Gia Khánh – vị hoàng đế cần mẫn nhất của nhà Thanh: Xử Hòa Thân, chống tham nhũng nhưng không cứu nổi quốc khố suy kiệt

Vừa thực sự nắm quyền đã xử Hòa Thân, đối mặt cuộc chiến tốn tới 200 triệu lạng bạc

Gia Khánh là con trai thứ 15 của Càn Long. Năm 1795, Càn Long tuyên bố truyền ngôi, năm sau Gia Khánh chính thức đăng cơ. Tuy nhiên, Càn Long vẫn giữ danh hiệu Thái thượng hoàng và tiếp tục kiểm soát những vấn đề lớn của triều đình. Vì vậy, từ năm 1796 đến đầu năm 1799, Gia Khánh tuy mang danh hoàng đế nhưng chưa hoàn toàn nắm quyền. Chỉ sau khi Càn Long qua đời, ông mới bắt đầu thời kỳ tự mình điều hành triều chính.

Một trong những việc lớn đầu tiên của Gia Khánh là xử lý Hòa Thân - đại thần quyền lực nhất cuối thời Càn Long.

Ngày 13/2/1799, tức ngày mùng 9 tháng Giêng năm Gia Khánh thứ 4, Gia Khánh ra lệnh cách chức Hòa Thân và Phúc Trường An, giao cho Hình bộ xét hỏi. Sau đó Hòa Thân bị kết nhiều tội, bị tịch thu tài sản và buộc phải tự vẫn. Hồ sơ vụ án cho thấy nhà cửa, ruộng đất, vàng bạc, hiệu cầm đồ và nhiều loại tài sản của Hòa Thân có quy mô rất lớn, dù những con số hàng trăm triệu lạng bạc thường được truyền tụng về sau vẫn có nhiều cách tính khác nhau.

Vụ Hòa Thân trở thành biểu tượng cho quyết tâm chỉnh đốn quan trường của tân hoàng đế. Gia Khánh đồng thời xử lý một cơ chế gây nhiều tranh cãi từ cuối thời Càn Long là việc quan lại có thể nộp những khoản gọi là “nghị tội ngân” hoặc tiền phạt để được giảm nhẹ trách nhiệm. Cơ chế này từng tạo ra một nguồn tiền đáng kể cho Nội vụ phủ nhưng cũng làm nảy sinh tình trạng quan lại coi tiền bạc như phương tiện đổi lấy sự miễn thứ. Các nghiên cứu về tài chính và quan trường thời Càn – Gia cho rằng Gia Khánh ngay sau khi tự thân chấp chính đã tìm cách chấm dứt hoặc hạn chế những hình thức này nhằm chỉnh đốn kỷ cương.

Nhưng vấn đề lớn nhất Gia Khánh phải đối mặt không nằm trong Tử Cấm Thành mà ở các tỉnh Hồ Bắc, Tứ Xuyên, Thiểm Tây và vùng lân cận.

Cuộc nổi dậy Bạch Liên giáo bắt đầu năm 1796, đúng năm đầu niên hiệu Gia Khánh. Chiến sự nhanh chóng lan rộng, kéo dài nhiều năm. Khi Gia Khánh thực sự nắm quyền năm 1799, cuộc chiến đã trở thành gánh nặng quân sự và tài chính cực lớn.

Tài liệu của Cố Cung Bắc Kinh ghi cuộc chiến kéo dài khoảng 9 năm, tiêu tốn tới 200 triệu lạng bạc. Một nghiên cứu về tài chính nhà Thanh cho biết riêng ngân khố tích lũy cuối thời Càn Long, từng còn khoảng 70-80 triệu lạng, đã bị chiến tranh tiêu hao gần hết; triều đình còn phải mở các đợt quyên nạp, thu thêm hơn 30 triệu lạng bạc để có tiền duy trì quân đội.

Gia Khánh thay đổi nhiều tướng lĩnh, truy cứu những người báo cáo chiến công gian dối, chiếm dụng quân phí và yêu cầu kết hợp quân chính quy với lực lượng địa phương để cô lập các nhóm nổi dậy. Đến khoảng năm 1804-1805, hoạt động quân sự quy mô lớn của Bạch Liên giáo cơ bản bị dập tắt.

