Điều kiện để trở thành Đại thần trong triều đại nhà Thanh là gì?

Điều kiện để trở thành Đại thần trong triều đại nhà Thanh là gì?

Sau khi Ung Chính thành lập Quân cơ xứ, địa vị của Quân cơ đại thần nhanh chóng được nâng lên hàng đầu trong triều đình. Nếu như trước đây quyền lực tập trung vào chức Tể tướng, thì từ đó trở đi, quyền hành được chia thành hai phần: Quân cơ đại thần nắm thực quyền, còn Đại học sĩ Nội các giữ địa vị và danh vọng, cùng nhau thay thế vai trò của Tể tướng thời trước.

Tuy nhiên, dù vậy, cả Đại học sĩ Nội các lẫn Quân cơ đại thần đều không có khả năng đối trọng với hoàng đế như các Tể tướng thời phong kiến trước đây. Xét về bản chất, Quân cơ xứ chỉ là cơ quan thư ký tối cao của hoàng đế. Nhưng bởi đối tượng trực tiếp phục vụ là thiên tử, nên địa vị của Quân cơ đại thần cũng trở nên vô cùng tôn quý.

Về chức trách cụ thể, hầu như mọi công việc quân sự và chính trị quan trọng của triều đình đều phải thông qua Quân cơ xứ. Các Quân cơ đại thần sẽ cùng bàn bạc, đưa ra ý kiến, sau đó trình lên hoàng đế quyết định. Phạm vi công việc rất rộng, từ các vụ án hình sự trọng đại, việc bổ nhiệm và bãi miễn quan lại cho đến khoa cử toàn quốc.

Các hoàng đế nhà Thanh vốn nổi tiếng cần chính, vì vậy Quân cơ đại thần phải thường xuyên túc trực bên cạnh để làm cố vấn. Thậm chí khi biên cương hoặc địa phương xảy ra đại sự, hoàng đế còn cử Quân cơ đại thần mang thân phận Khâm sai đại thần trực tiếp đến xử lý.

Chính vì quyền lực rất lớn nên việc lựa chọn ai được giữ chức Quân cơ đại thần luôn là vấn đề đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, tiêu chuẩn tuyển chọn ở mỗi thời kỳ lại có sự khác nhau.

Dưới triều Ung Chính, những người được chọn chủ yếu là các cận thần tuyệt đối trung thành với hoàng đế. Các Quân cơ chương kinh – những viên chức giúp việc cho Quân cơ xứ – cũng do chính Quân cơ đại thần lựa chọn từ thuộc hạ thân tín trong các nha môn để cùng xử lý công việc.

Do Quân cơ xứ mới được thành lập nên nhiều quy chế vẫn chưa hoàn thiện. Những ghi chép còn lại khá mơ hồ, thậm chí nhiều tài liệu còn mâu thuẫn với nhau. Trên thực tế, ngay cả thời điểm chính xác Quân cơ xứ ra đời đến nay giới sử học vẫn chưa thống nhất hoàn toàn.

Tuy vậy, qua danh sách những người được Ung Chính bổ nhiệm có thể thấy tất cả đều là các đại thần mang hàm Nhất phẩm.

Quan trường nhà Thanh đặc biệt coi trọng thâm niên và uy tín. Mặc dù chức Quân cơ đại thần không có phẩm cấp chính thức, chỉ là một chức vụ kiêm nhiệm, nhưng do quyền lực quá lớn nên việc bổ nhiệm vẫn phải tuân theo những quy tắc nghiêm ngặt của quan trường.

Phạm vi lựa chọn dưới thời Ung Chính cũng rất rộng, bao gồm quan kinh thành, quan địa phương, quan văn lẫn võ tướng.

Năm Ung Chính thứ mười, Đề đốc Vân Nam Hà Nguyên Sinh (Ha Yuansheng) được triệu vào kinh và được bổ nhiệm làm Quân cơ đại thần.

Đến thời Càn Long, chế độ của Quân cơ xứ dần hoàn thiện, tư liệu lịch sử cũng đầy đủ và rõ ràng hơn.

Ngay sau khi lên ngôi, Càn Long từng đổi tên Quân cơ xứ thành Tổng lý xứ, nhưng đến năm Càn Long thứ hai lại khôi phục tên cũ.

Lúc này, công việc của Quân cơ xứ không còn giới hạn ở quân vụ mà còn đảm nhận mọi nhiệm vụ đặc biệt do hoàng đế trực tiếp giao phó.

Khi tuyển chọn Quân cơ đại thần, Càn Long bắt đầu cho phép cả quan Nhị phẩm đảm nhiệm chức vụ này.

Đối tượng được lựa chọn chủ yếu là Đại học sĩ Mãn – Hán, Thượng thư và Thị lang. So với thời Ung Chính, số lượng quan địa phương được bổ nhiệm làm Quân cơ đại thần giảm đáng kể, dù chưa hoàn toàn bị loại bỏ.

