Dự án sân bay Long Thành: Vì sao việc ký hợp đồng bằng USD bị chuyển sang Bộ Công an?

Hai vi phạm nổi cộm tại gói thầu lớn nhất sân bay Long Thành: Dự thầu bằng USD, gửi tiết kiệm tiền tạm ứng

Thanh tra Chính phủ vừa ban hành kết luận thanh tra việc chấp hành chính sách, pháp luật đối với Dự án đầu tư xây dựng Cảng hàng không quốc tế Long Thành giai đoạn 1 (Dự án sân bay Long Thành). Đáng chú ý trong kết luận này chính là những thiếu sót, vi phạm tại Gói thầu 5.10 – gói thầu lớn nhất dự án.

Gói thầu 5.10 thuộc Dự án thành phần 3 - thi công các công trình thiết yếu trong sân bay Long Thành do Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) làm chủ đầu tư.

Gói thầu 5.10 là gói thầu thi công xây dựng và lắp đặt thiết bị công trình nhà ga hành khách có giá trị hợp đồng hơn 27.800 tỷ đồng và gần 339 triệu USD (tương đương 8.900 tỷ đồng). Liên danh Vietur gồm 10 doanh nghiệp, đứng đầu là IC Istas (thuộc IC Holdings của Thổ Nhĩ Kỳ) là đơn vị trúng gói thầu.

Tại gói thầu này, cơ quan thanh tra đã chỉ nhiều vi phạm, nhưng điểm đáng chú nhất là việc hồ sơ dự thầu của nhà thầu Liên danh Vietur dự thầu bằng đồng tiền nước ngoài, giá trị hơn 235 triệu USD, là sai quy định.

Tuy nhiên, bên mời thầu không phát hiện để làm rõ, ký hợp đồng theo đúng hồ sơ dự thầu và sử dụng đồng tiền thanh toán bằng USD.

Đến thời điểm thanh tra, tháng 3/2025, chủ đầu tư chưa nghiệm thu thanh toán đối với các chi phí thiết bị dự thầu và ký hợp đồng bằng USD nêu trên. Song, sai sót này có nguy cơ gây thất thoát cho ACV khi phải thanh toán bằng USD với tỷ giá đồng USD tại thời điểm kết thúc thanh tra trực tiếp đã tăng đáng kể so với trước thời điểm đóng thầu.

Thanh tra Chính phủ đã chuyển nội dung trên đến Bộ Công an để xác minh, điều tra liên quan đến các vi phạm về đồng tiền dự thầu và đồng tiền thanh toán.

Một điểm đáng chú ý khác tại Gói thầu 5.10 là việc cơ quan thanh tra phát hiện 8/10 nhà thầu trong Liên danh Vietur sử dụng hơn 936 tỷ đồng tiền tạm ứng để gửi tiết kiệm có kỳ hạn, với số lãi hơn 10,6 tỷ đồng. Việc này không đúng mục đích sử dụng tiền tạm ứng theo thỏa thuận hợp đồng và quy định pháp luật.

Những rủi ro khi ký hợp đồng bằng USD: Biến động tỷ giá có thể làm tăng chi phí thanh toán, tiềm ẩn nguy cơ thất thoát vốn của chủ đầu tư

Trao đổi với PV Dân Việt, luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TP.HCM) cho biết, pháp luật không cấm tuyệt đối việc dự thầu hoặc thanh toán bằng USD. Đối với đấu thầu quốc tế, Luật Đấu thầu năm 2013 cho phép sử dụng ngoại tệ đối với các chi phí phát sinh ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Tuy nhiên, chi phí trong nước phải được chào thầu bằng đồng Việt Nam. Đồng tiền thanh toán trong hợp đồng cũng phải phù hợp với hồ sơ mời thầu và các chi phí trong nước phải thanh toán bằng đồng Việt Nam.

Tại Gói thầu 5.10 của Dự án sân bay Long Thành, Thanh tra Chính phủ xác định hồ sơ dự thầu của Liên danh Vietur chào một phần giá trị bằng USD, tương đương hơn 235,7 triệu USD, không đúng quy định.

Bên mời thầu không phát hiện để yêu cầu nhà thầu làm rõ mà tiếp tục ký hợp đồng và quy định thanh toán bằng USD. Đến ngày 31/3/2025, ACV chưa nghiệm thu, thanh toán phần chi phí thiết bị này, nhưng tỷ giá USD đã tăng đáng kể so với thời điểm đóng thầu nên kết luận thanh tra xác định có nguy cơ gây thất thoát cho ACV.

Theo luật sư Hoàng Hà, việc Thanh tra Chính phủ chuyển thông tin cho Bộ Công an xuất phát từ tính chất và bối cảnh của vi phạm, chứ không phải cứ ghi USD trong hợp đồng là đương nhiên có dấu hiệu hình sự.

Đây là gói thầu có giá trị đặc biệt lớn, thuộc dự án quan trọng quốc gia và sử dụng nguồn vốn của doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối. Vi phạm về đồng tiền dự thầu không dừng lại ở một lỗi kỹ thuật, bởi nhà thầu đã lập hồ sơ không đúng quy định, tổ chuyên gia và bên mời thầu không phát hiện hoặc không xử lý, sau đó chủ đầu tư vẫn ký hợp đồng theo nội dung đó.

