Dòng sông nào dài nhất Đông Nam Á, đứng thứ 12 thế giới, chảy qua 5 quốc gia ASEAN, nuôi sống hơn 60 triệu người?

Theo Ủy hội sông Mekong (MRC), Mekong dài khoảng 4.900 km, đứng thứ 12 thế giới về chiều dài, với lưu vực rộng tới 795.000 km² và lưu lượng dòng chảy trung bình hằng năm khoảng 475 km³ nước.

Dòng sông này chảy qua 6 quốc gia gồm Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam, trong đó có 5 nước ASEAN. Không nhiều con sông trên thế giới có ảnh hưởng sâu rộng đến kinh tế, môi trường và đời sống con người như Mekong. Chỉ riêng khu vực hạ lưu đã có khoảng 65 triệu người phụ thuộc trực tiếp vào nguồn nước, thủy sản và phù sa từ dòng sông này.

Sông MeKong bắt nguồn từ Tây Tạng, chảy xuyên lục địa Đông Nam Á

Nhiều người thường gắn Mekong với hình ảnh của những cánh đồng lúa ở Việt Nam hay những làng nổi trên hồ Tonlé Sap của Campuchia. Nhưng thực tế, khởi nguồn của con sông lại nằm ở nơi hoàn toàn khác biệt là cao nguyên Tây Tạng lạnh giá.

Mekong bắt đầu từ vùng Tam Giang Nguyên – khu vực được mệnh danh là “Nguồn của ba con sông”, nơi đồng thời khai sinh sông Hoàng Hà và sông Dương Tử. Ở đoạn thượng nguồn thuộc Trung Quốc, Mekong có tên gọi là Lan Thương Giang, chảy qua tỉnh Vân Nam với địa hình núi cao hiểm trở, hẻm vực sâu và dòng nước xiết.

Theo MRC, phần thượng nguồn của Mekong kéo dài khoảng 1.955 km, chủ yếu chảy trong các thung lũng hẹp cắt qua cao nguyên và các dãy núi phía tây nam Trung Quốc. Khi rời Trung Quốc, Mekong bắt đầu đi vào Đông Nam Á qua Myanmar rồi men theo biên giới Lào – Thái Lan trước khi chảy vào Campuchia và Việt Nam. Địa hình thay đổi khiến dòng sông cũng “đổi tính”, từ những dòng chảy dữ dội ở vùng núi cao, Mekong dần trở nên hiền hòa hơn khi bước vào vùng đồng bằng thấp.

Đoạn hạ lưu dài khoảng 2.390 km là khu vực đông dân cư và có ý nghĩa kinh tế lớn nhất. Đây cũng là nơi hình thành những hệ thống thủy sản, nông nghiệp và giao thương quan trọng bậc nhất Đông Nam Á.

Một trong những điểm đặc biệt nhất của Mekong nằm ở Campuchia, nơi dòng sông kết nối với hồ Tonlé Sap – hồ nước ngọt lớn nhất Đông Nam Á. Vào mùa mưa, nước Mekong dâng cao đến mức đẩy ngược dòng sông Tonlé Sap, khiến nước chảy vào hồ thay vì chảy ra như bình thường. Trong mùa lũ, diện tích hồ Tonlé Sap có thể tăng gấp 5-6 lần, từ khoảng 2.500 km² lên tới 16.000 km². Thể tích nước cũng tăng từ khoảng 1 km³ lên gần 80 km³.

“Vựa lúa” và “vựa cá” khổng lồ của châu Á

Không chỉ là một con sông lớn về địa lý, Mekong còn là nền tảng kinh tế sống còn của nhiều quốc gia Đông Nam Á. Hệ thống phù sa mà Mekong mang theo trong hàng nghìn năm đã tạo nên đồng bằng sông Cửu Long – một trong những vùng đất màu mỡ nhất thế giới. Theo nhiều nghiên cứu, khu vực Đồng bằng Sông Cửu Long của Việt Nam hiện đóng góp khoảng 50% sản lượng lúa gạo của cả nước và là trung tâm xuất khẩu gạo lớn hàng đầu thế giới.

Không chỉ lúa gạo, vùng châu thổ này còn là thủ phủ trái cây và thủy sản của Việt Nam. Hàng triệu hecta đất canh tác được nuôi dưỡng nhờ phù sa và nguồn nước từ Mekong.

Ở quy mô toàn khu vực, Mekong được xem là một trong những hệ thống thủy sản nước ngọt lớn nhất hành tinh. Theo Ủy hội sông Mekong, mỗi năm sản lượng cá tự nhiên ở hạ lưu Mekong đạt khoảng 2,3 triệu tấn, với giá trị kinh tế ước tính khoảng 11 tỉ USD.

Đây cũng là ngư trường nội địa lớn nhất thế giới. Cá và các sản phẩm thủy sản từ Mekong đóng vai trò cực kỳ quan trọng đối với an ninh lương thực ở Campuchia và Lào. Tại Campuchia, cá cung cấp tới 81% lượng protein động vật trong khẩu phần ăn của người dân, còn tại Lào là khoảng 48%.

Riêng Campuchia và đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam đã có gần 7 triệu người sống dựa trực tiếp vào nghề đánh bắt cá và nuôi trồng thủy sản liên quan đến Mekong. Một hecta vùng ngập nước quanh hồ Tonlé Sap thậm chí có thể tạo ra tới 230 kg cá mỗi năm.

