Đổi mới hoạt động xuất bản: Từ định hướng chính trị đến kiến tạo hệ sinh thái tri thức phục vụ phát triển đất nước

Ngày 17/3/2026, Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 04-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới. Chỉ thị đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ nhận thức, phương thức lãnh đạo, quản lý và tổ chức hoạt động xuất bản; bảo đảm đúng định hướng chính trị, tư tưởng, đồng thời thích ứng với chuyển đổi số, sự thay đổi của thị trường và nhu cầu tiếp nhận tri thức ngày càng đa dạng của công chúng.

Hiện nay, trong Đảng bộ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các đoàn thể Trung ương có 9 nhà xuất bản trực thuộc các tổ chức chính trị - xã hội và các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ. Trong thời gian qua, thực hiện chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy, các cấp ủy cơ quan chủ quản và cấp ủy các nhà xuất bản đã tập sắp xếp tổ chức bộ máy bên trong và đẩy mạnh thực hiện đảm bảo hoàn thành nhiệm vụ chính trị được giao.

Duy trì ổn định hoạt động, từng bước khẳng định bản sắc và thế mạnh

Sau một năm thực hiện chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy, từ ngày 1/7/2025 đến nay, các nhà xuất bản cơ bản duy trì hoạt động ổn định, không làm gián đoạn công tác biên tập, xuất bản và phát hành. Các đơn vị đã rà soát chức năng, nhiệm vụ, bố trí lại đội ngũ, điều chỉnh cơ cấu tổ chức và phương thức quản trị; sửa đổi, bổ sung quy chế làm việc, quy trình nghiệp vụ, tăng cường kỷ luật, kỷ cương và ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, điều hành.

Trong quá trình sắp xếp, các nhà xuất bản tiếp tục bám sát tôn chỉ, mục đích và nhiệm vụ chính trị của cơ quan chủ quản; tổ chức xuất bản nhiều ấn phẩm tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; phục vụ cán bộ, đảng viên, đoàn viên, hội viên và nhân dân.

Kết quả cho thấy các nhà xuất bản tiếp tục phát huy thế mạnh chuyên môn và từng bước tạo dấu ấn riêng. Nhà xuất bản Kim Đồng duy trì quy mô lớn với 3.647 đầu sách, khoảng 17,4 triệu bản in, phát triển các thương hiệu mới, đẩy mạnh chuyển đổi số và có 8 xuất bản phẩm đạt Giải thưởng Sách quốc gia lần thứ VIII. Nhà xuất bản Hồng Đức phát huy thế mạnh về sách pháp luật, tự chủ hoàn toàn về tài chính; trong 6 tháng đầu năm 2026 đã cấp quyết định xuất bản 850 xuất bản phẩm, in khoảng 1,275 triệu bản. Nhà xuất bản Lao động tập trung vào công nhân, công đoàn, lao động và an sinh xã hội; Nhà xuất bản Hội Nhà văn về văn học, lý luận, phê bình; Nhà xuất bản Mỹ thuật về mỹ thuật, di sản và nghệ thuật tạo hình; Nhà xuất bản Sân khấu về nghệ thuật biểu diễn và văn hóa truyền thống; Nhà xuất bản Tri thức về khoa học, khoa học xã hội và nhân văn; Nhà xuất bản Dân trí về khuyến học, xã hội học tập, sách điện tử và sách nói.

Những kết quả trên cho thấy các nhà xuất bản trong Đảng bộ có phạm vi hoạt động rộng, bao quát nhiều lĩnh vực quan trọng của đời sống chính trị, văn hóa, khoa học và xã hội; góp phần tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng, phổ biến pháp luật, phát triển văn hóa đọc và nâng cao dân trí.

Chuyển đổi số được quan tâm nhưng chưa đồng bộ

Cùng với việc duy trì hoạt động xuất bản truyền thống, các nhà xuất bản đã từng bước đổi mới phương thức phát hành, kết hợp hệ thống phân phối trực tiếp với website, mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và các kênh trực tuyến. Hoạt động hội sách, ngày sách, tọa đàm, giao lưu tác giả - tác phẩm được chú trọng hơn, góp phần quảng bá xuất bản phẩm và mở rộng khả năng tiếp cận bạn đọc.

Một số đơn vị đã triển khai số hóa quy trình quản lý, biên tập, xuất bản; ứng dụng phần mềm quản lý nghiệp vụ, hồ sơ điện tử, chữ ký số và các nền tảng quản trị nội bộ. Nhà xuất bản Kim Đồng thành lập Ban Quản lý dự án Chuyển đổi số; Nhà xuất bản Dân trí phát triển sách điện tử, sách nói; Nhà xuất bản Sân khấu xây dựng lộ trình xuất bản điện tử.

