Dùng phần mềm lậu, "xào" ý tưởng: Doanh nghiệp đối mặt mức phạt hàng tỷ đồng và nguy cơ đình chỉ hoạt động

Công điện 38/CĐ-TTg: Mở đợt cao điểm xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ trên toàn quốc

Mới đây, Chính phủ ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg yêu cầu mở đợt cao điểm xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ trên toàn quốc từ ngày 07.5 đến 30.5.2026 với tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”, vấn đề sử dụng phần mềm lậu, sao chép bản dịch và “xào” ý tưởng nội dung đang trở thành tâm điểm pháp lý đáng chú ý.

Đặc biệt, việc Bộ Công an được giao chủ trì xác minh, điều tra và khởi tố một số vụ án nghiêm trọng về quyền tác giả cho thấy Nhà nước không còn xem đây là các vi phạm “nhẹ” trong môi trường số, mà đã nhìn nhận như hành vi xâm phạm tài sản trí tuệ và cạnh tranh không lành mạnh cần xử lý nghiêm.

Luật sư Hà Thị Khuyên, Văn phòng Luật sư Nhân Chính (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho biết, dưới góc độ pháp lý và đạo đức nghề nghiệp, việc sử dụng phần mềm lậu hay “xào” nội dung không đơn thuần là hành vi “tiện đâu dùng đó” như nhiều người vẫn nghĩ, mà là biểu hiện của sự xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày càng phổ biến trong nền kinh tế số.

Trước hết, đối với phần mềm dịch thuật, phần mềm thiết kế, phần mềm AI hoặc các công cụ trả phí, nhà sản xuất đã đầu tư nguồn lực tài chính, nhân sự, công nghệ để tạo ra sản phẩm. Việc cá nhân hoặc tổ chức cố tình crack, dùng tài khoản chia sẻ trái phép, sử dụng bản không có giấy phép hợp pháp đồng nghĩa với việc tước đoạt quyền khai thác thương mại chính đáng của chủ sở hữu phần mềm.

Đây là hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với chương trình máy tính – một đối tượng được pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế bảo hộ nghiêm ngặt. Đáng lưu ý hơn, trong môi trường truyền thông số hiện nay, tình trạng “xào content”, sao chép bài viết, chỉnh sửa vài câu chữ rồi đăng lại như sản phẩm của mình đang diễn ra công khai. Nhiều người cho rằng “ý tưởng không có bản quyền”, nên việc lấy cấu trúc bài viết, cách triển khai, tiêu đề, kịch bản video hay bản dịch để biến tấu là chuyện bình thường.

Tuy nhiên, theo luật sư Khuyên, cần phân biệt rất rõ giữa “tham khảo ý tưởng” và “sao chép có tính chất chiếm đoạt”. Pháp luật có thể không bảo hộ một ý tưởng thuần túy chưa được thể hiện dưới hình thức vật chất, nhưng bảo hộ cách thức thể hiện ý tưởng đó. Nghĩa là, nếu một bài viết, video, bản dịch, infographic hay kịch bản đã được sáng tạo dưới hình thức cụ thể, thì việc sao chép phần cốt lõi, kết cấu, cách diễn đạt hoặc bản dịch có tính sáng tạo đều có thể bị xem là hành vi xâm phạm quyền tác giả.

“Từ thực tiễn hành nghề, tôi cho rằng xã hội đang tồn tại một “vùng xám nhận thức” rất nguy hiểm, nhiều cá nhân kiếm tiền từ nội dung số nhưng lại xem nhẹ bản quyền. Điều này không chỉ làm méo mó môi trường sáng tạo mà còn triệt tiêu động lực đầu tư chất xám. Một thị trường mà người sáng tạo bị đánh cắp tác phẩm liên tục sẽ không thể phát triển bền vững. Và đợt cao điểm theo Công điện 38 cho thấy thông điệp rất rõ: Nhà nước sẽ chuyển từ tư duy “nhắc nhở” sang “xử lý thực chất”, đặc biệt đối với hành vi xâm phạm bản quyền trên môi trường số”, luật sư Khuyên chia sẻ.

Dùng phần mềm lậu trong kinh doanh: Doanh nghiệp đối mặt mức phạt rất nặng

Ngoài ra, theo luật sư, chương trình máy tính, tác phẩm viết, bản dịch, bài giảng, video, tác phẩm báo chí, tác phẩm mỹ thuật ứng dụng… đều là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả theo Luật sở hữu trí tuệ. Đối với hành vi sử dụng phần mềm lậu, cá nhân hoặc doanh nghiệp có thể bị xử lý hành chính theo quy định tại Nghị định 131/2013/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung).