Không ngạc nhiên khi Mekong thường được ví như “xương sống” của Đông Nam Á. Toàn bộ mạng lưới sông ngòi, kênh rạch và vùng ngập nước quanh Mekong đang duy trì sinh kế cho hàng chục triệu nông dân, ngư dân và cộng đồng dân cư ven sông.

Một trong những vùng đa dạng sinh học phong phú nhất hành tinh

Không chỉ giàu tài nguyên kinh tế, Mekong còn là “kho báu sinh học” của thế giới. Theo các thống kê sinh học trong lưu vực Mekong, khu vực này có hơn 20.000 loài thực vật, khoảng 430 loài động vật có vú, 1.200 loài chim, 800 loài bò sát – lưỡng cư và khoảng 850 loài cá nước ngọt. Nhiều loài trong số đó cực kỳ quý hiếm. Mekong là nơi sinh sống của cá da trơn khổng lồ Mekong – một trong những loài cá nước ngọt lớn nhất thế giới, có thể dài hơn 3 mét và nặng khoảng 300 kg.

Các vùng đất ngập nước quanh Tonlé Sap và hạ lưu Mekong còn là thiên đường của chim nước. Những loài quý hiếm như cò sữa, cò lớn, bồ nông mỏ đốm hay đại bàng cá đầu xám đều xuất hiện trong hệ sinh thái này. Theo UNESCO, khu dự trữ sinh quyển Tonlé Sap rộng hơn 1,48 triệu hecta và là vùng sinh thái quan trọng bậc nhất Đông Nam Á.

Điều đặc biệt của Mekong nằm ở “nhịp đập lũ” theo mùa. Mỗi năm, gió mùa mang lượng mưa khổng lồ xuống lưu vực hạ lưu, khiến mực nước dâng cao vào khoảng tháng 8 đến tháng 10. Dòng nước tràn vào các vùng ngập lũ, mang theo phù sa, chất dinh dưỡng và tạo điều kiện lý tưởng cho cá sinh sản cũng như cây trồng phát triển.

Mùa khô thường kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Trong giai đoạn này, lưu lượng nước Mekong giảm mạnh, có thời điểm chỉ còn khoảng 1.250 m³/s. Ngược lại, vào mùa lũ, lưu lượng cực đại từng đạt tới 75.700 m³/s. Chính sự chênh lệch khổng lồ này đã tạo nên đặc tính thủy văn độc đáo của Mekong.

Những thách thức lớn đang đe dọa dòng sông dài nhất Đông Nam Á

Dù vẫn là nguồn sống của hàng chục triệu người, Mekong hiện đang phải đối mặt với những áp lực chưa từng có. Trong vài thập kỷ gần đây, hàng loạt đập thủy điện được xây dựng ở thượng nguồn và trung lưu đã làm thay đổi dòng chảy tự nhiên của con sông. Các chuyên gia cho rằng việc ngăn dòng tích nước khiến lượng phù sa đổ xuống hạ lưu giảm đáng kể, kéo theo nhiều hệ lụy cho nông nghiệp và thủy sản.

Biến đổi khí hậu cũng khiến tình trạng xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long ngày càng nghiêm trọng. Theo nhiều nghiên cứu, khu vực này đang đối mặt đồng thời với nước biển dâng và sụt lún đất tự nhiên.

Xâm nhập mặn năm 2019 - 2020 đã ảnh hưởng đến 10/13 tỉnh ĐBSCL, ranh giới độ mặn 4gam/lít đã làm 42,5% diện tích tự nhiên của toàn vùng bị ảnh hưởng, tương đương 1.688.600ha. Hạn, xâm nhập mặn cũng đã làm cho khoảng 96.000 hộ, tương đương khoảng 430.000 nhân khẩu đang sinh sống tập trung tại các tỉnh ven biển.

Không chỉ Việt Nam, hồ Tonlé Sap của Campuchia cũng ghi nhận nhiều biến động bất thường. Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu dòng chảy tự nhiên tiếp tục bị thay đổi mạnh, hệ sinh thái Mekong có thể mất đi khả năng tự phục hồi vốn đã duy trì suốt hàng nghìn năm.

Theo TS Naruepon Sukumasvin thuộc Ban Thư ký Ủy hội sông Mekong Quốc tế, nghiên cứu về quản lý và phát triển bền vững lưu vực Mekong cho thấy lượng phù sa bồi đắp cho Đồng bằng sông Cửu Long đang suy giảm nghiêm trọng.

Nếu năm 2007, khu vực này còn nhận được khoảng 97% lượng phù sa tự nhiên, đến năm 2020 con số chỉ còn khoảng 30%, và dự báo đến năm 2040 sẽ giảm xuống vỏn vẹn 4%. Không chỉ vậy, sự thay đổi dòng chảy còn có thể khiến giá trị sản lượng thủy sản khai thác dọc hành lang sông Mekong thiệt hại khoảng 1,57 tỷ USD.

Những thách thức về nhân khẩu học cũng đang thử thách khả năng phục hồi của lưu vực sông Mekong. Tổng dân số lưu vực ước tính là 72,1 triệu người vào năm 2020 và dự kiến ​​sẽ đạt khoảng 100 triệu người vào năm 2040. Mặc dù đã có những bước tiến lớn trong việc giảm nghèo và thúc đẩy tăng trưởng, bất bình đẳng vẫn còn phổ biến.

Dù vậy, Mekong vẫn là một trong những dòng sông có vai trò chiến lược lớn nhất thế giới. Từ cao nguyên Tây Tạng đến Biển Đông, con sông này không chỉ mang theo nước và phù sa, mà còn mang theo lịch sử, văn hóa và sinh kế của cả một vùng Đông Nam Á rộng lớn.

×