Tuy nhiên, mức độ chuyển đổi số còn khác nhau giữa các đơn vị. Phần lớn mới tập trung số hóa một số khâu nghiệp vụ hoặc mở rộng kênh phát hành, chưa hình thành quy trình xuất bản số hoàn chỉnh từ quản trị bản thảo, dữ liệu tác giả, bản quyền, biên tập, sản xuất đến phân tích nhu cầu bạn đọc.

Hạ tầng công nghệ, cơ sở dữ liệu, nguồn lực đầu tư và nhân lực số tại một số đơn vị còn hạn chế. Sách điện tử, sách nói và các mô hình kinh doanh nội dung số chưa phát triển tương xứng với tiềm năng. Điều này đòi hỏi chuyển đổi số phải được nhìn nhận là quá trình đổi mới tổng thể mô hình quản trị, sản xuất, phân phối và tương tác với công chúng, thay vì chỉ chuyển sách in sang định dạng điện tử.

Những điểm nghẽn cần thẳng thắn nhìn nhận

Bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động của các nhà xuất bản vẫn còn một số hạn chế cần sớm khắc phục.

Thứ nhất, tổ chức bộ máy ở một số đơn vị chưa thật sự ổn định; đội ngũ biên tập viên còn thiếu về số lượng, chưa đồng đều về trình độ, kinh nghiệm, bản lĩnh chính trị và năng lực đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số.

Thứ hai, năng lực tự chủ, quy mô hoạt động và sức cạnh tranh giữa các nhà xuất bản còn nhiều chênh lệch; một số đơn vị chưa xây dựng được bản sắc riêng, thiếu chiến lược phát triển dài hạn và các dòng sách chủ lực có giá trị lý luận, tổng kết thực tiễn, đáp ứng tốt yêu cầu nhiệm vụ chính trị.

Thứ ba, chuyển đổi số và hoạt động phát hành còn là khâu yếu. Hạ tầng công nghệ, cơ sở dữ liệu và các sản phẩm xuất bản số phát triển chưa đồng bộ; mạng lưới phát hành còn phụ thuộc vào đơn vị trung gian, trong khi tình trạng sách giả, sách lậu và vi phạm bản quyền vẫn diễn biến phức tạp.

Thứ tư, công tác quản lý nội dung, biên tập, thẩm định và kiểm soát quy trình ở một số đơn vị còn sơ hở. Việc xảy ra xuất bản phẩm có nội dung vi phạm nghiêm trọng, phải xử lý hình sự là bài học sâu sắc, đòi hỏi phải nâng cao hơn nữa trách nhiệm của cơ quan chủ quản, cấp ủy, người đứng đầu và đội ngũ làm công tác xuất bản.

Thứ năm, chưa xây dựng được cơ chế phối hợp giữa các nhà xuất bản trong Đảng bộ; chưa hình thành được cơ chế chia sẻ dữ liệu, nguồn lực, chuyên gia và phối hợp phát hành, làm giảm sức mạnh tổng hợp của toàn hệ thống.

Giải quyết đúng mối quan hệ giữa định hướng chính trị và tự chủ

Một trong những vấn đề đặt ra hiện nay là xử lý hài hòa mối quan hệ giữa nhiệm vụ chính trị và yêu cầu tự chủ của các nhà xuất bản. Xuất bản phẩm là hàng hóa đặc biệt; vì vậy, cùng với việc bảo đảm hiệu quả kinh tế, các nhà xuất bản thuộc các tổ chức chính trị - xã hội và các hội quần chúng phải đặt nhiệm vụ chính trị, trách nhiệm xã hội và phục vụ nhân dân lên hàng đầu.

Thực hiện nhiệm vụ chính trị không đồng nghĩa với cách làm khô cứng, thiếu sức hấp dẫn. Những xuất bản phẩm có giá trị tư tưởng càng cần được đầu tư chuyên nghiệp về nội dung, hình thức và phương thức truyền tải để nâng cao sức lan tỏa. Đồng thời, Nhà nước và cơ quan chủ quản cần có cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ và bảo đảm kinh phí đối với các xuất bản phẩm phục vụ lợi ích công cộng, không thể chỉ giao nhiệm vụ mà thiếu nguồn lực thực hiện.

