Dùng tiền từ thiện "xây trường cho em" để đi du lịch, sắm đồ hiệu, nhà văn nổi tiếng đền 25 tỷ, sự nghiệp tiêu tan

Một huyền thoại với dự án từ thiện "xây trường cho em" truyền cảm hứng…

Nhà văn người Mỹ Greg Mortenson - tác giả sách bán chạy, từng được ca ngợi là “một người tốt thuần khiết, không vụ lợi” và được yêu mến bậc nhất trong cộng đồng từ thiện quốc tế nhờ dư án "xây trường cho em" - một dự án nhân đạo hướng đến những trẻ nghèo ở Pakistan và Afghanistan.

Nhà văn Mortenson là đồng sáng lập Central Asia Institute (CAI) – một tổ chức phi lợi nhuận được quảng bá là đã xây hàng trăm trường học cho trẻ em nghèo ở các vùng xa xôi, hẻo lánh của Pakistan và Afghanistan.

Câu chuyện của ông được kể trong cuốn hồi ký Three Cups of Tea - Ba tách trà (xuất bản năm 2007), trong đó ông mô tả việc “tình cờ” lạc vào một làng Pakistan, được dân làng giúp đỡ tận tình sau khi leo núi K2 còn được gọi là "Ngọn núi hoang dã" thất bại, và từ đó quyết tâm xây trường cho trẻ em ở các vùng xa xôi, hẻo lánh để đền đáp.

Cuốn hồi ký trở thành best-seller (sách bán chạy), nằm trên bảng xếp hạng của tờ New York Times trong nhiều năm và được coi là một biểu tượng của hoạt động nhân đạo hiện đại. Sức ảnh hưởng của Ba tách trà lớn đến mức khiến hồi ký này từng được dạy trong trường học Mỹ và phát cho các binh sĩ ở Afghanistan đồng thời được ca ngợi như “la bàn đạo đức” của hoạt động nhân đạo.

Tuy nhiên, từ năm 2011, những nghi ngờ về tính xác thực của cuốn sách bắt đầu xuất hiện sau khi chương trình điều tra của CBS 60 Minutes và tác giả Jon Krakauer phanh phui nhiều điểm mâu thuẫn và sai lệch lớn trong hồi ký Ba tách trà của Mortenson.

Hình tượng “người hùng nhân ái” bắt đầu rạn nứt

Trong cuộc phỏng vấn của 60 Minutes, tác giả Steve Kroft cho rằng, nhiều chi tiết trọng tâm trong Ba tách trà - như việc nhà văn Mortenson bị lạc và được dân làng cứu giúp – thực ra không hề xảy ra đúng như mô tả. Những người được Mortenson kể lại trong sách thậm chí khẳng định rằng, nhà văn chưa từng gặp họ giống như ông viết trong sách, theo Independent.

Jon Krakauer sau đó xuất bản cuốn Three Cups of Deceit (tạm dịch: Ba câu chuyện lừa dối), trong đó cáo buộc Mortenson bịa đặt nhiều câu chuyện trong hồi ký và “trở thành kẻ lừa đảo tinh vi” khi xây dựng hình ảnh mình là nhà từ thiện nhân ái.

Các nhà điều tra cũng đã phát hiện không có bằng chứng độc lập cho thấy Mortenson thực sự bị lạc núi như ông mô tả trong Ba tách trà. Một số mốc thời gian, địa điểm và nhân chứng được chứng minh là mâu thuẫn với hồ sơ leo núi và lời kể của các thành viên đoàn leo núi cùng nhà văn Mỹ. Do đó, hồi ký Ba tách trà được cho là đã được hư cấu hoặc phóng đại, nhằm xây dựng hình tượng “người hùng nhân ái” cho tác giả của nó - nhà văn Mortenson.