Nhưng cái giá mà nhà Thanh phải trả là rất lớn. Quốc khố vốn tích lũy được trong thời Càn Long bị tiêu hao mạnh, trong khi hệ thống Bát Kỳ và Lục doanh bộc lộ tình trạng chiến đấu kém hiệu quả. Nhà Thanh ngày càng phải dựa vào lực lượng hương dũng do địa phương tổ chức để bổ sung cho quân chính quy – một dấu hiệu cho thấy cấu trúc quân sự vốn tạo nên sức mạnh của vương triều đang bắt đầu gặp vấn đề.

Siết tham nhũng, tiết kiệm cung đình nhưng những vấn đề của bộ máy vẫn tiếp tục

Sau khi các cuộc chiến lớn ở vùng Xuyên – Sở – Thiểm dần kết thúc, Gia Khánh tập trung nhiều hơn vào việc chỉnh đốn bộ máy.

Đánh giá của Quốc lập Cố Cung Bác vật viện Đài Loan cho rằng Gia Khánh chịu ảnh hưởng mạnh của tư tưởng Nho giáo, đặc biệt coi trọng bốn phẩm chất cần, kiệm, nhân, thận. Trong thời gian trị vì, ông chủ trương tiết chế xa hoa, xử lý tham quan, quan tâm tới thiên tai, trị thủy và tìm cách khắc phục những tệ nạn tích tụ từ cuối thời Càn Long.

Một trường hợp điển hình xảy ra năm 1801. Trực Lệ gặp trận lũ lớn, hơn 70 châu huyện bị ảnh hưởng. Gia Khánh ra lệnh mở kho cứu tế, yêu cầu khẩn cấp tu sửa đê điều và truy cứu quan viên thất trách. Sau đó ông còn cho biên soạn toàn bộ quá trình cứu nạn thành Khâm định Tân Dậu công chẩn kỷ sự để lưu lại kinh nghiệm trị thủy và cứu tế.

Gia Khánh cũng nhiều lần nhấn mạnh việc tiết giảm chi tiêu cung đình, hạn chế những nghi thức mà ông cho là không cần thiết. So với những chuyến tuần du và các đại lễ quy mô rất lớn cuối thời Càn Long, phong cách của Gia Khánh nhìn chung giản dị hơn.

Nhưng tiết kiệm chi tiêu của hoàng gia không đủ giải quyết vấn đề tài chính. Cuộc chiến Bạch Liên giáo đã tiêu hao một lượng bạc khổng lồ; hệ thống vận chuyển lương thực, trị thủy, phòng thủ biên giới và bộ máy hành chính ngày càng tốn kém. Trong khi đó, những nguồn thu cơ bản của nhà Thanh không tăng tương ứng với dân số và nhu cầu quản trị.

Nghiên cứu về chế độ tiền dưỡng liêm cho thấy dưới thời Gia Khánh và Đạo Quang, nhiều khoản phụ thu, quyên nạp và “lệ phí” từng bị chỉ trích lại dần xuất hiện ở các địa phương. Gia Khánh bản thân ý thức khá rõ vấn đề này.

Trong lời tựa bộ sử chính thức ghi việc đàn áp Bạch Liên giáo, ông thừa nhận biến loạn không đơn thuần do các giáo phái bí mật mà còn liên quan tới tình trạng “quan thất kỳ giáo”, tức quan lại địa phương không làm tròn trách nhiệm đối với dân. Sau chiến tranh, ông tuyên bố phải tiếp tục chỉnh đốn lại quan trường.

Tuy nhiên, những biến cố sau đó cho thấy việc chỉnh đốn đạt kết quả hạn chế. Năm 1813, một sự kiện gây chấn động xảy ra ngay tại Bắc Kinh. Hơn 100-200 tín đồ Thiên Lý giáo, dưới sự tổ chức của Lâm Thanh và với sự tiếp ứng của một số thái giám trong cung, tiến công Tử Cấm Thành. Một bộ phận lọt được qua cửa cung và giao chiến ngay trong hoàng cung trước khi bị tiêu diệt hoặc bắt giữ.

