Dự án trục cảnh quan sông Hồng: Cần tránh bẫy của nhiều đô thị châu Á để giữ lại “hồn cốt” Nhị Hà (Bài 2)

LTS: Trong ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội, sông Hồng từng là huyết mạch tạo nên sự phồn thịnh của Thăng Long xưa. Dòng sông đỏ nặng phù sa không chỉ bồi đắp nền văn minh lúa nước, mà còn mở ra những tuyến giao thương giúp Kẻ Chợ kết nối với thế giới bên ngoài. Thế nhưng, suốt nhiều thập kỷ đô thị hóa, Hà Nội dường như đã bỏ quên dòng sông từng khai sinh ra mình.

Hai bên bờ sông Hồng dần trở thành khoảng trống phát triển với những khu dân cư tự phát, bãi tập kết phế liệu, bãi xe tạm, nhà tạm lấn chiếm hành lang thoát lũ và những vùng đất vàng bị bỏ hoang hoặc khai thác manh mún.

Đứng trước yêu cầu vươn mình của Thủ đô trong kỷ nguyên mới, HĐND TP. Hà Nội mới đây đã thông qua chủ trương đầu tư dự án trục đại lộ cảnh quan sông Hồng với quy mô hơn 11.418ha, đi qua 16 xã, phường, có tổng vốn đầu tư khoảng 736.963 tỷ đồng. Dự án được kỳ vọng không chỉ là một tuyến giao thông hay chỉnh trang đô thị đơn thuần, mà là bước ngoặt để tái định hình cấu trúc phát triển của Thủ đô trong nhiều thập kỷ tới.

Việc Hà Nội "đặt cược" vào siêu dự án sông Hồng trị giá hơn 736.000 tỷ đồng để tái thiết không gian đô thị, giải bài toán ngập lụt, ô nhiễm và mở ra động lực tăng trưởng mới. Nhưng đằng sau siêu dự án bên dòng sông lịch sử này là bài toán khó về đồng thuận xã hội, trị thủy và quy hoạch bền vững.

Nhằm đưa ra cái nhìn đa chiều về dự án này, Báo Dân Việt thực hiện loạt bài "Siêu dự án trục cảnh quan sông Hồng: Giải bài toán đồng thuận xã hội" để làm rõ hơn tính cấp thiết của dự án trục đại lộ cảnh quan sông Hồng trong bối cảnh hiện nay cũng như tâm tư, tình cảm và mong muốn của người dân Thủ đô, cả nước và thế giới về một biểu tượng kinh tế của Hà Nội và quốc gia.

Phát triển theo mô hình “đô thị di sản ven sông”, giữ lại hồn cốt sông Hồng

Trong hơn một nghìn năm phát triển của Thăng Long – Hà Nội, sông Hồng (hay còn có tên gọi khác là sông Nhị Hà) luôn hiện diện như một dòng chảy vừa mang tính lịch sử, vừa mang tính định mệnh đối với cấu trúc đô thị của Thủ đô.

Dòng sông ấy từng là huyết mạch giao thương, là nơi hình thành các làng nghề cổ, là không gian văn hóa tạo nên hồn cốt của đất kinh kỳ. Nhưng suốt nhiều thập kỷ hiện đại hóa, Hà Nội lại phát triển theo hướng “quay lưng” với sông Hồng.

Hai bên bờ sông tồn tại những khoảng trống phát triển kéo dài: hạ tầng thiếu đồng bộ, khu dân cư tự phát, quỹ đất ven sông khai thác manh mún và thiếu một chiến lược tổng thể đủ lớn để biến dòng sông thành tài sản kinh tế đô thị.

Giờ đây, thành phố muốn thay đổi điều đó bằng một dự án có quy mô chưa từng có. Tại kỳ họp thứ hai HĐND TP Hà Nội khóa XVII - kỳ họp chuyên đề, với 100% đại biểu có mặt đã tán thành thông qua chủ trương đầu tư Dự án đầu tư Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng trên địa bàn thành phố.

