Điều gì đang xảy ra khiến nghệ sĩ Việt rối loạn?

Thực hiện Công điện của Thủ tướng Chính phủ, Cục Bản quyền tác giả đề nghị các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân rà soát, đảm bảo tuân thủ nghiêm túc các quy định pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan trong hoạt động chuyên môn nghiệp vụ, không sử dụng chương trình máy tính không có bản quyền, không khai thác, sử dụng trái phép quyền tác giả, quyền liên quan đối với tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng.

Trong văn bản, có một chi tiết được giới music producer quan tâm là: "Không sử dụng chương trình máy tính không có bản quyền". Một loạt nghệ sĩ hoang mang vì kể từ thời điểm này, chấm dứt tình trạng sử dụng chương trình "lậu" để sản xuất âm nhạc. Ngược lại, những cá nhân/đơn vị sản xuất âm nhạc đang hoạt động trên thị trường ủng hộ văn bản và cho rằng đã đến lúc quán triệt mọi thứ để chuẩn hóa chất lượng.

Bản quyền âm nhạc: Chuyện gì xảy ra?

Tình trạng sử dụng "chương trình máy tính không có bản quyền" khá phổ biến trong giới sản xuất nhạc Việt. Đầu tiên là phần mềm làm nhạc (DAW), các producer có 2 lựa chọn là mua bản quyền tính phí hàng năm hoặc sử dụng các phiên bản "lậu", "crack" đang hiện diện nhan nhản trên mạng. Không ít nghệ sĩ chọn phương án 2 để tiết kiệm chi phí.

Tiếp đó là các plugin (phần mềm bổ trợ) để các nghệ sĩ sản xuất âm nhạc trong phần mềm, từ giả lập nhạc cụ, công cụ hậu kỳ âm thanh. Và cả sample (mẫu có sẵn) từ các nghệ sĩ, nền tảng trên khắp thế giới, có thể dùng "chùa". Chi phí bản quyền của từng yếu tố kể trên, gộp lại có thể khiến một nhà sản xuất tiêu tốn vài triệu đồng đến chục triệu mỗi năm.

Ví dụ FL Studio, phần mềm làm nhạc thông dụng với đông đảo producer Việt hiện tại, phiên bản cao cấp nhất có giá hơn 10 triệu đồng, người dùng sẽ trả thêm một khoản phí để nhận cập nhật hàng tháng/năm. Các phần mềm phổ biến khác như Ableton, Magic, One Studio cũng có mức chi phí tương tự. Đây chỉ là mức đầu tư ban đầu, như xây phần thô của ngôi nhà.

Các producer tiếp tục hoàn thiện "nội thất" cho ngôi nhà đó, với loạt plugin, từng thứ một cộng lại sẽ độn chi phí lên cao. Đặc biệt với các producer muốn mixing-mastering bằng digital (giả lập), từng cái plugin nếu là bản quyền chuẩn chỉnh sẽ có chi phí cao, càng đi sâu vào chuyên môn càng phải "móc hầu bao" nhiều hơn.

Với những cá nhân/tổ chức sản xuất âm nhạc chuyên nghiệp và có tiếng, việc đầu tư tiền cho các phần mềm máy tính không phải là vấn đề. Họ chỉ cần một dự án nhỏ để thu hồi khoản tiền bỏ ra trong một năm để mua công cụ làm nhạc. Với những producer trẻ tuổi, mới vào nghề, chưa có nhiều cơ hội kiếm tiền từ âm nhạc, đầu tư tiền để mua trọn vẹn 100% phần mềm bản quyền là bài toán khó.

Các producer dùng phần mềm "bẻ khóa" nhưng chất lượng không khác gì phần mềm. Họ cần bất cứ điều gì, chỉ cần vào thao tác trong các trang web tổng hợp phần mềm là đáp ứng đầy đủ. Vì thế, sau văn bản của Cục Bản quyền tác giả, nhóm producer chưa chi tiền để mua bản quyền lo lắng sẽ bị xáo trộn toàn bộ quy trình sản xuất. Nhóm producer khác thì đặt ra những câu hỏi như: "Làm cách nào để kiểm soát việc có hay không dùng phần mềm bản quyền?".

Bản quyền âm nhạc: Toàn cảnh giới sản xuất nhạc Việt

Đội ngũ nhà sản xuất (producer) và kỹ sư âm thanh (sound engineer) đang chiếm số lượng áp đảo trong tổng thể nhân sự hoạt động ở ngành âm nhạc. Theo dòng chảy của thị trường hiện đại, giới ca sĩ/rapper trẻ thường có xu hướng tự sáng tác. Còn công đoạn producer và kỹ sư âm thanh gần như tách biệt, nằm ngoài phạm vi có thể ôm trọn của ca sĩ/rapper.

