Điều thú vị về thơ của 4 nhà thơ nữ họ Đoàn

Tôi là người mê thơ. Từ thời trẻ đã thuộc lòng nhiều bài thơ, còn bây giờ thì đọc và đọc rất nhiều. Mỗi khi gặp một bài thơ hay, tôi vẫn xúc động như lần đầu. Và đôi khi cũng âm thầm yêu mến những tác giả đã viết nên những câu thơ ấy.

Hôm nay, tôi muốn nói về thơ của 4 nhà thơ nữ họ Đoàn: Đoàn Thị Tảo, Đoàn Thị Ký, Đoàn Thị Lam Luyến và Đoàn Ngọc Thu và tập thơ “Thi phẩm Tứ nữ họ Đoàn”. Điều thú vị không chỉ họ cùng mang họ Đoàn mà còn ở chỗ thơ của họ đều lấy tình yêu làm trung tâm biểu đạt.

Nhiều bài làm tôi “điếng người” vì quá hay Mỗi người mỗi vẻ, mỗi người mỗi khác biệt căn bản trong cấu trúc cảm xúc và sự lựa chọn thi pháp. Nếu đặt bốn người trên một trục vận động nội tâm, ta sẽ thấy một tiến trình đáng suy nghĩ về thơ nữ.

Mỗi người là một cô đơn bản thể, căn tính gia đình, bản năng chiếm hữu và sự tự vấn để thanh lọc cảm xúc. Họ không lặp lại nhau. Và điều đáng quý là thơ của họ, bài nào cũng có những câu chữ “găm” vào người đọc.

Tôi sẽ trích một cách ngẫu nhiên mỗi tác giả vài ba bài và bình vui về thơ của họ, những người đàn bà tài sắc này.

Đoàn Thị Tảo

Chỉ cần đọc hai bài “Cô đơn” và “Ngày chị sinh”, chân dung thơ Đoàn Thị Tảo đã hiện lên khá rõ: một cái tôi cô độc nhưng rất sâu sắc.

Tôi cô đơn nhất hành tinh

Thế gian thừa đúng một mình tôi thôi

Ước gì cũng có một người

Cũng cô đơn cũng ngậm ngùi giống tôi

Đây không phải nỗi cô đơn của một cuộc tình tan vỡ. Không có “anh”, không có một đối tượng cụ thể. Nhà thơ đặt mình giữa “hành tinh”, một không gian vũ trụ hóa, nơi con người bỗng trở nên nhỏ bé và lạc lõng.

Đặc biệt là cảm thức “thừa”: Thế gian thừa đúng một mình tôi thôi

Đó là một cảm thức rất hiện sinh: con người như một phần dư ra của tồn tại.

Nhưng tinh tế nhất nằm ở mong ước:

Ước gì cũng có một người Cũng cô đơn cũng ngậm ngùi giống tôi

Chị không tìm hạnh phúc mà tìm một người đồng dạng trong nỗi buồn. Một triết lý rất giản dị nhưng sâu sắc về sự chia sẻ:

Cái buồn chia sẻ làm đôi Nửa cho bên ấy, nửa tôi để dành

Thi pháp của Đoàn Thị Tảo cực kỳ tối giản. Không nhiều ẩn dụ cầu kỳ, không phô trương hình thức nhưng chính sự tối giản ấy tạo nên chiều sâu. Ngôn từ ít trang sức làm lộ trực diện cảm xúc.

Ở bài “Ngày chị sinh”, giọng thơ mở rộng sang không gian gia đình và vũ trụ:

Ngày chị sinh trời cho làm thơ Cho hết buồn vui bốn mùa trăn trở

“Trời cho làm thơ” – thơ trở thành định mệnh. Không phải nghề nghiệp mà là một ân ban, đồng thời cũng là gánh nặng.

Đọc thơ Đoàn Thị Tảo, nhiều lần tôi thấy mắt mình nhòe đi. Thơ chị độc đáo ở hình ảnh, ở ngôn ngữ, tạo ra những day dứt đầy ấn tượng.

