Gia đình hiếm có: 5 cha con là Giáo sư, có nhiều “thứ nhất” vô cùng đặc biệt

Cách dạy con đặc biệt của cố GS Dương Quảng Hàm

Căn nhà 3 tầng gần trăm năm tuổi ở phố Hàng Bông, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội từng là tổ ấm của gia đình Giáo sư Dương Quảng Hàm (1898–1946) lúc sinh thời. GS Dương Quảng Hàm được mệnh danh là nhà nghiên cứu văn học lỗi lạc, người đặt nền móng cho lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, và là nhà giáo mẫu mực.

Ông nổi tiếng với công trình Việt Nam văn học sử yếu, được coi là cuốn văn học sử phổ thông bằng chữ quốc ngữ đầu tiên. Sau đó, ông đi dạy ở trường Bưởi (tiền thân của trường Chu Văn An sau này). Ông được bổ nhiệm làm Tổng Thanh tra Trung học rồi làm Hiệu trưởng trường Bưởi sau Cách mạng tháng Tám.

Trong gian nhà cổ kính, nhuốm màu thời gian, bà Phùng Thị Mỹ Ngọc (75 tuổi, con dâu út của cố GS Dương Quảng Hàm) lật dở từng trang sách lưu giữ những hình ảnh của cả gia đình. Bà vô cùng xúc động, tự hào.

Sinh ra trong một gia đình dòng tộc có truyền thống Nho học, yêu nước, 8 người con của Giáo sư, liệt sĩ Dương Quảng Hàm, mỗi người một tính cách, công tác trên nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng họ đều là những tấm gương sáng về trí tuệ, nhân cách và tinh thần dấn thân cho cách mạng.

Trong số các con, duy nhất còn ông Dương Tự Minh, năm nay ngoài 90 tuổi. Thời gian gần đây, sức khoẻ ông Minh suy yếu nhiều.

Vợ chồng cố Giáo sư Dương Quảng Hàm cùng 8 người con. Ảnh: Tư liệu gia đình

Chia sẻ với PV Dân Việt, bà Ngọc cho biết, khi về làm dâu thì cha mẹ chồng đều đã mất nhưng được ông Dương Tự Minh kể rất nhiều câu chuyện về gia đình. Bà cảm phục bố mẹ chồng và anh chị em trong gia đình nhà chồng.

“Nhà này được xây xong năm 1933. Lúc này bố chồng tôi đã dạy học tại trường Bưởi, nhưng tiền xây nhà chủ yếu vẫn từ tích luỹ của mẹ chồng là bà Trần Thị Vân do buôn bán giỏi, có sạp hàng vải ở chợ Đồng Xuân.

Khi mua đất, ngoài hướng nhà Đông Nam, bà đã chọn đúng vị trí tàu điện đỗ tại đầu phố Hàng Bông nên cửa hàng của bà sau này rất đắt hàng. Nhưng việc thiết kế ngôi nhà lại do chính ông đảm nhiệm. Ông là nhà nghiên cứu văn học nhưng cũng thông hiểu khoa học nên dựa theo sách mà thiết kế nhà theo "kiểu tây", 3 tầng mái bằng”, bà Ngọc kể.

Người con dâu kể tiếp, chính tại ngôi nhà này, GS Dương Quảng Hàm đã cần mẫn nghiên cứu văn hoc sử, rèn luyện nền nếp học tập cho các con, còn bà Vân thì chăm lo mọi việc trong nhà từ buôn bán đến sinh hoạt của cả gia đình và giỗ, tết.

“Cụ rất quan tâm đến việc giáo dục văn hóa, đạo đức, ứng xử cho con cái nhưng phân chia nhiệm vụ cho từng người con. Cứ mỗi anh chị lớn lại kèm học cho một em nhỏ. Các em phải học bài, làm bài đầy đủ, tôn trọng truyền thống của gia đình, danh dự của dòng họ... Nề nếp trong gia đình được mọi người duy trì rất nghiêm.

Ông nhà tôi kể, đến cuối học kỳ, nhà trường gửi học bạ về cho gia đình xem kết quả học tập, nếu thấy con bị xuống hạng thì cụ chỉ hỏi tại sao lại như vậy và bảo cố gắng vươn lên. Ông bà có 8 người con sau đều thành đạt. Giờ ăn cơm là lúc sum họp gia đình nên phải đủ mặt rồi mới bắt đầu”, bà Ngọc chia sẻ.

