Đường sách TPHCM - nét son giữa lòng thành phố

“Con đường tình ta đi

Đó là con đường… sách”

Đứa bạn hồi xưa nghêu ngao hát hoài một câu nhái ca khúc của nhạc sĩ Phạm Duy bên tai tôi, nay bạn còn nhớ gì không? Những năm 1977, 1978… hai đứa cùng đi xe buýt từ Phú Nhuận ra đường Đặng Thị Nhu để chui vào chợ sách này với những cái sạp đặt san sát dọc theo con đường. Bạn đi bên tôi mà như trong cơn mộng du, mắt láo liên bất định, nhìn bên này chưa xong đã giật mình ngó sạp bên kia, miệng lẩm bẩm: “Ôi trời, cả đống truyện gián điệp Z.28, Tống Văn Bình. Kìa, có mấy cuốn của Phi Long, Ngọc Sơn… ông ngoại tao mê lắm. Mấy cuốn truyện giả tưởng của Vân Ảnh tủ sách Trăm Hoa. Mầy có tiền không cho tao mượn mua mấy cuốn, chắc tao chết chìm ở đây quá. Trời ơi…”.

Đường sách TPHCM nằm trên đường Nguyễn Văn Bình, phường Sài Gòn. Minh hoạ màu nước: Phạm Công Tâm

Để mặc nó luống cuống với cơn say thị giác, tôi chìm vào những dòng chữ trong cuốn Vang bóng một thời in giấy trắng tuyệt đẹp. Đó là cuốn sách tôi rất mê dù bị chê là “ông cụ non”, chỉ được đọc ké chứ chưa bao giờ có được trong tủ sách. Trong đầu, tôi nghĩ thật nhanh kế hoạch dành dụm tiền để rinh về cho được cuốn này.

Hai đứa tôi còn đi ra đường sách Đặng Thị Nhu mà cả hai đều mê muội vài lần nữa, cho đến khi thằng bạn duy nhất hồi nhỏ chia sẻ thú mê sách với tôi đi vượt biên và đi luôn một hơi hơn 40 năm nay chưa một lần về nước. Trước khi ra đi một cách âm thầm, nó khiến tôi bất ngờ vì mang đến tặng mấy cuốn sách mỏng dạy nghê thuật xếp giấy Nhật bản Origami mà có lần tôi bị mua hụt ở đó.

Những con đường có bán sách không xa lạ với tôi, nhất là trong những mùa hè đầu thập niên 1970 khi ông anh tôi dạy học ở Tây Ninh về nghỉ hè. Thế nào mấy anh em tôi cũng lên taxi ra trung tâm Sài Gòn với hai tiết mục chính là xem xi nê ở rạp Rex và mua sách. Sau khi xem xong một bộ phim thường là phim Mỹ, anh dắt hai đứa em vô nhà sách Khai Trí số 60 - 62 Lê Lợi mua cho chị tôi sách gia chánh và mấy bộ post card khổ lớn của Kim Studio dạy nấu ăn và cho tôi là vài cuốn truyện thiếu nhi mỏng.

Trong khi đợi chị tôi lựa sách và đọc tại chỗ, anh dắt tôi băng ngang qua đường Lê Lợi với hai dãy phân cách trồng mấy cây to và phần sót lại của đoạn đường rầy xe điện thời Pháp thuộc để đến dãy tiệm sách vỉa hè phía bên kia đường. Từ xa, đã thấy nhiều người qua lại giữa các sạp sách cùng mùi… nước tiểu thoang thoảng từ dãy nhà vệ sinh công cộng gần đó. Nóng, nhưng không ồn, có mùi nhưng… chịu được. Hai anh em tôi mê mẩn và bối rối trước các sạp sách với quá nhiều cuốn để đọc. Tôi đòi mua cho được cuốn Giấc mơ một loài cỏ của Duyên Anh, thèm thuồng nhìn những cuốn khác nhưng biết điều không đòi thêm nữa vì ông anh còn phải mua vài cuốn sách dịch của tác giả Pearl Buck và tôi biết thế nào mình cũng sẽ được đọc tới.