Với thị trường Âu - Mỹ, một ca khúc có thể quy tụ đến hàng chục producer tham gia sản xuất bản phối, sau đó là gần chục con người cùng bắt tay hậu kỳ âm thanh. Họ đi vào tiểu tiết của từng bản phối cho ca khúc, từ những lớp nhạc cụ như piano, guitar, trống,... đều có producer riêng đảm nhận. Với thị trường Việt, quy mô chưa lớn như vậy nhưng một bản phối cho một ca khúc giờ thường cần trên 2 người.

Giới producer/sound engineer Việt nở rộ số lượng trong hơn 10 năm gần đây. Trước năm 2010, khái niệm về một nhà sản xuất nhạc còn mơ hồ, khán giả đa phần chỉ chú ý tới ca sĩ và nhạc sĩ. Trở lại với câu chuyện tại sao nhiều nghệ sĩ sử dụng chương trình máy tính không bản quyền? Nó khởi nguồn từ những năm 2010, khi mạng xã hội phát triển, xuất hiện những cộng đồng học tập làm nhạc, chia sẻ kiến thức.

Nhiều bạn trẻ tìm tới công việc sản xuất nhạc trên phần mềm. Ở đó, producer có thể không biết chơi nhạc cụ nhưng vẫn làm nhạc được. Họ có thể không nắm vững nhạc lý nhưng các công thức, quy luật riêng trên phần mềm có thể giúp họ "đi tắt đón đầu" để thành producer. Thời đó, phần mềm FL Studio phổ biến hơn cả, đông đảo producer tìm tới và tải về thông qua phiên bản "bẻ khóa".

Quay ngược thời gian về 15 năm trước, với nhiều producer, bỏ tiền để mua bản quyền công cụ làm nhạc là cả vấn đề lớn.

Đến hiện tại, sẽ có producer dùng phần mềm "lậu", không phải vì họ không có điều kiện kinh tế, mà đôi khi đến từ thói quen đã duy trì nhiều năm. Từ phần mềm làm nhạc đó, họ đã hoàn thiện một hệ sinh thái với hàng trăm chi tiết từ plugin đến từng sound (âm thanh nhạc cụ), dẫn đến ngại thay đổi. Nhưng hiện tại, sau công văn của Cục Bản quyền tác giả, tất cả phải thay đổi.

Như bài đăng của một producer: "Việc dùng phần mềm lậu đôi khi đến từ thói quen nhiều năm làm nhạc. Coi như đây là dịp để chuẩn hóa toàn bộ các phần mềm, công cụ làm nhạc".

Hai đầu cán cân giữa chi phí đầu tư (mua các phần mềm, plugin... để làm nhạc) và doanh thu khi sản xuất nhạc/làm hậu kỳ âm thanh giờ không còn là bài toán khó cho nghệ sĩ. Với những producer/kỹ sư âm thanh có tiếng, chi phí cho một bản phối (làm beat) giờ tính bằng triệu đồng đến hàng chục triệu tùy theo danh tiếng của nhà sản xuất đó. Chi phí để làm hậu kỳ âm thanh (mixing, mastering hoặc cả hai) giờ cũng được đo đếm với giá trị ít nhất vài triệu đồng/ca khúc.

Để có được vị thế hàng đầu đó, bên cạnh yếu tố kỹ năng, các producer danh tiếng phải đầu tư mạnh vào studio để hướng tới tiêu chuẩn âm nhạc cao nhất. Chi phí của một studio tốp đầu thị trường Việt đã lên tới nhiều tỷ đồng, một nửa trong số đó đầu tư vào các thiết bị làm nhạc.

Tất nhiên, chỉ một nhóm nhỏ producer/kỹ sư âm thanh đang "sống tốt" hoặc "sống ổn" cùng nghề, từ những đơn đặt hàng của ca sĩ/rapper và nhãn hàng. Số lượng producer còn lại, đa phần là những nghệ sĩ trẻ tuổi đang trên đường khẳng định tài năng phải tiếp tục nỗ lực và thuận theo quy luật tự nhiên - ai đủ giỏi, đủ khác biệt, chịu khó đầu tư sẽ có cơ hội bứt lên.

Sự can thiệp mạnh mẽ của AI đã phân lọc dần về thực lực của các producer. Việc cấm sử dụng chương trình máy tính không có bản quyền, đòi hỏi các nhà sản xuất phải đầu tư nghiêm túc cho công việc, sẽ càng phân loại vị thế của nghệ sĩ đứng sau làm nhạc. Sau cùng, thị trường nhạc Việt sẽ chuẩn hóa mọi mặt, không chỉ ca sĩ, nhạc sĩ mà cả những nhà sản xuất đang âm thầm hoạt động ở các studio.

×