Đối với các xuất bản phẩm do cá nhân hoặc đối tác liên kết đề xuất, dù kinh phí do ai bảo đảm thì tiêu chuẩn chính trị, pháp lý và chuyên môn vẫn phải được giữ vững. Nguồn kinh phí chỉ quyết định cơ chế đầu tư, không quyết định tiêu chuẩn xuất bản hay thay thế trách nhiệm thẩm định, biên tập và quyết định xuất bản của nhà xuất bản.

Cùng với đó, cần đề cao trách nhiệm của cấp ủy và người đứng đầu. Cấp ủy phải lãnh đạo toàn diện hoạt động xuất bản; người đứng đầu chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung, quy trình và chất lượng xuất bản phẩm. Không thể lấy trách nhiệm của tác giả, đối tác liên kết hay cấp dưới để thay thế hoặc làm giảm trách nhiệm của nhà xuất bản.

Thực tiễn cho thấy, đổi mới hoạt động xuất bản phải bắt đầu từ tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy, cơ quan chủ quản, nâng cao trách nhiệm người đứng đầu, xây dựng bản sắc cho từng nhà xuất bản, đẩy mạnh chuyển đổi số và tăng cường phối hợp giữa các đơn vị. Trên cơ sở đó, từng bước hình thành hệ sinh thái xuất bản thống nhất, hiện đại, có bản lĩnh chính trị vững vàng, chuyên môn cao và đủ năng lực lan tỏa tri thức, các giá trị văn hóa tốt đẹp, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Xây dựng hệ sinh thái xuất bản của Mặt trận và các đoàn thể

Để tạo chuyển biến căn bản, cần vượt khỏi tư duy mỗi nhà xuất bản hoạt động riêng lẻ, tiến tới xây dựng hệ sinh thái xuất bản chung trong Đảng bộ Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương. Hệ sinh thái này không làm mất đi bản sắc và quyền tự chủ của từng đơn vị, mà tạo cơ chế liên kết, chia sẻ nguồn lực và phát huy sức mạnh tổng hợp.

Trước hết, cần thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên giữa 9 nhà xuất bản trong trao đổi thông tin, định hướng đề tài, chia sẻ kinh nghiệm quản trị, cảnh báo rủi ro và hỗ trợ thẩm định các bản thảo phức tạp. Đồng thời, xây dựng mạng lưới chuyên gia, biên tập viên và cộng tác viên dùng chung, nhất là trong các lĩnh vực lý luận chính trị, pháp luật, lịch sử, văn hóa, khoa học và công nghệ.

Cùng với đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu chung về tác giả, chuyên gia, bản thảo, bản quyền và đối tác liên kết; phối hợp biên soạn các bộ sách lớn mang dấu ấn của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể Trung ương về đại đoàn kết toàn dân tộc, xây dựng Đảng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, văn hóa, con người Việt Nam và các phong trào nhân dân.

Đồng thời, nghiên cứu xây dựng nền tảng phát hành, truyền thông và dữ liệu bạn đọc dùng chung, kết nối sách in, sách điện tử, sách nói và thư viện số. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để giảm chi phí đầu tư, mở rộng thị trường, nâng cao hiệu quả hoạt động và sức lan tỏa của toàn hệ thống xuất bản.

Những giải pháp lớn trong thời gian tới

Trước yêu cầu mới, hoạt động xuất bản trong Đảng bộ cần tập trung thực hiện đồng bộ một số nhóm giải pháp lớn.

Một là, tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy đối với hoạt động xuất bản

Cấp ủy, tổ chức đảng và cơ quan chủ quản phải nhận thức đầy đủ xuất bản là một bộ phận quan trọng của công tác tư tưởng, văn hóa, không đơn thuần là hoạt động kinh doanh. Tập trung quán triệt và thực hiện nghiêm Chỉ thị số 04-CT/TW, ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới và các quy định của Trung ương về công tác xuất bản.

Cần đưa hoạt động xuất bản vào chương trình công tác, kế hoạch kiểm tra, giám sát hằng năm; định kỳ nghe báo cáo về kế hoạch đề tài, các xuất bản phẩm quan trọng, công tác liên kết và những nguy cơ phát sinh.

Phải phân định rõ trách nhiệm giữa cấp ủy, cơ quan chủ quản, lãnh đạo nhà xuất bản, tổng biên tập và các bộ phận chuyên môn; không để xảy ra tình trạng khi có sai phạm thì trách nhiệm bị chia nhỏ hoặc chỉ tập trung xử lý người trực tiếp biên tập.