Điểm nhấn của dự án trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là sẽ đi qua 16 xã, phường: Hồng Hà, Ô Diên, Thượng Cát, Đông Ngạc, Phú Thượng, Lĩnh Nam, Thanh Trì, Nam Phù, Hồng Vân, Mê Linh, Thiên Lộc, Vĩnh Thanh, Đông Anh, Bồ Đề, Long Biên, Bát Tràng. Tổng diện tích sử dụng đất khoảng 11.418ha với sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 736.963 tỷ đồng.

So với phương án cuối năm 2025, quy mô dự án đã được điều chỉnh, giảm khoảng 118.000 tỷ đồng và thu hẹp phạm vi từ 19 xuống còn 16 xã, phường.

Nhưng điều đáng chú ý hơn con số vốn đầu tư là cách Hà Nội đang định hình lại vai trò của sông Hồng trong tương lai phát triển của thành phố.

Theo quy hoạch mới, trục đại lộ cảnh quan sông Hồng không chỉ là một tuyến giao thông ven sông. Dự án bao gồm các cấu phần lớn như công viên cảnh quan, khu vui chơi giải trí, quỹ đất phát triển đô thị, hạ tầng kỹ thuật và không gian mặt nước. Đây là mô hình mà nhiều siêu đô thị trên thế giới đã sử dụng để tái cấu trúc nền kinh tế đô thị dựa trên cảnh quan sông nước.

Là người dân Hà Nội, chia sẻ với PV Dân Việt, PGS.TS Bùi Thị An, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng, cho rằng dự án mang ý nghĩa bước ngoặt đối với cấu trúc phát triển của Hà Nội.

“Việc lãnh đạo thành phố lắng nghe ý kiến Nhân dân, điều chỉnh quy hoạch theo hướng bảo tồn các làng nghề, làng cổ, không “nhổ” dân ra khỏi không gian sống truyền thống là một chủ trương rất nhân văn và hợp lòng dân”, bà An nói.

Theo bà An, điều quan trọng không chỉ nằm ở hạ tầng hay bất động sản, mà là cách Hà Nội giữ lại được ký ức đô thị trong quá trình hiện đại hóa.

“Đó không chỉ là câu chuyện giữ lại những mái nhà hay con đường cũ, mà là giữ gìn hồn cốt văn hóa, ký ức cộng đồng, sinh kế truyền thống và bản sắc của Thủ đô. Một đô thị hiện đại không có nghĩa là “xóa sạch” cái cũ, mà phải biết phát triển hài hòa giữa hiện đại và di sản”, bà An nhận định.

Trong nhiều năm qua, Hà Nội phát triển mạnh về phía Tây với hàng loạt khu đô thị, trung tâm tài chính và hành chính mới. Trong khi đó, khu vực phía Đông và hai bên bãi sông Hồng vẫn tồn tại như một khoảng trống lớn của đô thị hóa. Điều này khiến cấu trúc phát triển của Hà Nội mất cân bằng.

“Trước đây, Hà Nội phát triển theo xu hướng mở rộng dần về phía Tây thì nay, sông Hồng được xem như “xương sống cảnh quan” để kết nối các cực tăng trưởng mới từ Bắc sông Hồng, Đông Anh, Gia Lâm, Long Biên cho tới khu vực trung tâm lịch sử. Điều này tạo ra những thay đổi vô cùng quan trọng mang tính “bước ngoặt” về quy hoạch đô thị”, bà An phân tích.

Theo quy hoạch, hai bên sông Hồng có thể hình thành chuỗi không gian công cộng quy mô lớn gồm công viên, quảng trường, tuyến đi bộ, trung tâm văn hóa, bến du thuyền, dịch vụ thương mại và các khu đô thị hiện đại.