Nhưng khi Đại chiến Thế giới thứ 2 (9/1939) ập đến, mọi sự bắt đầu thay đổi. Hà Nội bị ném bom. Đầu tiên là Nhật ném bom xuống Đông Dương, sau là Mỹ ném bom xuống Nhật. Trường học phải sơ tán rời khỏi Hà Nội, GS Hàm và các con phải đi theo trường, riêng bà Vân vẫn ở lại trông nom cửa hàng. Rồi vài năm sau, khi Cách mạng tháng 8 thành công, mọi thành viên trong gia đình đều đã trở lại ngôi nhà cũ, các con lớn sau tham gia đoàn thể cứu quốc.

Cuối năm 1946, chiến sự giữa ta và Pháp sắp nổ ra. Bà Vân cho 3 con nhỏ "tản cư" về quê, ông bà vẫn ở lại, còn các con lớn cũng ở lại góp phần "bảo vệ Thủ đô". Đêm 19/12/1946 tiếng súng toàn quốc kháng chiến vang lên. GS Hàm và vợ rời ngôi nhà 98A Hàng Bông, theo Tự vệ dẫn đường tìm cách ra khỏi Hà Nội khói lửa. Nhưng chỉ có bà đi thoát còn ông đã hy sinh.

8 người con tài giỏi làm rạng danh gia tộc

Bà Ngọc kể, người con trai cả của GS Dương Quảng Hàm là Dương Bá Bành học giỏi nhất nhà. Ông là một trong số ít sinh viên tốt nghiệp bác sĩ y khoa khóa đầu tiên Trường Đại học Y Dược Đông Dương, là thế hệ bác sĩ đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa vinh dự được Bác Hồ trực tiếp trao bằng tốt nghiệp vào năm 1945.

Gia đình giáo sư Dương Quảng Hàm (ảnh chụp dịp Tết Ất Dậu 1945). Ảnh: Tư liệu gia đình

Với lòng yêu nước sục sôi của toàn dân lúc đó, bác sĩ Dương Bá Bành xin Nam tiến, phụ trách một trạm quân y tiền phương tại Mặt trận Nam Trung Bộ. Trong thời kỳ Hà Nội bị tạm chiếm, ông trở về làm nhiệm vụ cứu chữa thương binh và nhân dân tại Nhà thương Phủ Doãn (nay là Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức); Giáo sư, Giám đốc Trường Nữ hộ sinh Hà Nội, được cử sang Pháp học Thạc sỹ Y khoa nhưng không may gặp tai nạn qua đời năm 1951 khi ở tuổi 32.

Bà Dương Thị Ngân (người con thứ hai) là một trong hai phát thanh viên đầu tiên vào phòng thu của Đài Tiếng nói Việt Nam cất lên câu nói lịch sử: “Đây là Đài Tiếng nói Việt Nam, phát thanh từ Hà Nội, Thủ đô nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa”. Rồi bà cùng ông Nguyễn Văn Nhất (sau này là chồng) thay nhau đọc bản “Tuyên ngôn Độc lập” phát trên sóng của đài trưa 7/9/1945 đánh dấu sự ra đời của đài phát thanh ở nước ta.

Bà Ngân cũng là người vinh dự được đọc “Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến” của Chủ tịch Hồ Chí Minh phát trên sóng quốc gia ngày 19-12-1946. Trong quá trình công tác, bà còn hai lần được gặp Bác Hồ, được nghe Bác trực tiếp dặn dò hãy tích cực lao động và cống hiến để xây dựng Đài Tiếng nói Việt Nam.

Người con thứ ba là GS, Nhà giáo Nhân dân, Anh hùng Lao động Dương Trọng Bái, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Với đức tính khiêm nhường, giản dị, chuẩn mực nên ông được bạn bè dành tặng 4 chữ “Mô phạm truyền gia”, coi như người kế tục sự nghiệp của bố. Ông có vai trò quan trọng trong việc biên soạn bộ sách giáo khoa Vật lý đầu tiên cho học sinh THPT, là một trong 3 nhà khoa học vật lý Việt Nam đầu tiên được cử sang nghiên cứu vật lý hạt nhân tại viện Dubna (Liên Xô trước đây); tham gia nghiên cứu và xây dựng bộ thuật ngữ tiếng Việt đầu tiên cho môn Vật lý...