Hai là, xác định rõ bản sắc và chiến lược phát triển của từng nhà xuất bản

Mỗi nhà xuất bản cần rà soát lại tôn chỉ, mục đích, đối tượng phục vụ và thế mạnh chuyên môn để xây dựng chiến lược phát triển trung hạn, dài hạn.

Phải trả lời rõ nhà xuất bản đại diện cho tiếng nói nào, phục vụ nhóm công chúng nào, có lợi thế khác biệt gì và sẽ đóng góp giá trị gì cho xã hội. Trên cơ sở đó, tập trung xây dựng một số dòng sách chủ lực, tránh dàn trải và chạy theo những đề tài ngắn hạn.

Ba là, hoàn thiện quy trình biên tập, thẩm định và quản trị rủi ro

Các nhà xuất bản cần chuẩn hóa toàn bộ quy trình từ tiếp nhận bản thảo, ký hợp đồng, biên tập, phản biện, thẩm định, đọc duyệt, quyết định xuất bản, in, nộp lưu chiểu đến phát hành và truyền thông.

Đối với đề tài nhạy cảm, phải có cơ chế thẩm định nhiều tầng, lấy ý kiến chuyên gia độc lập hoặc xin ý kiến cơ quan có thẩm quyền. Không để một cá nhân quyết định toàn bộ quá trình đối với bản thảo có mức độ rủi ro cao.

Cần xây dựng bộ tiêu chí nhận diện rủi ro và danh mục những nhóm đề tài cần đặc biệt lưu ý; bảo đảm mỗi khâu đều có hồ sơ, căn cứ và người chịu trách nhiệm cụ thể.

Bốn là, quản lý chặt chẽ hoạt động liên kết xuất bản

Liên kết là phương thức cần thiết để huy động nguồn lực xã hội, nhưng nhà xuất bản phải giữ vai trò chủ thể.

Đối tác phải được lựa chọn trên cơ sở năng lực, uy tín và lịch sử tuân thủ pháp luật, không chỉ dựa vào khả năng tài chính. Nhà xuất bản phải trực tiếp kiểm soát đề tài, bản thảo, biên tập, đọc duyệt và quyết định xuất bản; tuyệt đối không khoán trắng nội dung cho đối tác.

Năm là, xây dựng đội ngũ cán bộ xuất bản có bản lĩnh, trình độ và đạo đức nghề nghiệp

Biên tập viên phải thực sự là người gác cổng về chính trị, văn hóa, pháp luật và chất lượng tri thức.

Cần tổ chức đào tạo thường xuyên về lý luận chính trị, pháp luật xuất bản, đạo đức nghề nghiệp, kỹ năng thẩm định, bản quyền, truyền thông số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.

Đồng thời, phải có cơ chế thu hút chuyên gia, nhà khoa học, nhà lý luận và người làm chuyên môn giỏi; bảo vệ những biên tập viên có bản lĩnh, dám từ chối bản thảo không bảo đảm chất lượng dù phải chịu sức ép về doanh thu hoặc quan hệ.

Sáu là, đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm

Cần đầu tư xây dựng hạ tầng công nghệ, cơ sở dữ liệu, quy trình quản trị số; phát triển sách điện tử, sách nói, xuất bản đa phương tiện và các sản phẩm tri thức số.

Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ kiểm tra lỗi, đối chiếu dữ liệu, nhận diện trùng lặp, quản trị bản thảo và phân tích nhu cầu bạn đọc, nhưng không thể thay thế trách nhiệm con người trong thẩm định quan điểm chính trị, tính khoa học, giá trị văn hóa và tác động xã hội.

Mỗi đơn vị cần có quy định nội bộ về sử dụng trí tuệ nhân tạo, bảo vệ dữ liệu, bản quyền, bí mật nội dung và trách nhiệm của người sử dụng.

Bảy là, đổi mới phát hành và phát triển văn hóa đọc

Các nhà xuất bản phải nghiên cứu nhu cầu của từng nhóm công chúng; kết hợp hiệu quả phát hành truyền thống với thương mại điện tử, mạng xã hội, thư viện số và nền tảng nội dung.

Cần phát huy hệ thống tổ chức rộng lớn của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Công đoàn, Đoàn Thanh niên, Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Cựu Chiến binh, các hội quần chúng, trường học, thư viện và các thiết chế văn hóa để đưa sách đến đoàn viên, hội viên và nhân dân.

Hoạt động ra mắt sách phải được xem là một phần trong quy trình xuất bản và truyền thông, có nội dung, thành phần, thông điệp và cơ chế kiểm soát phù hợp; không để sự kiện truyền thông phát sinh những vấn đề vượt ra ngoài nội dung đã được thẩm định.

