Đọc đúng báo cáo tài chính EVN: Không phải lãi lớn là hết khó, cần một cơ chế giám sát tài chính - giá điện rõ ràng hơn

Những ngày qua, báo cáo tài chính năm 2025 của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Điều này là dễ hiểu, bởi điện không chỉ là một loại hàng hóa thông thường. Điện là đầu vào thiết yếu của sản xuất, là chi phí sinh hoạt trực tiếp của từng hộ dân, đồng thời là hạ tầng nền tảng của tăng trưởng kinh tế.

Vì vậy, mọi thông tin liên quan đến kết quả kinh doanh, giá điện, dòng tiền và nghĩa vụ tài chính của EVN đều có tác động xã hội rộng lớn.

Tuy nhiên, chính vì điện là lĩnh vực nhạy cảm, việc tiếp nhận thông tin càng cần thận trọng.

Cần phân biệt báo cáo riêng và báo cáo hợp nhất

Điểm đầu tiên cần làm rõ là sự khác nhau giữa báo cáo tài chính riêng của Công ty mẹ EVN và báo cáo tài chính hợp nhất toàn Tập đoàn. Theo thông tin EVN công bố, năm 2025 Công ty mẹ EVN đạt lợi nhuận sau thuế 39.762 tỷ đồng, nhưng đến hết năm vẫn còn lỗ lũy kế 5.611 tỷ đồng. Trong khi đó, báo cáo tài chính hợp nhất toàn Tập đoàn ghi nhận lợi nhuận sau thuế 51.881 tỷ đồng và không còn lỗ lũy kế hợp nhất.

Hai con số này không mâu thuẫn với nhau. Chúng phản ánh hai phạm vi kế toán khác nhau. Báo cáo riêng thể hiện tình hình tài chính của Công ty mẹ EVN. Báo cáo hợp nhất cộng gộp kết quả của Công ty mẹ và các công ty con, công ty do EVN kiểm soát hoặc có lợi ích kinh tế tương ứng. Vì vậy, lợi nhuận hợp nhất lớn hơn lợi nhuận riêng là điều có thể xảy ra. Đây là nguyên tắc kế toán căn bản nhưng lại dễ gây hiểu nhầm khi đưa ra công luận. Nếu không nói rõ đang sử dụng báo cáo riêng hay báo cáo hợp nhất, việc đánh giá hiệu quả kinh doanh của EVN có thể bị lệch.

Một bên là “Công ty mẹ EVN”, một bên là “toàn Tập đoàn EVN”. Hai phạm vi này không thể thay thế cho nhau trong mọi phép so sánh. Điều đáng nói là lợi nhuận kế toán năm 2025 cho thấy tình hình tài chính của EVN đã có cải thiện đáng kể so với giai đoạn khó khăn trước đó. Nhưng cải thiện không có nghĩa là mọi vấn đề đã được giải quyết. Với Công ty mẹ EVN, lỗ lũy kế vẫn còn.

Với toàn Tập đoàn, các nghĩa vụ thanh toán, đầu tư và trả nợ vẫn rất lớn. Vì vậy, đọc báo cáo tài chính phải đặt trong cả chu kỳ nhiều năm, chứ không nên tách riêng một năm có lãi để đưa ra kết luận vội vàng.

Một chi tiết khác gây chú ý là số dư tiền gửi ngân hàng hợp nhất cuối năm 2025 của EVN, bao gồm tiền, tương đương tiền và các khoản đầu tư tài chính ngắn hạn, ở mức 152 nghìn tỷ đồng. Nhìn riêng con số này, nhiều người có thể đặt câu hỏi: tại sao doanh nghiệp còn nhiều tiền gửi như vậy nhưng vẫn nói áp lực tài chính lớn?

Câu hỏi này là chính đáng. Nhưng để trả lời đúng, phải đặt số dư tiền gửi cạnh nợ phải trả và nhu cầu thanh toán ngắn hạn.

Theo giải thích của EVN, tại cùng thời điểm, số dư nợ ngắn hạn là hơn 227 nghìn tỷ đồng. Trong đó, khoản phải trả cho nhà cung cấp nhiên liệu và tiền mua điện từ các nhà máy ngoài EVN lên tới hơn 118 nghìn tỷ đồng; nợ vay đến hạn hơn 47 nghìn tỷ đồng.

Như vậy, nếu chỉ nhìn 152 nghìn tỷ đồng tiền gửi mà không nhìn hơn 227 nghìn tỷ đồng nợ ngắn hạn, bức tranh sẽ không đầy đủ.

Trong quản trị tài chính doanh nghiệp, đặc biệt với doanh nghiệp hạ tầng thiết yếu, duy trì số dư tiền nhất định không phải lúc nào cũng là “tiền thừa”. Đó có thể là nguồn dự phòng thanh toán để bảo đảm mua nhiên liệu, mở thư tín dụng, trả tiền mua điện, trả nợ vay đến hạn và giữ tín nhiệm tín dụng.

Ngành điện khác với nhiều ngành kinh doanh thông thường ở chỗ sự đứt gãy dòng tiền có thể kéo theo đứt gãy vận hành. Nếu một nhà máy thiếu nhiên liệu, một dự án truyền tải thiếu vốn, một nghĩa vụ mua điện bị chậm thanh toán, hậu quả không chỉ nằm ở báo cáo tài chính của EVN mà có thể ảnh hưởng đến cung ứng điện cho nền kinh tế.