Nhưng bà An cho rằng Hà Nội cần tránh cái bẫy của nhiều đô thị châu Á, nơi hiện đại hóa đồng nghĩa với phá bỏ hoàn toàn ký ức đô thị cũ.

“Tuy nhiên, vẫn cần phải lưu giữ được những nét cổ kính cũ để tạo ra mối liên kết vô cùng hài hòa và thông minh giữa hiện đại - cổ kính của Hà Nội hơn một nghìn năm văn hiến”, bà nhấn mạnh.

Trong nhiều đề xuất gửi tới Hà Nội, giới chuyên gia cho rằng điều quan trọng nhất của dự án không phải là xây thêm bao nhiêu đại lộ hay khu đô thị mới, mà là giữ được “hồn cốt” văn hóa của vùng đất ven sông.

Theo PGS.TS Bùi Thị An, việc bảo tồn các làng nghề truyền thống, khu dân cư hiện hữu và hệ thống di tích lịch sử cần được xem là cấu phần trọng tâm của quy hoạch thay vì chỉ là nhiệm vụ “giảm thiểu tác động”.

Các khu vực như Nhật Tân, Bát Tràng hay hệ thống đình, chùa, bãi nổi ven sông cần được khoanh vùng bảo vệ, đồng thời kết hợp phát triển du lịch văn hóa và trải nghiệm ven sông.

"Hà Nội cần xây dựng các trung tâm giới thiệu sản phẩm làng nghề, không gian trình diễn nghề thủ công, chợ văn hóa ven sông và hỗ trợ chuyển đổi số cho các làng nghề truyền thống.

Quan trọng hơn, cần hạn chế tối đa việc di dời cư dân khỏi nơi ở truyền thống nếu không thực sự cần thiết. Khi đó, sông Hồng sẽ không chỉ là một đại lộ cảnh quan hay dự án bất động sản quy mô lớn mà có thể trở thành không gian kết nối giữa di sản nghìn năm của Thăng Long với tham vọng xây dựng một siêu đô thị hiện đại của Hà Nội trong thế kỷ XXI.

Theo đó, trục đại lộ cảnh quan sông Hồng phát triển theo mô hình “đô thị di sản ven sông” kết hợp giữa không gian xanh, công viên ven sông với các làng cổ, làng nghề và điểm di sản. Hình thành các tuyến phố đi bộ, quảng trường, sân khấu, không gian văn hóa cộng đồng gắn với bản sắc sông Hồng", bà An phân tích.

“Trục phát triển thế kỷ” của Hà Nội và bài toán đồng thuận xã hội

Trong cách nhìn của nhiều chuyên gia quy hoạch, dự án sông Hồng không đơn thuần là chỉnh trang cảnh quan, mà là nỗ lực tái định vị toàn bộ không gian phát triển của Thủ đô.

PGS.TS Bùi Thị An gọi đây là “trục phát triển thế kỷ” của Hà Nội trong nhiều thập niên tới.

“Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là “trục phát triển thế kỷ” của Hà Nội trong nhiều thập niên tới, mở ra cơ hội kết nối hạ tầng chiến lược giữa khu vực nội đô cũ với các đô thị mới phía Bắc và Đông Hà Nội. Khi các cây cầu mới, tuyến đường ven sông, đường sắt đô thị và các đại đô thị hai bên sông được liên kết, sông Hồng sẽ không còn là khoảng cách địa lý mà trở thành “trục động lực” thúc đẩy phát triển”, bà An chia sẻ.

Theo bà, đây cũng là cơ hội để Hà Nội giải bài toán quá tải nội đô, một trong những áp lực lớn nhất của thành phố hiện nay.

Việc mở rộng không gian phát triển về phía Bắc và phía Đông sông Hồng có thể giúp giãn dân khu vực trung tâm, đồng thời hình thành các trung tâm tài chính, thương mại và dịch vụ mới.

Đó là logic phát triển mà nhiều siêu đô thị quốc tế từng áp dụng, đó là sử dụng dòng sông như một “trục tăng trưởng” thay vì xem nó là rào cản địa lý.