Tám là, tăng cường kiểm tra, giám sát và chủ động xử lý khủng hoảng

Cần tổ chức kiểm tra thường xuyên, kiểm tra chuyên đề và kiểm tra đột xuất đối với các lĩnh vực có nguy cơ cao, nhất là liên kết xuất bản, bản quyền, đề tài nhạy cảm và phát hành trên môi trường số.

Mỗi nhà xuất bản phải có quy trình ứng phó sự cố, xác định rõ đầu mối báo cáo, phát ngôn, thu hồi và xử lý truyền thông. Khi xảy ra sai phạm phải xử lý kịp thời, nghiêm minh, khách quan; đồng thời rà soát lỗ hổng của cả hệ thống để phòng ngừa tái diễn.

Chín là, hình thành cơ chế điều phối chung trong toàn Đảng bộ

Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương cần nghiên cứu xây dựng chương trình hoặc đề án phát triển hoạt động xuất bản trong toàn Đảng bộ; tổ chức giao ban định kỳ giữa các cơ quan chủ quản và các nhà xuất bản; xây dựng cơ chế chia sẻ thông tin, cảnh báo rủi ro, hỗ trợ chuyên môn và phối hợp triển khai các bộ sách lớn.

Mục tiêu không phải hành chính hóa hoạt động xuất bản hay đồng nhất các nhà xuất bản, mà là phát huy bản sắc của từng đơn vị, đồng thời tập hợp nguồn lực chung, từng bước hình thành hệ sinh thái xuất bản có bản lĩnh chính trị, chất lượng chuyên môn cao, quản trị hiện đại và khả năng cạnh tranh bền vững.

Đổi mới để thực hiện tốt hơn sứ mệnh phục vụ Nhân dân

Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những yêu cầu ngày càng cao về tri thức, văn hóa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực. Trong bối cảnh đó, vai trò của xuất bản không giảm đi mà càng trở nên quan trọng. Sự phát triển của mạng xã hội, nền tảng xuyên biên giới và trí tuệ nhân tạo làm cho thông tin được sản xuất và lan truyền với tốc độ chưa từng có. Nhưng càng nhiều thông tin, xã hội càng cần những nguồn tri thức tin cậy, được kiểm chứng, được biên tập có trách nhiệm và định hướng bởi những giá trị đúng đắn.

Các nhà xuất bản trong Đảng bộ Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương có lợi thế đặc biệt là gắn bó trực tiếp với các giai cấp, tầng lớp, giới, trí thức, văn nghệ sĩ và các cộng đồng xã hội. Nếu phát huy tốt lợi thế đó, các nhà xuất bản không chỉ là nơi sản xuất sách, mà còn có thể trở thành các trung tâm tập hợp tri thức, tổng kết thực tiễn, truyền bá giá trị và lan tỏa tiếng nói của Nhân dân.

Đổi mới hoạt động xuất bản vì thế không chỉ là yêu cầu thực hiện Chỉ thị số 04-CT/TW, mà còn là nhiệm vụ trực tiếp góp phần xây dựng Đảng, củng cố đồng thuận xã hội, phát triển văn hóa, con người Việt Nam và tăng cường sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.

Giữ vững định hướng chính trị phải đi đôi với nâng cao chất lượng chuyên môn. Tăng cường kiểm soát phải gắn với khuyến khích sáng tạo. Đề cao trách nhiệm phải đồng thời tháo gỡ khó khăn về cơ chế và nguồn lực. Xử lý nghiêm sai phạm, nhưng mục tiêu cao nhất vẫn là xây dựng một nền xuất bản lành mạnh, chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại.

Từ yêu cầu bảo đảm định hướng chính trị đến xây dựng hệ sinh thái tri thức phục vụ phát triển đất nước, các nhà xuất bản trong Đảng bộ Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương cần chủ động đổi mới tư duy, phương thức quản trị và mô hình hoạt động; phát huy bản sắc riêng, đồng thời tăng cường phối hợp để tạo thành sức mạnh chung.

Đó là con đường để hoạt động xuất bản thực hiện tốt hơn sứ mệnh truyền bá tri thức, bồi đắp niềm tin, lan tỏa những giá trị tốt đẹp, đưa chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến với Nhân dân và đưa tiếng nói, trí tuệ, nguyện vọng chính đáng của Nhân dân đến với Đảng, Nhà nước và toàn xã hội.

×