Bà Dương Thị Thoa (người con thứ tư) hăng hái hoạt động cách mạng nhất nhà và nổi tiếng với bí danh Lê Thi, là một trong hai người phụ nữ vinh dự được kéo cờ Tổ quốc trong buổi lễ Bác Hồ đọc bản "Tuyên ngôn Độc lập" ngày 2/9/1945 khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa. Hồi phổ thông, bà Thoa học rất giỏi, được giải thưởng của Toàn quyền Đông Dương cho đi tham quan Vịnh Hạ Long, vào Huế dự Lễ tế Nam Giao của vua Bảo Đại.

Bà nguyên là cán bộ tiền khởi nghĩa, đoàn viên Đoàn Phụ nữ cứu quốc, tham gia đoàn chiếm trại bảo an binh giành chính quyền năm 1945. Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, bà được cử đi học Trường Đảng Trung ương Nguyễn Ái Quốc và trở thành Giáo sư triết học, nguyên Viện trưởng Viện Triết học, Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam).

Người con thứ năm là nhà giáo Dương Hồng, thời trẻ cũng tham gia tự vệ phố cùng các anh trai, có biệt tài vẽ tranh bằng tay trái rất đẹp. Vì thuận cả hai tay nên ông thường dùng tay trái vẽ hình, tay phải viết chú thích khiến học trò rất nể phục.

Là giáo viên dạy môn Sinh học, ông nổi tiếng về tinh thần tự học, tự soạn các loại từ điển như: Từ điển Pháp-Việt, Từ điển Sinh vật, từ điển dịch từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt, tự vẽ bộ sưu tập tranh các con vật để phục vụ việc dạy học.

Bà Dương Thị Duyên (người con thứ sáu) là phóng viên Việt Nam Thông tấn xã (nay là Thông tấn xã Việt Nam-TTXVN), phóng viên duy nhất của nước ta được tham dự Hội nghị Paris về Việt Nam tại Pháp.

Tại hội nghị này, bà không chỉ có nhiệm vụ đưa tin mà còn gặp gỡ, tuyên truyền kiều bào Việt Nam theo sự phân công của đoàn công tác. Bà rất thông thạo tiếng Pháp, tiếng Anh, bà phụ trách Ban Tin thế giới, nữ trưởng ban đầu tiên của TTXVN. Về sau do yêu cầu công tác, bà chuyển sang làm Trưởng ban Quốc tế của Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam đến lúc nghỉ hưu.

Tiếp nối nghề y của anh cả, người con thứ bảy, Dương Thị Cương cũng trở thành Giáo sư, bác sĩ, nguyên Trưởng bộ môn Phụ sản, Trường Đại học Y Hà Nội, nguyên Giám đốc Bệnh viện C (nay là Bệnh viện Phụ sản Trung ương), đại biểu Quốc hội khóa IV. Bà là nhà khoa học nữ của ngành y-dược Việt Nam được nhận Giải thưởng Kovalevskaia nhờ những đóng góp xuất sắc trong nghiên cứu các bệnh ung thư phụ nữ, trẻ em, thai nhi, hiếm muộn... Tuổi trẻ của bà hoạt động rất tích cực trong phong trào học sinh kháng chiến Hà Nội và bị địch bắt, tra tấn dã man.

“Trong số anh chị em thì chị Cương là người gắn bó và gần gũi với chồng tôi nhất. Bởi các anh chị lớn tham gia hoạt động cách mạng. Có lần tôi hỏi: Chị là giám đốc bệnh viện mà vẫn dạy học, sao không chuyên tâm làm một việc thôi. Chị bảo: Nhà này phải có chữ “thầy” nên tuy là giám đốc nhưng vẫn đam mê đào tạo các thế hệ bác sĩ trẻ tại bệnh viện và vẫn dạy học trò. Chị luôn coi học trò như con đẻ của mình. Chị nghiêm khắc nhưng cũng rất nhiều chồng tôi”, bà Ngọc tâm sự.