Đoàn Thị Ký

 Thơ Đoàn Thị Ký cũng là thơ yêu nhưng mở rộng đối tượng yêu, người tình, gia đình, bạn bè và đất đai và quê hương. …

“Tre nhà”, “nắm nem”, “cây rơm”, “lá han”… toàn là hình ảnh vật chất cụ thể. Ngôn ngữ dân gian sử dụng tài tình.

Đoàn Thị Ký không triết luận về tình yêu; chị dựng không gian xuất phát của tình yêu: gia đình. Biểu tượng cây rơm rất độc đáo, biểu tượng căn tính Việt.

Cây rơm, cây rơm con dấu đầu làng

Hình ảnh “con dấu” là sáng tạo đáng chú ý. Cây rơm, vật dụng nông nghiệp, được nâng lên thành biểu tượng xác nhận bản sắc làng.

Mùa đi cọng rơm ở lại ôm ghì đất đai như con gái, con trai...

Động từ “ôm ghì” làm rơm có thân thể. Đất đai và con người nhập vào nhau.

Thơ Đoàn Thị Ký có vẻ mộc mạc nhưng phía sau là ý thức tổ chức hình tượng rất rõ: vật thể- ký ức- căn tính, ngôn ngữ cũng vô cùng độc đáo.

Giọng thơ của Đoàn thị Ký ấm áp. Nhưng không phải ủy mị. Ở đó có sự chắt lọc và kỹ tính trong diễn đạt. Trường cảm xúc của chị xoay quanh: hiếu đạo, làng quê, sự chịu đựng và hy sinh.

Bài thơ “Mong người” của Đoàn Thị Ký tặng bạn thơ Đoàn Thị Lam Luyến thật cảm động. Đoàn Thị Ký không chỉ hiểu bạn thơ Đoàn Thị Lam Luyến một cách sâu sắc, mà còn thương và mong Luyến có được hạnh phúc. Bài thơ sử dụng ngôn ngữ và hình ảnh quen thuộc bình dân, của dân gian thật tài tình:

Xin người hãy cứ làm thơ

Đồng làng miá ngọt liền bờ ngô non

Tương gừng dầm cá ngô rô ron.

Còn dư dả lắm miếng ngon cõi trần.

Bàn tay chăm bát canh cần.

Là bàn tay của xuất thần tài hoa.

Sự đời như chiếc đá đa.

Ai bảo làm nhà trên lưng cá voi…

Thơ Đoàn Thị Ký bài nào cũng chân thật đến tận cùng, không làm duyên mà duyên hết sức. Cái duyên thầm kín, càng đọc mới càng thấy yêu người thơ biết bao.

Đoàn Thị Lam Luyến

Trong 4 nữ sĩ, Đoàn Thị Lam Luyến có lẽ là người bộc lộ cảm xúc mãnh liệt nhất.

Bài thơ nổi tiếng “Chồng chị chồng em” từng gây nhiều tranh luận:

Cái phận trước, cái duyên sau Nào ai tính được dài lâu với trời?

Ở đây, tình yêu được đặt vào bình diện số phận. Không phải biện hộ đạo đức mà là thừa nhận sự bất khả kiểm soát.

Câu kết bài thơ rất đặc biệt:

Chị thản nhiên mối tình đầu Thản nhiên em nhận bã trầu về têm

Đây là câu thơ gây tranh cãi nhất, và cũng nói đúng nhất tính cách của nhà thơ trong một giai đoạn (sau này Đoàn Thị Lam Luyến buông bỏ hết và nhập tu tại gia).

“Bã trầu” - phần còn lại sau khi đã nhai là hình ảnh cực kỳ giàu tính văn hóa. Nhưng điều gây chấn động không phải hình ảnh ấy mà là chữ “thản nhiên” lặp lại 2 lần. Không oán trách, không khóc lóc, chỉ “thản nhiên”. Sự lặng lẽ ấy tạo nên chiều sâu nữ tính phức tạp. Đau đớn đã đi qua cao trào chỉ còn lại một sự bình tĩnh, thản nhiên như định mệnh.