Theo PGS.TS Bùi Thị An, một Thủ đô hiện đại không chỉ cần những tòa nhà cao tầng hay các đại dự án hạ tầng, mà còn cần bản sắc riêng. Khu vực ven sông Hồng còn nơi hội tụ hệ thống di sản, có 36 phố phường, làng nghề, không gian văn hóa lâu đời của Thăng Long – Hà Nội. Nếu quy hoạch hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, trục cảnh quan sông Hồng có thể trở thành không gian văn hóa – du lịch đặc sắc bậc nhất cả nước.

“Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là “trục phát triển thế kỷ” của Hà Nội trong nhiều thập niên tới, mở ra cơ hội kết nối hạ tầng chiến lược giữa khu vực nội đô cũ với các đô thị mới phía Bắc và Đông Hà Nội. Khi các cây cầu mới, tuyến đường ven sông, đường sắt đô thị và các đại đô thị hai bên sông được liên kết, sông Hồng sẽ không còn là khoảng cách địa lý mà trở thành “trục động lực” thúc đẩy phát triển”, PGS.TS Bùi Thị An chia sẻ.

Để phát triển được như vậy, PGS.TS Bùi Thị An cho rằng, Hà Nội cần phải giải được “bài toán lớn nhất” hiện nay là áp lực dân số và quá tải hạ tầng khu vực nội đô. Quy hoạch này, cũng là cơ sở để Hà Nội giãn dân nội đô, phát triển các trung tâm tài chính, thương mại, dịch vụ mới và nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Trao đổi với PV Dân Việt, ông Phan Thanh Uy, Phó Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam, cho rằng dự án sẽ thay đổi tư duy phát triển đô thị của Hà Nội theo hướng hiện đại và phù hợp với xu thế quốc tế.

“Nếu Hà Nội xây dựng được hạ tầng giao thông đồng bộ, kết nối các khu đô thị hiện đại với các khu dân cư đôi bên bờ sông Hồng xanh hơn, sạch hơn, đẹp hơn, sẽ làm cho Hà Nội trở thành một trong những đô thị ven sông đặc sắc của khu vực và thế giới”, ông Uy nói.

Nhưng ông Uy cũng cho rằng thách thức lớn nhất không nằm ở vốn đầu tư hay kỹ thuật xây dựng, mà là cách thành phố tổ chức thực hiện.

Hiện nay, hai bên bờ sông Hồng vẫn tồn tại nhiều khu dân cư tự phát, hạ tầng thiếu đồng bộ, hệ thống cầu cũ kỹ và thiếu dấu ấn kiến trúc đô thị hiện đại.

Quan trọng hơn, dự án sẽ tác động đến hàng chục nghìn hộ dân đang sinh sống bằng nông nghiệp, chăn nuôi, buôn bán nhỏ và các làng nghề ven sông.

“Nếu chỉ di dời đơn thuần mà không có giải pháp đảm bảo sinh kế, sẽ rất khó tạo được sự đồng thuận từ người dân”, ông Uy nhận định.

Theo ông Uy, chính quyền cần hài hòa lợi ích giữa phát triển đô thị và ổn định đời sống người dân.

“Nơi ở mới cần phải tốt hơn nơi ở cũ”, ông nhấn mạnh.

Ông Uy cho rằng Hà Nội nên kết hợp linh hoạt giữa tái định cư tại chỗ và ở khu vực mới. Với những hộ dân có giấy tờ hợp pháp và sinh sống ổn định lâu dài, thành phố nên ưu tiên giữ lại, đồng thời tổ chức lại không gian sống theo hướng hiện đại hơn thay vì di dời cơ học.

“Việc phát triển đô thị không có nghĩa là “xóa sạch” các giá trị truyền thống, mà cần phải hài hòa liên kết giữa quá khứ - hiện tại – tương lai”, ông Uy nói.

(còn nữa)

×