Bị điều tra và cú sụp đổ chấn động nhất của một “biểu tượng từ thiện”

Vụ bê bối của nhà văn Mortenson không chỉ dừng lại trên con chữ trong cuốn hồi ký. Năm 2011, Văn phòng Tổng chưởng lý bang Montana (Mỹ) đã mở cuộc điều tra về CAI. Báo cáo kết luận Mortenson đã quản lý tài chính sơ suất nghiêm trọng, trong đó quỹ từ thiện CAI đã dùng hàng triệu USD cho các khoản chi không liên quan tới hoạt động xây trường, như: Mua vé máy bay, thuê khách sạn hạng sang... cho các chuyến diễn thuyết và quảng bá sách của ông trên khắp thế giới; chi trả cho các chuyến du lịch gia đình xa hoa, mua sắm hàng hiệu cá nhân, thậm chí trả tiền tải nhạc trên iTunes và các hóa đơn không rõ ràng khác.

Theo báo cáo của tổng chưởng lý, nhà văn Mortenson - người từng được đề cử giải Nobel Hòa bình - cũng sử dụng 4 triệu USD từ quỹ từ thiện để mua hồi ký "Ba tách trà", "Biến đá thành trường" của chính ông rồi quyên tặng cho các tổ chức cộng đồng nhằm thu khoản tiền bản quyền kếch xù.

Trước đó, Mortenson và quỹ từ thiện CAI tuyên bố đã xây hàng chục, thậm chí hàng trăm trường học cho trẻ em nghèo ở Pakistan và Afghanistan. Tuy nhiên, thực tế, các nhà điều tra đã phát hiện ra rằng, nhiều trường không hề tồn tại, chưa được xây dựng, đã đóng cửa, hoặc chỉ là phòng học tạm do địa phương tự dựng. Một số nơi chỉ có biển gắn tên nhà tài trợ, nhưng không có lớp học hoạt động, bị bỏ hoang. Đây rõ ràng là sự lừa dối mang tính hệ thống, nhằm duy trì dòng tiền quyên góp từ thiện.

Ngoài ra, một số ngôi trường thậm chí được xây ở những vùng không có người dân cần tới. Hình tượng "người hùng nhân ái" của nhà văn Mortenson tới đây hoàn toàn sụp đổ khiến người ủng hộ và nhà tài trợ phẫn nộ, niềm tin dành cho hoạt động từ thiện sụt giảm mạnh.

Lượng quyên góp cho quỹ CAI lao dốc, uy tín của Mortenson chạm đáy. Bản thân nhà văn này thừa nhận mình “không giỏi quản lý hành chính” và cố gắng bảo vệ các công việc thiện nguyện ông đã làm, nhưng dư luận và giới phê bình quay lưng, nghi ngờ các lý giải này.

Cuối cùng, nhà văn Mortenson buộc phải trả lại cho CAI hơn 1 triệu USD tiền đã sử dụng sai mục đích. Ông cũng bị buộc phải rời khỏi vị trí lãnh đạo quỹ từ thiện do chính mình. Nhà văn Mỹ đồng thời cũng bị cấm quản lý tài chính từ thiện.

Không chỉ vậy, bê bối còn gây ra bi kịch trong cuộc sống của nhà văn Mortenson. Đồng tác giả sách Ba tách trà là David Oliver Relin đã tự tử, trong khi con gái Mortenson cũng từng có ý định tự vẫn khi đối mặt áp lực dư luận.

Vụ bê bối của nhà văn Greg Mortenson trở thành ví dụ điển hình về rủi ro trong hoạt động từ thiện và câu chuyện truyền cảm hứng bị phóng đại quá mức, khiến cộng đồng nhà tài trợ thận trọng hơn với những tuyên bố từ thiện “quá đẹp và hoàn hảo đến mức khó có thể là sự thật”.

"Cú ngã" của nhà văn Mỹ - người từng mang vỏ bọc là “một người tốt thuần khiết, không vụ lợi” được đánh giá là gây sốc nhất trong thế kỷ 21, vì mức độ tin tưởng tuyệt đối mà công chúng từng dành cho ông – và cách niềm tin đó bị phá vỡ gần như hoàn toàn.

Mặc dù bị chỉ trích, một số ngôi trường do CAI xây trên thực tế vẫn tồn tại và phục vụ học sinh. Mortenson sau bê bối từng cố gắng quay lại hoạt động xây dựng và phát triển giáo dục ở Trung Á cũng như các nước khác để khôi phục phần nào danh tín của mình.

×