Đoàn Thị Lam Luyến sử dụng thể thơ truyền thống, ngôn ngữ dân gian, nhưng vấn đề rất hiện đại: quyền yêu, quyền được lựa chọn và vị trí của người phụ nữ trong cấu trúc hôn nhân. Bài thơ không tuyên ngôn nữ quyền trực diện nhưng toàn bộ cấu trúc đặt câu hỏi về bất bình đẳng cảm xúc.

Bài “Gửi tình yêu” của Đoàn Thị Lam Luyến đã được nhạc sĩ Thuận Yến phổ nhạc, có tên là “Khát vọng”.

Có lẽ, không ai là không thương cảm và thêm yêu mến nhà thơ khi đọc bài thơ và nghe bài hát này. Thương (nể) một người tận dâng, tận hiến, bao dung: Em trao cả cho anh/Một tình yêu nồng cháy… Em muốn ôm cả đất em muốn ôm cả trời/Mà sao… không ôm nổi trái tim một con người.”

Lam Luyến viết bằng một bản năng mạnh. Chị không che giấu ghen tuông mà đối diện với nó. Chị yêu hết mình, dâng hiến trọn vẹn, không chấp nhận nửa vời. Bi kịch của chị không nằm ở sự thiếu yêu mà ở yêu quá đầy. Ghen rất nhiều, thích chiếm hữu và thách thức những đạo lý thông thường. Chị muốn đi đến tận cùng của cảm xúc. Nhưng chị càng muốn càng không có, càng tha thiết nắm bắt thì đối tượng càng bỏ chạy… 

Đoàn Ngọc Thu

Trong tập thơ in chung cùng 3 người chị họ Đoàn, Đoàn Ngọc Thu đưa hầu hết là những bài thơ mới. Thơ của Đoàn Ngọc Thu lần này diễn đạt hiện đại, trẻ trung mà vẫn sâu sắc như người từng trải. Chị có khả năng tự vấn và chuyển hóa các vấn đề của con người trong đó có tình yêu đôi lứa.

Thơ của Đoàn Ngọc Thu không chỉ “kể, tả, triết lý” những trải nghiệm riêng về lứa đôi của mình mà sự quan sát của chị mở rộng biên độ ra nhiều đối tượng.

Ở chị có chiều sâu nội tâm, có tính kịch, nhưng không dừng ở cực đoan. Chị có nhiều bài thơ sâu sắc, gây ấn tượng mạnh mẽ cho người đọc. Chị làm nghiêng ngả nhiều người từ nhan sắc đàn bà đến nhan sắc thơ. Nhưng những bài in trong tập này chị có một lựa chọn khác, có vẻ như “trưởng thành” trong tư duy tình yêu. Yêu không còn là sở hữu mà là biết ơn sự hiện hữu của xung quanh, là sự bao dung và trách nhiệm và nó cũng làm người đọc xao xuyến con tim. Ngôn từ thơcủa Đoàn Ngọc Thu biểu cảm chất người Hà thành, có sự sang trọng.

Tình yêu ở Đoàn Ngọc Thu trong tập này không còn những than vãn hay hờn trách, muốn chiếm hữu của kẻ mới yêu, đang yêu mà có lẽ - dù chị trẻ nhất nhưng chị lại “chín” nhất trong quan hệ tình yêu đôi lứa.

Chị biến nó trở thành tình cảm biết ơn, cho đi và luôn nghĩ đến sự hiện hữu của người khác. Có thể, chị được yêu nhiều hơn là mất mát, hoặc vì chị chủ động hoá giải mất mát của mình hoặc ở tập này chỉ chỉ muốn in có ngần ấy bài. Với “tự biết đủ” và tiết chế cảm xúc, cất đi cực đoan nên hiện tại chị có một gia đình hạnh phúc đủ đầy.

×