Thời con nít, ngoài giờ học, tôi có thể đọc bất cứ cuốn sách nào có trong nhà. Đọc đi đọc lại cuốn biên khảo Thơ Đường của Trần Trọng San, truyện Tàu từ La Thông Tảo Bắc, Tiết Nhơn Quý Chinh Đông, Đông Chu Liệt Quốc... Đến khi các tiệm cho mướn sách gần nhà mở ra, ông anh ít dẫn đi mua sách vì mướn sách thì đọc được nhiều với chi phí ít hơn. Điều này khiến tôi hụt hẩng vì thấy nhớ không khí rộn rã người mua kẻ bán với những cuốn sách khổ to cùng tạp chí treo trên các sạp hay chất đống trên kệ. Những lúc buồn buồn, sáng chủ nhật tôi xin má ít đồng, lang thang ra phía nhà thờ Nam góc đường Trương Tấn Bửu – Võ Tánh (nay là Trần Huy Liệu - Hoàng Văn Thụ). Gần cổng nhà thờ có vài nhóm trai và gái cỡ tuổi tôi bày ra trên tờ báo cũ một mớ truyện tranh để bán. Đám học trò thường mua chúng trước cổng trường, đọc xong đem bày bán để thu lại đồng nào hay đồng đó. May lắm mới mua được một cuốn Lữ Hân Phi Lục hay Xì trum có lời Việt khổ to can lại từ truyện Spirou hay Schtroumpfs của Pháp, còn lại toàn là truyện tranh in tại Chợ Lớn như truyện Quỷ một giò và truyện Chú Thoòng, loại truyện vẽ lem nhem mang về là ăn đòn vì được xếp vào loại “truyện tranh nhảm nhí”. Dù sao, ở đó tôi tìm lại được niềm vui la cà xem sách cũ bày trên vỉa hè của đám con nít.

Thời bắt đầu đi làm với tiền bạc rủng rẻng trong túi, tôi đã có thể thỏa chí tang bồng với những con đường bán sách cũ. Đường sách Đặng Thị Nhu không còn nữa thì đã có đường Nguyễn Thị Minh Khai, rất gần nơi tôi làm việc, đường sách Trần Nhân Tôn, đường sách Trần Huy Liệu… Dường như lúc nào những cuốn sách hay, tạp chí cũ xuất hiện trên kệ có giá bán ra luôn quá sức của túi tiền người mua sách. Từ những năm 1990, nhiều Việt kiều về nước mua mang đi rất nhiều sách quý trên các con đường đó.

Đầu thập niên 2000, các mọt sách ở miền Bắc vào tìm mua sách báo cũ trước 1975. Giá sách cũ bị đẩy giá lên cao và càng khó tìm những cuốn hay. Riêng tôi, không còn thích cảm giác choáng ngợp khi đi qua những dãy sách cũ nữa. Tôi tìm đến một tiệm sách chạy dài hai ba căn trên đường Trần Hưng Đạo. Ở đó, tôi có thể nghe được nhiều câu chuyện từ anh chủ tiệm về thế giới sách, người chơi kẻ bán và giới sưu tầm sách … Sự quen biết này giúp tôi được anh ưu tiên để dành nhiều tờ tạp chí quý rất xưa và cả những tờ báo xuân hiếm có.

Đường sách TPHCM trên đường Nguyễn Văn Bình là nét son của thành phố. Tuy có lúc cảm thấy hơi chật chội vì thỉnh thoảng có bày biện và triển lãm theo chủ đề, tôi vẫn thích mô hình này từ khi nó xuất hiện giữa những khối bê tông thép và nhịp sống hối hả ở khu trung tâm.

Có lần tôi mua được cuốn Một thời để yêu một thời để chết của Erich Maria Remarque, bản dịch trước 1975 trong một tiệm nhỏ chỉ bán sách cũ trên đường này. Quá khứ ùa về rất sâu, thời tuổi trẻ mơ mộng một tình yêu lý tưởng giữa lúc đất nước bộn bề chiến tranh phía Bắc và Tây Nam và bộ áo lính có thể bận vô bất cứ lúc nào. Bỗng nhớ thằng bạn năm xưa nay trôi dạt nơi đâu và còn giữ thú vui đọc sách hay không?

Bên ly cà phê nóng, tôi gấp cuốn sách đọc dở và nhận ra: Đường sách hôm nay - giống như những con đường bán sách cũ dù đẹp và quy củ hơn, nó cũng tạo được một khoảng lặng thư giãn kỳ lạ mà ở đó không chỉ là nơi mua bán mà còn là một phần linh hồn, một chứng nhân văn hóa đối với cư dân thành phố. Nó lưu giữ ký ức qua sách báo cũ để giúp những người lớn tuổi tìm lại tuổi trẻ của mình, vừa thể hiện nhịp sống tinh thần vừa mang đến những tri thức mới giúp mọi người đi tới trên hành trình cuộc đời. Nó mang cả thế giới vào trong từng cuốn sách để đến với người đọc, và giúp người tứ xứ đến thăm thành phố này thấy được một góc nhỏ về đời sống tinh thần của cư dân nơi đây.

×