Các chế tài bao gồm: Phạt tiền; Buộc gỡ bỏ phần mềm vi phạm; Buộc tiêu hủy bản sao trái phép; Buộc nộp lại khoản lợi bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm. Đối với doanh nghiệp, mức xử phạt có thể lên đến hàng trăm triệu đồng nếu sử dụng phần mềm không có giấy phép trong hoạt động kinh doanh. Ngoài trách nhiệm hành chính, chủ sở hữu quyền tác giả còn có quyền khởi kiện dân sự để yêu cầu: Xin lỗi, cải chính công khai; Bồi thường thiệt hại; Chấm dứt hành vi vi phạm; Thanh toán chi phí thuê luật sư.

Còn đối với hành vi “xào” nội dung, sao chép bài viết hoặc bản dịch, pháp luật hiện hành xem đây là hành vi sao chép tác phẩm trái phép nếu không được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả. Nhiều người hiểu sai rằng chỉ cần “ghi nguồn” là được quyền lấy nội dung. Thực tế, việc ghi nguồn không làm mất đi nghĩa vụ xin phép nếu việc sử dụng vượt quá giới hạn trích dẫn hợp lý theo luật định.

Ví dụ: Copy gần như toàn bộ bài viết rồi dẫn nguồn vẫn là vi phạm; Dịch nguyên một bài báo nước ngoài rồi đăng lại mà chưa được phép cũng có thể là hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh; Lấy kịch bản video của người khác rồi thay đổi vài từ ngữ nhưng giữ nguyên cấu trúc và thông điệp cốt lõi vẫn có nguy cơ bị xử lý. Đặc biệt, trong môi trường kinh doanh số hiện nay, các hành vi “reup”, “copy content”, sử dụng AI để viết lại nội dung gốc nhằm kiếm tiền quảng cáo có thể bị xem xét dưới góc độ cạnh tranh không lành mạnh và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ cùng lúc.

Luật sư Khuyên cho biết thêm, khi các hành vi tự ý sử dụng phần mềm, dịch, “xào” ý tưởng nội dung có tính chất nghiêm trọng, thu lợi lớn hoặc gây thiệt hại đáng kể, người vi phạm hoàn toàn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015.

Cụ thể, Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan như sau: Cá nhân có thể bị xử lý hình sự nếu sao chép hoặc phân phối tác phẩm đến công chúng mà không được phép; Thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên; Gây thiệt hại cho chủ thể quyền từ 100 triệu đồng trở lên; Hoặc hàng hóa vi phạm có giá trị lớn theo quy định pháp luật. Mức hình phạt có thể bao gồm: Phạt tiền đến 1 tỷ đồng; Phạt cải tạo không giam giữ; Hoặc phạt tù đến 3 năm đối với cá nhân. Đối với pháp nhân thương mại, mức phạt có thể lên đến 3 tỷ đồng, kèm theo đình chỉ hoạt động.

Trong thực tế, nguy cơ bị xử lý hình sự thường rơi vào các trường hợp: Điều hành website phim lậu, sách lậu; Kinh doanh tài khoản phần mềm crack quy mô lớn; Tổ chức sao chép, bán khóa học trái phép; Hệ thống reup nội dung YouTube để kiếm tiền; Doanh nghiệp sử dụng phần mềm lậu có giá trị lớn trong hoạt động thương mại; Nhóm vận hành nền lật/nền tảng dịch truyện, dịch phim trái phép có doanh thu quảng cáo.

“Điểm đáng chú ý là trước đây nhiều vụ việc chỉ dừng ở xử phạt hành chính, nhưng theo tinh thần của Công điện 38, cơ quan chức năng đang được yêu cầu “làm mạnh”, lựa chọn một số vụ điển hình để điều tra, khởi tố nhằm tạo tính răn đe trên diện rộng. Có thể nói, thời kỳ xem nhẹ bản quyền đang dần chấm dứt. Trong nền kinh tế số, nội dung sáng tạo, phần mềm và dữ liệu đều là tài sản. Một xã hội muốn phát triển công nghiệp sáng tạo thì trước hết phải bảo vệ người sáng tạo. Việc siết chặt xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ không chỉ để trừng phạt người vi phạm, mà còn để xây dựng một môi trường cạnh tranh công bằng, nơi giá trị chất xám được tôn trọng đúng nghĩa”, luật sư Khuyên nói thêm.

×