Gia Khánh khi ấy không ở Bắc Kinh mà đang tại Nhiệt Hà. Chính hoàng tử Mân Ninh – người sau này trở thành Đạo Quang - tham gia tổ chức bảo vệ cung đình và trực tiếp dùng súng bắn lực lượng tiến công. Sau vụ việc, Gia Khánh gọi đây là một biến cố chưa từng có của triều Thanh và tự nhận trách nhiệm về sự suy yếu của kỷ cương.

Hoàng đế Gia Khánh đột ngột qua đời ở Nhiệt Hà

Gia Khánh tại vị tổng cộng 25 năm, từ 1796 đến 1820, nhưng nếu tính thời gian trực tiếp nắm toàn bộ quyền lực sau khi Càn Long qua đời, ông thực sự tự thân chấp chính khoảng 21 năm.

Trong suốt thời gian ấy, ông duy trì thói quen đọc tấu chương, làm thơ, viết văn và xử lý chính sự tương đối đều đặn. Gia Khánh để lại hơn 10.000 bài thơ và văn, trong đó một phần lớn liên quan trực tiếp đến việc học tập, chính trị, cung đình và các vấn đề xã hội.

Tư liệu nghiên cứu của Viện Thanh sử cho biết ngày 25 tháng 7 năm 1820 âm lịch, Gia Khánh đã lâm trọng bệnh tại điện Yên Ba Trí Sảng trong Thừa Đức Sơn Trang. Ông biết bệnh tình nguy cấp nên triệu các vương công, đại thần để xử lý vấn đề kế vị. Không lâu sau đó, ông qua đời, hưởng thọ 61 tuổi.

Cái chết của Hoàng đế Gia Khánh diễn ra quá đột ngột, khiến triều đình nhà Thanh rơi vào tình thế bị động. Theo lệ cũ, sau khi lên ngôi, hoàng đế phải chuẩn bị hai việc quan trọng cho hậu sự: lựa chọn một vùng đất phong thủy tốt để xây lăng mộ và chuẩn bị trước quan tài của mình. Tuy nhiên, Gia Khánh qua đời khi những việc này chưa được hoàn tất, khiến triều đình phải khẩn cấp lo liệu.

Trước tình thế cấp bách, Hoàng đế Đạo Quang lập tức yêu cầu quan lại ở Bắc Kinh tìm gỗ nam mộc vàng để đóng quan tài và nhanh chóng đưa đến Thừa Đức sơn trang. Việc tìm loại gỗ quý này trong thời gian ngắn không hề dễ dàng. Cuối cùng, các quan lại tìm được một số tấm ván nam mộc vàng còn sót lại từ tang lễ của Càn Long để tận dụng đóng quan tài cho Gia Khánh.

Trong lúc chờ chuẩn bị hậu sự, thi thể Gia Khánh được đặt tại Thừa Đức suốt 10 ngày giữa thời tiết nóng bức. Sau đó, triều đình phải đối mặt với một nhiệm vụ không kém phần gian nan: đưa linh cữu hoàng đế trở về Bắc Kinh. Theo quy định, quan tài hoàng đế không được vận chuyển bằng ngựa mà phải do người khiêng. Đạo Quang vì thế huy động tới 7.920 phu khiêng. Tùy địa hình, mỗi lượt có thể cần 32, 80 hoặc 128 người cùng khiêng linh cữu.

Sau 10 ngày di chuyển liên tục, linh cữu Gia Khánh mới về tới kinh thành. Tuy nhiên, Xương Lăng – nơi được Càn Long lựa chọn làm nơi an nghỉ cho ông vẫn chưa hoàn thiện. Vì vậy, linh cữu Gia Khánh tiếp tục phải tạm đặt tại các cung điện trong kinh thành.

Ban đầu, quan tài được đặt tại chính điện Càn Thanh để triều đình thuận tiện tổ chức các nghi lễ. 18 ngày sau, linh cữu được chuyển tới điện Quan Đức ở Cảnh Sơn để tiếp tục thờ cúng. Mãi khoảng nửa năm sau, đến ngày 11 tháng 3, linh cữu Gia Khánh mới được đưa vào Xương Lăng. Đến ngày 23 tháng 3, đại tang của vị hoàng đế mới chính thức được cử hành tại lăng.

×