Đừng để nông dân đứng ngoài cuộc chuyển mình của đất nước

Mới đây, tại buổi làm việc với Ban Chính sách, chiến lược Trung ương và các cơ quan liên quan về Đề án đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Tổng Bí thư Tô Lâm đặt ra một yêu cầu lớn: Việt Nam phải tìm được động lực phát triển mới để đi nhanh hơn, bền vững hơn, tự chủ hơn trong giai đoạn tới.

Nhìn từ nông thôn, thông điệp ấy không chỉ là câu chuyện của chiến lược quốc gia, của công nghệ cao hay các trung tâm đổi mới sáng tạo. Đó còn là câu hỏi rất cụ thể đối với hàng chục triệu nông dân: trong mô hình phát triển mới, người nông dân sẽ ở đâu? Họ chỉ là người làm ra nông sản, bán theo giá thị trường quyết định, hay sẽ trở thành chủ thể biết ứng dụng công nghệ, làm chủ dữ liệu, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và được hưởng phần lợi ích xứng đáng hơn từ chính mảnh ruộng, khu vườn, ao cá của mình?

Đặt vấn đề như vậy để thấy rằng nông nghiệp, nông dân, nông thôn không phải là khu vực đứng bên lề phát triển. Đó là nền tảng ổn định của đất nước. Nông nghiệp bảo đảm an ninh lương thực, giữ sinh kế cho hàng triệu hộ gia đình, tạo nguồn hàng xuất khẩu quan trọng, gìn giữ văn hóa làng quê và không gian sinh thái quốc gia. Khi thế giới biến động vì dịch bệnh, xung đột, đứt gãy chuỗi cung ứng hay biến đổi khí hậu, chính nông nghiệp lại cho thấy vai trò “bệ đỡ” của nền kinh tế. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy người nông dân vẫn đang chịu nhiều thiệt thòi trong quá trình phát triển.

Họ làm ra sản phẩm, nhưng phần lớn giá trị gia tăng lại nằm ở khâu chế biến, logistics, thương mại, thương hiệu và phân phối. Họ chịu rủi ro đầu tiên khi thời tiết bất thường, dịch bệnh xảy ra, giá vật tư tăng, thị trường đảo chiều; nhưng lại là người có ít công cụ nhất để tự bảo vệ mình. Không ít nông dân vẫn sản xuất theo kinh nghiệm, bán qua thương lái, thiếu thông tin thị trường, thiếu kho bảo quản, thiếu hợp đồng ổn định và thiếu khả năng tiếp cận tín dụng phù hợp.

Vì vậy, đổi mới mô hình phát triển đất nước phải bắt đầu từ việc đổi mới cách nhìn về nông dân. Không thể chỉ coi nông dân là đối tượng cần hỗ trợ, mà phải coi họ là chủ thể phát triển. Không thể chỉ nói “chuyển đổi số nông nghiệp” bằng những khẩu hiệu xa vời, mà phải giúp người nông dân thấy công nghệ có ích ngay trong công việc hằng ngày: biết thời điểm xuống giống, biết giá cả thị trường, biết truy xuất nguồn gốc, biết giảm phân bón, tiết kiệm nước, bán hàng qua nền tảng số, tiếp cận dịch vụ tài chính và ký kết hợp đồng minh bạch hơn.

Công nghệ, nếu đi đúng hướng, sẽ không làm nông dân xa ruộng đồng hơn, mà giúp họ gắn bó với ruộng đồng một cách thông minh hơn. Một chiếc điện thoại thông minh có thể giúp người trồng rau biết nhu cầu thị trường; một mã QR có thể giúp người tiêu dùng biết nguồn gốc quả cam, bó rau, con cá; một hệ thống tưới tiết kiệm có thể giúp giảm chi phí và bảo vệ tài nguyên nước; một nền tảng thương mại điện tử có thể đưa đặc sản vùng miền đi xa hơn khỏi phạm vi chợ xã, chợ huyện.

Đổi mới sáng tạo, vì thế, không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm hay khu công nghệ cao, mà phải hiện diện trên cánh đồng, trong hợp tác xã, ở làng nghề, trong từng chuỗi sản xuất nông nghiệp. Muốn làm được điều đó, cần tổ chức lại sản xuất nông nghiệp theo hướng liên kết. Một hộ nông dân riêng lẻ rất khó tự xây dựng thương hiệu, tự đầu tư kho lạnh, tự đạt tiêu chuẩn xuất khẩu hay tự đàm phán với siêu thị, doanh nghiệp lớn. Nhưng nếu được tập hợp trong hợp tác xã kiểu mới, được hỗ trợ bởi doanh nghiệp chế biến, ngân hàng, nhà khoa học và chính quyền địa phương, nông dân có thể nâng vị thế của mình trong chuỗi giá trị.

