Gặp người cựu binh hơn 20 năm tự nguyện "canh gác" Ô Quan Chưởng - cửa ô cuối cùng của Thủ đô

Hơn 20 năm, 365/365 ngày cần mẫn trông nom, quét dọn khu di tích Ô Quan Chưởng

Gặp ông Tạ Văn Nhân vào một ngày giáp Tết, ông Nhân cho biết, ông bắt đầu công việc trông nom, "canh gác" Ô Quan Chưởng từ năm 2004, hơn 20 năm qua, hàng tháng ông đều có "lương", gọi là "lương" nhưng thực tế số tiền ấy không đáng là bao. Hồi đầu mới trông nom cửa ô, ông Nhân nhận được "lương" khoảng 200.000 đồng/tháng, đến nay tăng lên 60.000 đồng/ngày, cứ đến cuối tháng phường sẽ chuyển vào tài khoản ngân hàng của ông. Nhưng với ông Nhân, “duyên nợ” với Ô Quan Chưởng đối với ông là điều quan trọng hơn cả tiền bạc.

Theo ông Nhân, năm nay ông đã 79 tuổi, nhưng 365 ngày trong năm ông đều làm công việc trông nom cửa ô đủ cả, từ sáng sớm cho đến khi ông đi ngủ. Chính vì thế, khu di tích luôn sạch sẽ để mỗi ngày du khách, những người yêu Hà Nội đến đây chụp những bức ảnh kỷ niệm tại cửa ô cuối cùng của Thủ đô này.

Theo ông Nhân, hơn 20 năm trước, Ô Quan Chưởng có nhiều cây dại mọc hoang, mùa mưa rễ cây bám sum xuê ra cả tường gạch rêu phong; dịp Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội (năm 2010) được tu sửa lại. Đồng thời, cửa ô thường bị hàng rong, cửa hàng lấn chiếm. Trước đât, cơ quan chức năng cũng tuyển người tới trông coi, nhưng cứ đến rồi đi mà không ai bám trụ được lâu. Trong lúc cơ quan chức năng tìm người thì ông Nhân xung phong trông coi khu di tích. Hằng ngày, ông không chỉ quét dọn khu di tích mà còn ngăn không cho hàng rong, cửa hàng lấn chiếm mặt tiền di tích; đồng thời hướng dẫn, nhắc nhở những người đến chụp ảnh (đám cưới, khách du lịch...) tại khu di tích có ý thức để không xâm phạm, làm hư hại di tích.

Ông Nhân cho biết, ông là cựu binh lái xe đặc chủng của Binh chủng Ra đa (Quân chủng Phòng không Không quân). Ông ở trong quân ngũ từ năm 1966 - 1970 (lúc đó đóng quân ở Sơn La) rồi rời quân ngũ. Ông Nhân rất tự hào vì đã được nhận bằng "Gia đình vẻ vang" do Đại tướng Võ Nguyên Giáp ký tặng.

Ông Nhân chia sẻ, việc trông coi Ô Quan Chưởng không phải là công việc quá vất vả, nhưng đòi hỏi cái tâm, sự kiên trì bởi trong công việc hàng ngày đều phải tiếp xúc, va chạm với nhiều người. Bao nhiêu năm trông giữ cửa ô, không ít lần ông Nhân gặp phải những khó khăn hoặc bản thân cũng cảm thấy khó chịu, hụt hẫng khi nhắc nhở những người vứt rác, trèo tường...

Du khách trong và ngoài nước đến tham quan, chụp ảnh tại di tích Ô Quan Chưởng. Ảnh: Anh Đức

“Trước đây, nhiều người bán hàng rong thường bày bán quanh cửa ô, nhiều lần tôi nhắc nhở không cho bán tại đây, hoặc xả rác ra di tích nhưng bị người ta chửi lại. Thậm chí có đối tượng đêm tối tranh thủ lúc không có người, đi vệ sinh bừa bãi, tôi bắt gặp nhắc nhở họ còn gây sự với tôi. Có người còn lớn tiếng nói tôi là bảo vệ thôi có gì mà làm gắt. Nhiều lúc, tôi giận lắm nhưng cũng đành gạt đi để làm việc chung. Thực ra, tôi là dân thổ cư ở đây, nhà ngay sát khu di tích nên người ta cũng ngại hơn, chứ người khác mà làm công việc này chắc cũng khó” - ông Nhân chia sẻ.