Vì vậy, phải nhìn số dư tiền gửi như một phần của quản trị thanh khoản, không thể tách rời khỏi nghĩa vụ nợ, thanh toán nhiên liệu, mua điện và đầu tư hệ thống.

Công luận có quyền đặt câu hỏi về hiệu quả và minh bạch

Tuy nhiên, giải thích trên không có nghĩa là mọi băn khoăn của công luận đều nên bị gạt bỏ. Ngược lại, vì EVN giữ vai trò đặc biệt trong nền kinh tế, yêu cầu minh bạch càng phải cao hơn doanh nghiệp thông thường.

Người dân và doanh nghiệp có quyền đặt câu hỏi: Chi phí đầu vào của ngành điện được hạch toán ra sao; phần nào là chi phí khách quan do giá nhiên liệu, tỷ giá, thủy văn, mua điện ngoài EVN; phần nào là chi phí có thể tiết giảm bằng quản trị tốt hơn; các khoản đầu tư có đúng tiến độ, đúng hiệu quả không; lỗ lũy kế hình thành từ nguyên nhân nào; khi có lợi nhuận thì cơ chế xử lý lỗ, trích lập quỹ, tái đầu tư và tác động đến giá điện được tính toán như thế nào.

Đây là những câu hỏi cần thiết trong một thị trường điện đang từng bước vận hành theo nguyên tắc minh bạch hơn, cạnh tranh hơn và tiệm cận chi phí thực hơn. Điện là hàng hóa đặc biệt, nhưng không thể vì đặc biệt mà thiếu minh bạch.

Ngược lại, chính vì đặc biệt nên càng phải minh bạch. Minh bạch không chỉ để giải thích cho EVN. Minh bạch còn để bảo vệ người tiêu dùng, bảo vệ doanh nghiệp sản xuất, bảo vệ kỷ luật tài chính và bảo đảm niềm tin xã hội đối với chính sách giá điện.

Từ câu chuyện báo cáo tài chính EVN, vấn đề rộng hơn đặt ra là cơ chế giá điện. Trong nhiều năm, giá điện ở Việt Nam luôn đứng giữa ba mục tiêu khó cân bằng: Bảo đảm chi phí hợp lý cho ngành điện, kiểm soát lạm phát và hỗ trợ đời sống dân cư, đồng thời duy trì nguồn lực đầu tư cho hệ thống điện.

Nếu giá điện tăng quá nhanh, sức ép chi phí sẽ lan sang sản xuất, dịch vụ và sinh hoạt. Nhưng nếu giá điện không phản ánh đủ chi phí hợp lý trong thời gian dài, doanh nghiệp điện lực sẽ thiếu nguồn lực đầu tư, hệ thống điện thiếu dự phòng, rủi ro thiếu điện có thể quay trở lại.

Khi đó, chi phí mà nền kinh tế phải trả còn lớn hơn rất nhiều so với việc điều chỉnh giá có lộ trình.

Do đó, điều quan trọng không phải là tranh luận cảm tính “nên tăng” hay “không nên tăng”, mà là phải có cơ chế điều hành giá điện minh bạch, có lộ trình, có kiểm toán chi phí, có bảo vệ nhóm yếu thế và có tín hiệu đủ rõ để thu hút đầu tư vào nguồn điện, lưới điện, năng lượng tái tạo, lưu trữ và truyền tải.

Nói cách khác, giá điện không chỉ là câu chuyện thu – chi của EVN. Đó là bài toán an ninh năng lượng, năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và công bằng xã hội.

Nhìn tổng thể, báo cáo tài chính năm 2025 cho thấy EVN có bước phục hồi quan trọng. Lợi nhuận sau thuế tăng, lỗ lũy kế được thu hẹp hoặc xử lý ở phạm vi hợp nhất, thanh khoản được duy trì để phục vụ vận hành và đầu tư. Đây là tín hiệu tích cực đối với một doanh nghiệp giữ vai trò xương sống trong hệ thống điện quốc gia. Nhưng phục hồi tài chính không đồng nghĩa với hết áp lực.

Ngành điện vẫn đứng trước nhiều thách thức lớn: Nhu cầu điện tăng theo tăng trưởng kinh tế; chi phí nhiên liệu và tỷ giá còn biến động; nhu cầu đầu tư nguồn và lưới điện rất lớn; yêu cầu chuyển dịch năng lượng ngày càng cấp bách; trong khi giá điện vẫn phải tính đến sức chịu đựng của người dân và doanh nghiệp.

Vì vậy, cách hiểu đúng là: EVN có lãi, nhưng không phải “lãi là hết khó”; EVN có tiền gửi, nhưng không phải “tiền nhàn rỗi”; EVN cần được bảo đảm dòng tiền để vận hành hệ thống điện, nhưng đồng thời phải chịu giám sát chặt chẽ về chi phí, đầu tư, hiệu quả và minh bạch thông tin.

Công luận cần một bức tranh đầy đủ hơn, không đơn giản hóa vấn đề thành một vài con số tách rời. Cơ quan quản lý cần một cơ chế giám sát tài chính – giá điện rõ ràng hơn. EVN cần công khai, giải trình dễ hiểu hơn.

Chỉ khi đó, câu chuyện tài chính EVN mới được nhìn nhận đúng bản chất: không phải là câu chuyện riêng của một doanh nghiệp, mà là phép thử về tính minh bạch, hiệu quả và bền vững của chính sách năng lượng quốc gia.

×