Noi gương các anh chị, người con út Dương Tự Minh cũng hoạt động cách mạng từ lúc 13 tuổi trong đoàn học sinh kháng chiến, tham gia in, phát hành báo “Nhựa sống” trong lòng địch. Ông hai lần bị địch bắt tù đày vào Nhà lao Hỏa Lò. Ông nguyên là Trưởng ban Trường học, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh; nguyên Giám đốc Khách sạn Hà Nội.

Trong ký ức của ông Dương Tự Minh thì bề ngoài cha mình có nét mặt nghiêm nghị, nhưng tính tình lại rất hiền lành, điềm tĩnh, hết lòng thương yêu các con.

“Trong bất kỳ việc gì, cụ đều bình tĩnh, nhẹ nhàng, không to tiếng, không dùng roi vọt”, ông kể trong cuốn sách tư liệu về gia đình và gia tộc Giáo sư Dương Quảng Hàm.

Mẹ ông là người tảo tần nhưng tính tình vốn nóng nảy. Nhiều lần mẹ cầm roi định xử phạt khi các con mắc lỗi, nhưng cha ông đều can ngăn. Chính sự nhẹ nhàng, điềm tĩnh cùng với niềm đam mê đọc sách, cần cù làm việc, lối sống giản dị của cụ luôn là tấm gương cho các con noi theo, học trò kính trọng, quý mến.

Bà Ngọc chia sẻ thêm, tiếp nối truyền thống cha ông, các con cháu gia đình anh em trong nhà đều sống hoà thuận, những ngày lễ tết sum họp bên nhau. Nhiều con cháu ra ngoài đỗ đạt, đảm nhiệm nhiều vị trí, nhiều lĩnh vực khác nhau.

Lúc sinh thời, Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Lân kể: "Giáo sư Dương Quảng Hàm là người thầy quý mến và rất kính trọng của tôi. Năm 1988, nhân dịp được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nhà giáo nhân dân, tôi đã viết:

Trường Bưởi noi gương cụ giáo Hàm.

Một nhà học giả thật phi phàm.

Lầu thông Âu, Á say nghiên cứu

Ham dạy sử, văn, lợi chẳng tham!

Trong nhiều năm, tôi được nhìn thấy hình ảnh một người thầy mẫu mực… Khi nghe tiếng trống vào lớp, bao giờ tôi cũng thấy thầy đứng trước cửa lớp, chưa lần nào thầy đến chậm một phút. Khi chúng tôi đứng dậy chào thầy, thầy đứng nghiêm túc trên bục, nói câu tiếng Pháp: “Các anh ngồi xuống!”, miệng thầy nở một nụ cười đôn hậu. Rồi lớp bắt đầu ngay. Thầy dạy chúng tôi hai môn Sử và Việt văn. Bài hết thì thường nghe tiếng trống hết giờ. Những học sinh nào chịu khó nghe thì về nhà không tốn công học nữa, mà chỉ còn đọc thêm những bài tham khảo mà thầy đã chỉ dẫn…
Hôm tôi đến nhà thầy, tôi thấy đồ đạc trong nhà rất giản dị và sắp xếp gọn gàng. Điều khiến tôi hơi ngạc nhiên là trong khi ở Hà Nội, phụ nữ đã đua nhau mặc áo dài “Lơ-Muya” thì cô giáo Hàm vẫn ăn mặc như một phụ nữ nông thôn. Bên cạnh là mấy người con nhỏ đang chăm chỉ làm bài…Qua đó tôi cũng hiểu nền nếp gia đình thầy Hàm là thế nào…
Trong các tác phẩm của mình, Giáo sư Dương Quảng Hàm đã trình bày sự tiến triển của nền văn học nước ta, với những tác phẩm quan trọng nhất và những nhà thơ, nhà văn nổi tiếng nhất từ thời nhà Lý đến thời kỳ cận đại. Lời văn gọn gàng, chặt chẽ. Bao thế hệ học sinh đã nhờ sách đó mà hiểu được tính chất phong phú và đa dạng của nền văn học nước nhà.
Riêng đối với tôi, sách đó là một tác phẩm gối đầu giường, nó đã theo tôi từ thời bình đến những năm kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Càng dùng sách đó, tôi càng thêm kính mến thầy Hàm".

×