Tâm nguyện của người cựu binh

Ông Nhân tâm sự, vợ ông đã mất, ông có 3 người con - 2 trai và 1 gái út; hiện ông sống cùng người con trai cả tại ngôi nhà ở mặt phố Thanh Hà, sát bên cạnh khu di tích Ô Quan Chưởng, còn 2 con sau đã ra ở riêng. Gia đinh ông cũng cho thuê nhà, gọi là có thu nhập để bố con ông sinh sống.

Không ít người quen khuyên ông Nhân kiếm công việc khác để làm, vừa nhẹ vừa ít va chạm và có lương cao hơn, nhưng ông Nhân vẫn quyết tâm "bám việc" trông nom Ô Quan Chưởng. Ông Nhân chia sẻ: “Còn sức khỏe đến ngày nào thì tôi sẽ còn phục vụ, khi nào sức khỏe không còn cho phép hoặc phường không cần tôi trông nom di tích nữa thì để phường thuê người khác”.

Ông Nhân mong những người sau làm công việc này thì phải làm với cái tâm, với trách nhiệm cao để gìn giữ cửa ô cuối cùng của Thủ đô, và ông cũng mong các thế hệ sau này, những du khách, người yêu Hà Nội đến tham quan cùng có cái tâm gìn giữ di tích.

Ông Nhân cho biết: Sáng 8/2 vừa qua (21 tháng Chạp), diễn ra lễ hội với chương trình “Tết Việt - Tết Phố 2026”. Điểm nhấn của sự kiện năm nay là nghi thức lễ mở cửa Ô Quan Chưởng cùng nhiều đoàn dâng lễ tái hiện nghi thức truyền thống đặc sắc. Đúng 6h55 cùng ngày, nghi thức mở cửa ô tại khu vực Ô Quan Chưởng chính thức diễn ra trong tiếng trống, tiếng chiêng vang vọng, mở đầu cho chuỗi hoạt động văn hóa, tín ngưỡng chào đón mùa xuân mới.

Lễ mở cửa Ô tại khu vực Ô Quan Chưởng đã diễn ra vào sáng 8/2, trong không khí trang nghiêm. Ảnh: Phạm Hưng

Như Dân Việt đã thông tin: Hàng trăm nghệ sĩ, người dân và các bạn trẻ trong trang phục truyền thống đã tập trung, thực hiện nghi thức rước lễ tiến vào khu vực 36 phố phường, loan báo tin mừng mùa xuân mới đã về với đất Kinh kỳ. Điểm độc đáo nhất của "Tết Việt - Tết Phố" năm nay chính là sự xuất hiện của đoàn kỵ binh. 15 chú ngựa dũng mãnh dưới sự điều khiển của các thành viên CLB Kỵ xạ Việt Nam đã sải bước uy nghi trên các tuyến phố cổ. Nối tiếp đoàn kỵ binh là hình ảnh đầy xúc động của các em thiếu nhi trong trang phục truyền thống, kéo những chú ngựa gỗ - món đồ chơi dân gian thân thuộc của trẻ em Hà Nội đầu thế kỷ XX.

Làm nên sắc màu rực rỡ cho đoàn rước là màn diễu hành "Bách Hoa Bộ Hành" của cộng đồng người trẻ yêu văn hóa. Hàng trăm bộ cổ phục được phỏng dựng công phu như áo ngũ thân, áo tấc, áo nhật bình, áo giao lĩnh… đã biến con phố thành một sàn diễn văn hóa sống động. Những bước chân thong dong của thế hệ trẻ giữa không gian di sản, trong tiếng trống hội và sự cổ vũ của người dân hai bên đường, đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ về sự tiếp nối và trân trọng các giá trị truyền thống. Các vị khách quốc tế cũng mặc cổ phục Việt và tham gia đoàn rước.

Đoàn rước khởi hành từ Ô Quan Chưởng, đi qua các tuyến phố di sản như Hàng Chiếu, Hàng Đường, Hàng Ngang, Hàng Đào, qua Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục rồi vòng quanh hồ Hoàn Kiếm và trở về đình Kim Ngân (42 Hàng Bạc) để thực hiện các nghi thức tâm linh quan trọng.

Hình ảnh Ô Quan Chưởng ngày xưa. Nguồn: TTLTQGI

Ô Quan Chưởng là cửa ô duy nhất còn tồn tại trong hệ thống năm cửa ô cổ của kinh thành Thăng Long xưa. Không chỉ mang giá trị kiến trúc thời Nguyễn, di tích này còn là chứng tích lịch sử quan trọng gắn liền với cuộc kháng chiến chống Pháp đầu tiên tại Hà Nội (năm 1873). Qua hơn hai thế kỷ tồn tại, Ô Quan Chưởng trở thành biểu tượng vật chất cuối cùng còn lại của tường thành Thăng Long, phản ánh sâu sắc mối liên hệ giữa kiến trúc phòng thủ đô thị và ký ức lịch sử của nhân dân.

