì ở mức 6–7% mỗi năm.

Hà Nội, với vai trò trung tâm kinh tế, có GDP bình quân cao hơn mức trung bình cả nước và đang thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đáng kể. Tổng vốn đầu tư công của thành phố năm 2026 được phân bổ ở mức lịch sử, cho thấy năng lực tài chính đang mạnh lên.

Về pháp lý: Luật Thủ đô (sửa đổi) vừa được thông qua tại Kỳ họp thứ Nhất Quốc hội khóa XVI, tạo nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả quản trị và phát triển Hà Nội. Nghị quyết số 02 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới đã ban hành cơ chế đặc thù, phân cấp mạnh, áp dụng cơ chế vượt trội để Hà Nội phát triển nhanh, bền vững, hướng tới đô thị toàn cầu.

Về nhân lực: Hà Nội là nơi tập trung mật độ cao nhất các trường đại học, viện nghiên cứu và chuyên gia hàng đầu cả nước. Thành phố cũng đã có kinh nghiệm triển khai thành công các mô hình quản lý đô thị tiên tiến, từ mô hình chính quyền điện tử đến chương trình giảm ùn tắc giao thông.

Ngoài ra, Việt Nam đã có sẵn các bài học trong nước và quốc tế: Việt Nam đã có kinh nghiệm thành công với Chương trình Nông thôn mới, mô hình khu công nghiệp, và chính quyền điện tử. Quốc tế cung cấp nhiều bài học từ mô hình Hùng An (Trung Quốc), Tùng Đảo (Hàn Quốc), và thành phố Masdar (UAE). Đây là nền tảng vững chắc để xây dựng mô hình mới.

"Song song với đó, chúng ta có sự đồng thuận chính trị và quyết tâm cao, các lãnh đạo cấp cao nhất đều đã thể hiện sự ủng hộ qua các bài phát biểu, lãnh đạo Thủ đô Hà Nội mới đây cũng đã có các thông điệp thể hiện sự quyết tâm. Cho thấy sự nhất trí cao nhất trong giới lãnh đạo về vấn đề này", ông Nam nói.

Nhìn trước những thách thức

Dù có nhiều thuận lợi, nhưng ông Nam cũng băn khoăn rằng, tính đến thời điểm hiện tại, chưa có một bộ tiêu chuẩn chính thức nào định nghĩa thế nào là một xã, phường xã hội chủ nghĩa. Việc thiết kế bộ tiêu chuẩn này cần được ưu tiên hàng đầu, đảm bảo công khai để nhân dân và chính quyền có thể giám sát, đánh giá tác động thời gian thực.

Khi một khu vực được chọn làm thí điểm, có thể các nguồn lực được cân đối điều chuyển từ các khu vực khác, gây bất bình đẳng trong phân bổ ngân sách. Cần có cơ chế đảm bảo rằng việc đầu tư vào khu vực thí điểm không làm tổn hại đến lợi ích của các khu vực khác. Cũng cần sự bền vững khi rút dần sự hỗ trợ đặc biệt, buộc khu vực phải tự đứng trên đôi chân của mình.

Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa thì cơ sở vật chất chỉ là bước một. Bước khó hơn là thay đổi nhận thức và hành vi của cả cán bộ lẫn người dân. Nghiên cứu về tâm lý xã hội cho thấy, thay đổi hành vi tập thể cần thời gian thường dài hơn, mất nhiều công sức hơn nhiều so với thời gian xây dựng cơ sở vật chất.

Việc ứng dụng công nghệ thông minh có thể tạo ra rào cản cho các nhóm dân cư yếu thế, người cao tuổi, người nghèo trong phạm vi phường. Cần đảm bảo nguyên tắc không ai bị bỏ lại trong quá trình chuyển đổi số.

Triển khai cần có hệ thống và dựa trên bằng chứng khoa học

Ông Nam cũng cho rằng, cần thành lập tiểu ban chỉ đạo liên Bộ do lãnh đạo cấp cao của Chính phủ chủ trì và các chuyên gia về đô thị học, kinh tế, công nghệ, tâm lý xã hội và văn hóa. Nhiệm vụ nghiên cứu tiền khả thi, lập kế hoạch chi tiết và giám sát triển khai.

Cần xây dựng một bộ tiêu chuẩn, tiêu chí đánh giá đa chiều trên các chiều cạnh như xã hội (sự hài lòng người dân, bảo hiểm y tế, giáo dục, an ninh), kinh tế- sinh thái (GDP bình quân, tỷ lệ xanh, chất lượng không khí, kinh tế số), và quản trị- tham gia (thời gian xử lý thủ tục, tỷ lệ tham gia cộng đồng, minh bạch chính quyền) trên cơ sở trao đổi kinh nghiệm với các mô hình thành phố sáng tạo, thành phố tương lai như Hùng An (Trung Quốc), Tùng Đảo (Hàn Quốc), hay thành phố Masdar (UAE).

Thêm nữa, cần phân tích tiêu chí lựa chọn địa bàn và cho phép sự tham gia ý kiến của người dân ngay từ đầu.

Mỗi giai đoạn dự án có các điểm kiểm tra (checkpoints) rõ ràng. Nếu một giải pháp không hoạt động, nhanh chóng điều chỉnh. Trước, trong và sau mỗi giai đoạn, thực hiện đánh giá tác động xã hội (Social Impact Assessment) nghiêm túc - không chỉ đo lường tác động kinh tế mà còn tác động đến cấu trúc xã hội, văn hóa và sức khỏe tinh thần của người dân.

Niềm tin vào kỷ nguyên mới

Ông Nam cho hay, việc xây dựng “xã, phường xã hội chủ nghĩa” ở Hà Nội là một quyết sách chiến lược có tầm nhìn, phù hợp với định hướng phát triển dài hạn của Việt Nam đến năm 2045. Điều này thể hiện tính đột phá về phương pháp luận xây dựng và phát triển quốc gia.

Với Luật Thủ đô sửa đổi, Nghị quyết số 02 của Bộ Chính trị, nguồn lực đầu tư công lịch sử và sự đồng thuận chính trị cao nhất, Hà Nội đang ở vị thế thuận lợi nhất từ trước đến nay để triển khai một dự án quy mô lớn. Nếu không tận dụng thời điểm này, cơ hội sẽ trôi qua.

Mặc dù có những rủi ro nhưng có thể kiểm soát bằng cơ chế và sự giám sát. Lợi ích tiềm năng lớn hơn rủi ro gồm nâng cao chất lượng sống cho hàng trăm nghìn người, tạo mẫu mực quản trị đô thị cho cả nước, và đóng góp một mô hình mới vào kho tàng tri thức quản trị quốc gia trong kỷ nguyên AI.

Cuối cùng, đó là khát vọng chính đáng của Đảng, Chính quyền và 102 triệu người dân Việt Nam. Với bề dày lịch sử giữ nước và dựng nước, người dân Việt Nam xứng đáng được sống trong một môi trường an toàn, văn minh, hiện đại, nơi y tế, giáo dục và dịch vụ công tiếp cận được cho tất cả mọi người.

"Mô hình phường, xã xã hội chủ nghĩa chính là nơi mà mọi người đều muốn sống và có thể tự hào về nơi mình sống - nơi trẻ em được giáo dục tốt, người già được chăm sóc chu đáo, người lao động có việc làm ổn định, và mọi người đều được tôn trọng. Và chúng ta cần quyết tâm, nỗ lực biến khát vọng đó thành hiện thực", nng Trần Thành Nam- Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội nói.

×