Năm Càn Long thứ 19, Thịnh Kinh tướng quân A Lan Thái được triệu vào kinh giữ chức Quân cơ đại thần.

Tuy nhiên, triều đình thời Càn Long có xu hướng đề cao quan lại người Mãn Châu, vì vậy số quan người Hán được chọn vào Quân cơ xứ giảm đi đáng kể.

Ngoài ra, Ngự tiền đại thần cũng có thể kiêm nhiệm chức Quân cơ đại thần.

Ngự tiền đại thần phụ trách các công việc trong nội đình, thường xuyên theo hầu hoàng đế trong các chuyến tuần du và luôn ở bên cạnh nhà vua, nên đều là những đại thần được hoàng đế đặc biệt tín nhiệm.

Về cuối thời Càn Long, Hòa Thân từng đồng thời giữ ba chức vụ: Ngự tiền đại thần, Nội các Thủ tịch Đại học sĩ và Lĩnh ban Quân cơ đại thần, khiến quyền thế của ông gần như khuynh đảo triều đình.

Điều đáng chú ý là dù Quân cơ đại thần có địa vị vô cùng quan trọng, nhưng dưới thời Càn Long không có bất kỳ Thân vương nào được giữ chức này.

Đó vừa là để tránh điều tiếng cho hoàng tộc, vừa vì mục đích ban đầu khi lập Quân cơ xứ chính là thay thế Hội nghị Nghị chính Vương đại thần – cơ quan để các Thân vương tham gia chính sự từ đầu triều Thanh – nhằm tập trung quyền lực tuyệt đối vào tay hoàng đế.

Đến thời Càn Long, Hội nghị Nghị chính Vương đại thần bị bãi bỏ hoàn toàn, bởi sự tồn tại của cơ quan này bị xem là ảnh hưởng đến quyền lực của hoàng đế.

Năm Gia Khánh thứ tư, Gia Khánh Đế từng cho người em cùng cha khác mẹ là Vĩnh Tinh tạm thời vào Quân cơ xứ phụ trách công việc.

Thế nhưng không lâu sau, ông lại viện dẫn quy định "Thân vương không được vào Quân cơ xứ" để buộc Vĩnh Tinh rời khỏi chức vụ.

Trong suốt một thời gian dài sau đó, triều Thanh không còn trường hợp Thân vương đảm nhiệm chức Quân cơ đại thần.

Gia Khánh cũng ban hành thêm một quy định mới: Ngự tiền đại thần không được kiêm nhiệm Quân cơ đại thần.

Quy định này xuất phát từ bài học Hòa Thân chuyên quyền vào cuối thời Càn Long.

Gia Khánh từng nói: "Trước kia Hòa Thân lộng quyền, nguyên nhân chính là vì hắn vừa là Quân cơ đại thần vừa là Ngự tiền đại thần, quyền thế quá lớn khiến quan viên trong ngoài không ai dám trái ý. Từ khi trẫm thân chính, Quân cơ đại thần và Ngự tiền đại thần tuyệt đối không được kiêm nhiệm, chính là để ngăn chặn chuyên quyền và tránh việc bưng bít thông tin”.

Bên cạnh đó, Gia Khánh cũng quy định quan địa phương không được kiêm nhiệm Quân cơ đại thần.

Tiền lệ này ảnh hưởng rất lớn đến các triều đại sau. Vào cuối nhà Thanh, các Tổng đốc, Tuần phủ hay các đại thần trấn thủ địa phương không còn được kiêm nhiệm Quân cơ đại thần. Nếu được lựa chọn thì họ cũng phải rời chức vụ địa phương trước rồi mới được điều vào Quân cơ xứ.

Tuy nhiên, quy định Thân vương không được vào Quân cơ xứ cuối cùng vẫn bị phá vỡ.

Người đầu tiên làm điều đó là Hàm Phong Đế. Để tranh thủ sự ủng hộ của Dịch Hân (Cung Thân vương), ông đưa vị thân vương này vào Quân cơ xứ. Nhưng sau khi quan hệ giữa hai người rạn nứt, Hàm Phong lại lấy cớ "vi phạm tổ chế" để buộc Dịch Hân rời khỏi Quân cơ xứ.

Về sau, khi Từ Hi Thái hậu nắm quyền, bà lại vì muốn lôi kéo Dịch Hân mà đưa ông trở lại Quân cơ xứ, tiếp tục giữ chức Quân cơ đại thần.

Kể từ đó, quy định cấm Thân vương tham gia Quân cơ xứ chính thức bị xóa bỏ. Đến các triều Quang Tự và Tuyên Thống, Khánh Thân vương Dịch Khoáng vẫn luôn giữ vị trí Quân cơ đại thần, trở thành một trong những nhân vật quyền lực nhất của triều đình nhà Thanh.

×