Hợp tác xã không chỉ là nơi “góp đất, góp sức”, mà phải trở thành trung tâm dịch vụ, trung tâm dữ liệu, trung tâm liên kết thị trường cho nông dân. Điều này càng quan trọng trong bối cảnh thị trường nông sản ngày càng khắt khe. Người tiêu dùng trong nước đòi hỏi thực phẩm an toàn hơn. Thị trường xuất khẩu yêu cầu cao hơn về tiêu chuẩn chất lượng, môi trường, lao động, truy xuất nguồn gốc và phát thải carbon. Nếu nông dân không được hướng dẫn, không có công cụ và không có tổ chức đại diện đủ mạnh, họ rất dễ bị loại khỏi cuộc chơi mới. Ngược lại, nếu được hỗ trợ đúng cách, đây lại là cơ hội để nông sản Việt Nam chuyển từ “bán nhiều” sang “bán tốt”, từ cạnh tranh bằng sản lượng và giá rẻ sang cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu và niềm tin.

Đổi mới mô hình phát triển nông thôn cũng không thể tách rời bài toán hạ tầng. Nông dân không thể chuyển đổi số nếu vùng quê còn thiếu Internet ổn định. Nông sản không thể nâng giá trị nếu thiếu đường giao thông, kho lạnh, trung tâm logistics, cơ sở chế biến và chợ đầu mối hiện đại. Thanh niên nông thôn khó trở về lập nghiệp nếu quê hương thiếu trường học tốt, y tế tốt, dịch vụ công tốt và môi trường sống hấp dẫn. Vì vậy, đầu tư cho nông thôn không chỉ là làm đường, xây cầu, mà là xây dựng một hệ sinh thái phát triển mới, nơi nông nghiệp, dịch vụ, du lịch, công nghiệp chế biến, kinh tế số và kinh tế xanh có thể bổ trợ cho nhau.

Cũng cần nhấn mạnh rằng phát triển nông nghiệp trong giai đoạn mới không chỉ là tăng sản lượng. Sản xuất nhiều nhưng chi phí cao, giá bán thấp, môi trường suy kiệt thì không thể coi là phát triển bền vững. Nông nghiệp tương lai phải là nông nghiệp tiết kiệm tài nguyên hơn, ít phát thải hơn, thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu và tạo thu nhập cao hơn cho người sản xuất. Đồng bằng sông Cửu Long đang đối mặt xâm nhập mặn, sụt lún, thiếu phù sa; miền núi chịu rủi ro sạt lở, mưa lũ cực đoan; ven biển chịu áp lực nước biển dâng. Người nông dân là người cảm nhận rõ nhất những biến đổi ấy. Vì vậy, chính sách phải giúp họ chuyển đổi cây trồng, vật nuôi, phương thức canh tác và mô hình sinh kế phù hợp hơn.

Nhưng “xanh hóa” nông nghiệp không được biến thành gánh nặng mới đặt lên vai nông dân. Nếu yêu cầu sản xuất sạch hơn, phát thải thấp hơn, truy xuất đầy đủ hơn, thì phải có thị trường trả giá xứng đáng, có tín dụng xanh, có kỹ thuật dễ áp dụng, có chứng nhận đơn giản và minh bạch. Không thể yêu cầu người nông dân làm theo chuẩn cao trong khi họ vẫn bán sản phẩm với giá thấp như cũ. Công bằng trong chuyển đổi xanh chính là bảo đảm người sản xuất được chia sẻ lợi ích từ những giá trị mới mà họ tạo ra.

Một mô hình phát triển mới cũng phải giữ được người trẻ ở lại với nông thôn. Nhiều thanh niên rời quê không phải vì họ quay lưng với ruộng đồng, mà vì họ không nhìn thấy tương lai ở đó. Khi nông thôn có cơ hội làm ăn, có hạ tầng tốt, có không gian sống văn minh, có công nghệ hỗ trợ và có thị trường rộng mở, người trẻ sẽ có lý do để trở về. Khi đó, nông thôn không chỉ là nơi “ly hương để đổi đời”, mà có thể trở thành nơi khởi nghiệp, sáng tạo và làm giàu chính đáng. Từ thông điệp đổi mới mô hình phát triển đất nước, điều cần nhấn mạnh là: không thể có một Việt Nam phát triển nhanh và bền vững nếu nông dân vẫn chậm lại phía sau. Không thể có kinh tế tri thức nếu tri thức không đến được với ruộng đồng. Không thể có chuyển đổi số nếu nông dân không được hướng dẫn để sử dụng công nghệ. Không thể có tăng trưởng xanh nếu người sản xuất trực tiếp không được bảo vệ và chia sẻ lợi ích.

Đổi mới mô hình phát triển, suy cho cùng, phải bắt đầu từ con người. Với nông thôn, con người ấy là người nông dân đang mỗi ngày làm ra hạt gạo, bó rau, trái cây, con tôm, con cá cho xã hội. Khi họ được trang bị tri thức mới, công cụ mới, thị trường mới và niềm tin mới, nông nghiệp Việt Nam sẽ không chỉ là “bệ đỡ” của nền kinh tế, mà còn có thể trở thành động lực quan trọng của phát triển bền vững. Và khi làng quê trở thành nơi đáng sống, đáng làm ăn, đáng trở về, thì mô hình phát triển mới mới thật sự bám rễ vững chắc trong đời sống đất nước.

×