Cơ quan điều tra sẽ làm rõ đây chỉ là sai sót nghiệp vụ hay có sự thống nhất, can thiệp, vụ lợi hoặc cố ý tạo điều kiện cho một nhà thầu.

Cơ quan thanh tra chỉ có thể xác định vi phạm và nguy cơ thiệt hại trên cơ sở hồ sơ. Thanh tra không có đầy đủ thẩm quyền điều tra dòng tiền, động cơ, quan hệ giữa các bên, lợi ích thu được và trách nhiệm hình sự của từng cá nhân.

Luật Thanh tra năm 2025 quy định khi phát hiện vụ việc có dấu hiệu tội phạm, cơ quan thanh tra phải chuyển hồ sơ, tài liệu cho cơ quan điều tra xem xét. Việc tiếp nhận thông tin không đồng nghĩa với việc đã xác định có tội hoặc chắc chắn sẽ khởi tố. Việc xác định có vi phạm hình sự hay không thuộc thẩm quyền của cơ quan công an.

Tuy nhiên, theo luật sư Hoàng Hà, việc dùng USD để thanh toán sẽ dẫn đến nhiều nguy cơ. Trong đó, trực tiếp nhất là rủi ro tỷ giá. Nếu một khoản chi phí đáng lẽ phải xác lập bằng đồng Việt Nam lại được cố định bằng USD thì khi đồng USD tăng giá, số tiền quy đổi mà chủ đầu tư phải thanh toán cũng tăng lên dù khối lượng, chất lượng và giá trị thực của công việc không thay đổi. Phần chênh lệch có thể trở thành thiệt hại của doanh nghiệp và gián tiếp ảnh hưởng đến vốn Nhà nước.

Tiếp thế là nguy cơ làm sai lệch việc đánh giá hồ sơ dự thầu. Quy định về đồng tiền dự thầu nhằm đưa các nhà thầu về cùng một mặt bằng so sánh. Việc một nhà thầu sử dụng ngoại tệ không đúng điều kiện có thể làm biến dạng giá dự thầu, che khuất chi phí thực tế và ảnh hưởng đến kết quả lựa chọn nhà thầu.

Nguy cơ thứ ba là tạo khoảng trống để chuyển chi phí trong nước thành chi phí ngoại tệ, làm khó việc kiểm soát giá, tỷ giá, kế toán và thanh toán. Nếu việc này được thực hiện có chủ ý, gắn với hành vi gian lận, can thiệp trái pháp luật hoặc vi phạm nguyên tắc công bằng, minh bạch và gây thiệt hại thì có thể được xem xét theo Điều 222 Bộ luật Hình sự về tội Vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng. Nhưng điều luật này đòi hỏi phải chứng minh hành vi thuộc một trong các nhóm hành vi được liệt kê và có hậu quả thiệt hại theo luật định.

Do đó, vấn đề Bộ Công an sẽ làm rõ không chỉ là “có sử dụng USD hay không”, mà là khoản chi phí nào được chào và thanh toán bằng USD, việc đó có trái hồ sơ mời thầu hay không, ai biết và quyết định, có động cơ vụ lợi hoặc sự thông đồng hay không, tỷ giá được xác định như thế nào và thiệt hại thực tế đã phát sinh bao nhiêu. Chỉ sau khi làm rõ các yếu tố này mới có thể phân định giữa sai phạm hành chính, trách nhiệm quản lý và trách nhiệm hình sự.

Về vấn đề 8/10 nhà thầu mang tiền tạm ứng đi gửi lấy lãi, luật sư Hoàng Hà cho biết, tiền tạm ứng trong hợp đồng xây dựng không phải là khoản thanh toán cho khối lượng công việc nhà thầu đã hoàn thành, cũng không phải nguồn vốn mà nhà thầu được toàn quyền sử dụng.

Đây là khoản tiền bên giao thầu ứng trước, không tính lãi, nhằm giúp nhà thầu chuẩn bị vật tư, thiết bị, nhân lực và triển khai công việc theo hợp đồng. Điều 18 Nghị định 37/2015/NĐ-CP quy định, bên nhận thầu phải sử dụng tiền tạm ứng đúng mục đích, đúng đối tượng, có hiệu quả và nghiêm cấm tạm ứng mà không sử dụng hoặc sử dụng không đúng mục đích của hợp đồng đã ký.

Tuy nhiên, không thể chỉ căn cứ vào việc gửi tiết kiệm để kết luận có hành vi tham ô, chiếm đoạt hoặc một tội phạm cụ thể. Cơ quan điều tra sẽ làm rõ ai quyết định gửi tiền, việc gửi tiền có được chủ đầu tư biết hoặc chấp thuận hay không, khoản tiền lãi được hạch toán và sử dụng như thế nào, tiền gốc có được thu hồi đầy đủ không, việc gửi tiền có làm chậm tiến độ hoặc khiến dự án phát sinh chi phí, thiệt hại hay không.

Ngoài ra, cũng cần xác minh việc tạm ứng được quyết định trên cơ sở nhu cầu thực tế hay có sự thỏa thuận nhằm tạo nguồn vốn giá rẻ cho nhà thầu.

×