Ngày nay, ô Quan Chưởng nằm trên phố Ô Quan Chưởng, đầu phố Hàng Chiếu, gần dưới chân cầu Chương Dương. Ô Quan Chưởng là cổng thành duy nhất còn sót lại trong hệ thống phòng ngự phía Đông của kinh thành Thăng Long xưa. Trong bối cảnh Hà Nội hiện đại hóa nhanh chóng, sự tồn tại của di tích này không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn kiến trúc cổ, mà còn là điểm tựa ký ức về những năm tháng Thủ đô chìm trong khói lửa.

Cửa ô này được xây dựng vào năm Cảnh Hưng thứ 10 (1749) dưới triều Lê, với tên gọi ban đầu là Đông Hà Môn, vì nằm ở phường Đông Hà và mở ra phía Đông thành. Công trình đã được đại tu vào các năm Cảnh Hưng 46 (1785), năm Gia Long thứ 3 (1804) và năm Gia Long 16 (1817).

Tên gọi Ô Quan Chưởng xuất hiện muộn hơn, gắn liền với sự kiện kháng Pháp năm 1873, khi một viên Chưởng cơ (cấp chỉ huy vệ binh nhà Nguyễn) và khoảng 100 binh lính đã anh dũng tử thủ tại đây trong trận đánh đầu tiên chống quân đội Pháp tại Hà Nội. Dân gian lưu truyền rằng, viên chỉ huy sau khi bị bắt đã bị xử tử, thi thể bị bêu ở bến sông Hồng, gây xúc động mạnh trong dân chúng. Từ đó, người dân lấy tên “Quan Chưởng” đặt cho cửa ô để tưởng nhớ sự hy sinh của ông.

Ô Quan Chưởng là một điển hình kiến trúc vọng lâu, kiểu cổng thành phổ biến thời Nguyễn, có kết cấu hai tầng: Tầng 1 gồm ba cửa vòm cuốn (cửa chính giữa cao và rộng 3m, hai cửa phụ hai bên cao 2,5m, rộng 1,65m). Hai bên cổng có bậc thang lên tầng hai. Tầng 2 là vọng lâu bốn mái, vừa là nơi canh gác, vừa là đài quan sát. Bên trong có ban thờ nhỏ thờ vị Chưởng cơ và các binh sĩ tử trận năm 1873.

Về vị trí, Đông Hà Môn xưa từng là tuyến phòng thủ quan trọng bậc nhất về phía Đông của kinh thành, kết nối giao thương với vùng ngoài thành thông qua bến sông Hồng. Cửa ô này có vai trò kiểm soát dân cư, quân lương, cũng như phòng thủ trước các mối đe dọa từ phía bắc và đông bắc.

Trong trận chiến bảo vệ thành Hà Nội năm 1873, cửa ô này trở thành chứng tích đầu tiên về tinh thần kháng chiến của nhân dân Hà Nội đối với thực dân Pháp. Sau khi chiếm thành, người Pháp đã phá hủy hầu hết các cửa ô để thuận tiện cho việc quy hoạch đô thị kiểu phương Tây. Tuy nhiên, Ô Quan Chưởng là cửa ô duy nhất được giữ lại nhờ sự đấu tranh quyết liệt của người dân.

Năm 1881, Tổng đốc Hoàng Diệu đã cho dựng tấm bia đá “Lệnh cấm trừ tề” tại tường trái của cửa ô, cấm lính gác sách nhiễu dân thường, đặc biệt khi có đám tang đi qua. Đây là dấu hiệu rõ ràng của một nền hành chính có tính nhân văn, đồng thời khẳng định sự tôn nghiêm của cửa ô trong đời sống cộng đồng.

Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ năm 1946, Ô Quan Chưởng lại trở thành điểm phòng thủ trọng yếu. Các trận địa pháo, chiến hào và các đội dân quân đã đóng chốt tại đây để ngăn bước tiến của quân Pháp vào khu phố cổ. Một số vết bom đạn, vết chém vẫn còn trên thân cổng, như lời nhắc nhở âm thầm về thời khắc bi tráng của thủ đô khói lửa.

Hiện nay, Ô Quan Chưởng đã được xếp hạng là di tích lịch sử - kiến trúc cấp quốc gia, đồng thời là điểm đến văn hóa tiêu biểu trong các tour du lịch Hà Nội. Tuy nhiên, tình trạng xuống cấp và áp lực từ đô thị hóa vẫn hiện hữu.

×