Giải mã hồ sơ nữ giáo sư vật lý duy nhất của Việt Nam năm 2025

Trong đợt xét duyệt chức danh Giáo sư, Phó giáo sư năm 2025 của Hội đồng Giáo sư Nhà nước, bà Trần Thị Thanh Vân (sinh năm 1980) nổi lên như một hiện tượng đặc biệt. Không chỉ xác lập kỷ lục về độ tuổi trong đợt xét duyệt, bà còn là ứng viên nữ duy nhất được Hội đồng Giáo sư ngành vật lý đề nghị xét công nhận đạt tiêu chuẩn.

Lĩnh vực "khoa học cứng" (hard sciences) vốn thường được mặc định là sân chơi của nam giới, sự xuất hiện của tân Giáo sư Trần Thị Thanh Vân mang ý nghĩa biểu tượng cho sự chuyển dịch về chất của đội ngũ khoa học Việt Nam thế hệ 8X: trẻ trung, thực tế và hội nhập sâu rộng.

GS Trần Thị Thanh Vân: Từ nghiên cứu sinh tại Pháp đến chuyên gia hàng đầu về công nghệ nano

Theo thống kê, độ tuổi trung bình của các tân giáo sư tại Việt Nam thường dao động ở mức trên 50. Việc bà Vân đạt chuẩn ở tuổi 45 cho thấy một lộ trình nghiên cứu tốc độ và bền bỉ suốt hai thập kỷ.

Xuất thân từ Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐHQG TP.HCM), bà Vân chọn hướng đi đầy chông gai là Vật lý ứng dụng ngay từ những năm 2000. Bước ngoặt sự nghiệp đến vào năm 2007, khi bà sang Pháp làm nghiên cứu sinh tại Đại học Khoa học và Công nghệ Lille 1 - cái nôi hàng đầu châu Âu về quang tử và vật liệu nano.

Tại đây, thay vì chỉ đắm mình trong các lý thuyết vật lý thuần túy, bà đã tiếp cận tư duy liên ngành: Sử dụng các công cụ vật lý hiện đại như quang phổ Raman hay laser để giải quyết các bài toán của hóa học và môi trường. Luận án tiến sĩ bảo vệ năm 2011 của bà là minh chứng cho tư duy giao thoa này, đặt nền móng cho các nghiên cứu ứng dụng sau này.

Từ bước đệm đó, bà mất thêm 5 năm để đạt chuẩn Phó giáo sư (2016) và đúng 9 năm sau, ở cột mốc 2025, bà chính thức chạm tay vào chức danh học thuật cao quý nhất.

Khoảng thời gian 14 năm từ lúc là một tân tiến sĩ đến khi trở thành giáo sư là một chặng đường chạy đua với thời gian và tri thức. Giữa bối cảnh ngành vật lý năm nay có sự sàng lọc khắc nghiệt, việc bà Trần Thị Thanh Vân trụ vững và trở thành gương mặt nữ duy nhất được xướng tên đã phá vỡ những định kiến vô hình về giới hạn tuổi tác và giới tính trong lĩnh vực khoa học tự nhiên vốn được coi là "lãnh địa" của nam giới.

Khoa học "xanh" từ hoa nhài và tảo biển

Điểm khác biệt lớn nhất trong hồ sơ khoa học của GS.TS Trần Thị Thanh Vân là tính thực tiễn (pragmatism). Bà từng thẳng thắn chia sẻ quan điểm: "Khoa học không nên hào nhoáng". Bà không chọn xu hướng chạy theo các dự án cao siêu nhưng đắp chiếu, thay vào đó, bà chọn những vấn đề sát sườn với đời sống dân sinh để nghiên cứu.

Nổi bật nhất là hướng nghiên cứu "tổng hợp xanh" (green synthesis). Thay vì sử dụng các hóa chất khử độc hại như NaBH4 thường thấy trong công nghiệp, bà đã mày mò tìm ra cách sử dụng dịch chiết từ loài hoa nhài dân dã. Sáng kiến này đã giúp loại bỏ 100% hóa chất độc hại trong quy trình tổng hợp vật liệu nano, tạo ra những sản phẩm vừa có khả năng xử lý nước thải, diệt khuẩn, vừa an toàn tuyệt đối cho môi trường.

Chưa dừng lại ở đó, tầm nhìn của nữ giáo sư còn hướng ra biển lớn. Tận dụng lợi thế "rừng vàng biển bạc" của đất nước, bà đi sâu nghiên cứu chiết xuất các hoạt chất quý từ tảo biển Việt Nam để ứng dụng trong y dược, mở ra hy vọng mới trong hỗ trợ điều trị ung thư. Bà cũng là người tiên phong làm chủ công nghệ chế tạo vật liệu phát quang từ đất hiếm - nguồn tài nguyên mà Việt Nam đang đứng top của thế giới về trữ lượng. Những nghiên cứu này không chỉ nằm trên giấy mà đang hứa hẹn mang lại giá trị kinh tế khổng lồ, biến tài nguyên thô thành những sản phẩm công nghệ cao "made in Vietnam".

Không chạy theo cuộc đua số lượng để làm đẹp hồ sơ, gia tài 80 công trình khoa học của bà được xây dựng trên nền tảng của sự thực chất. Hơn một nửa trong số đó, cụ thể là 45 bài báo, đã hiện diện trên các tạp chí quốc tế uy tín thuộc danh mục ISI/Scopus - những "giấy thông hành" quyền lực nhất của giới khoa học toàn cầu.

Đáng nể hơn, trong 18 công trình quan trọng nhất, bà đều đứng tên là tác giả chính hoặc tác giả liên hệ, khẳng định vai trò dẫn dắt các hướng nghiên cứu độc lập chứ không chỉ là người đi theo.

Người "truyền lửa" không chấp nhận lối mòn

Không chỉ là một nhà khoa học, ở vai trò quản lý giáo dục tại ĐHQG TP.HCM, GS.TS Trần Thị Thanh Vân được biết đến là người kiến tạo chương trình đào tạo Công nghệ vật liệu - một ngành học đón đầu xu hướng công nghiệp bán dẫn và chế tạo.

Triết lý giáo dục của bà gói gọn trong việc khơi gợi tư duy độc lập. Bà khuyến khích sinh viên không chấp nhận các câu trả lời có sẵn mà phải biết đặt câu hỏi ngược lại. Đồng thời, bà cũng là người trực tiếp tham gia vào công tác kiểm định chất lượng AUN-QA, đảm bảo bằng cấp của sinh viên Việt Nam có giá trị tương đương trong khu vực.

Chia sẻ về hành trình của mình, nữ giáo sư cho rằng vật lý không hề khô khan mà rất "giàu cảm xúc và tính nhân văn", bởi đó là hành trình đi tìm vẻ đẹp trong quy luật vận hành của vũ trụ.

"Khoa học Việt Nam sẽ phát triển nếu có người kiên trì bám trụ", bà Vân tin tưởng. Đối với bà, danh hiệu nữ giáo sư trẻ nhất không phải là đích đến, mà là phương tiện để bà tiếp tục truyền cảm hứng cho các nữ sinh viên dấn thân vào con đường nghiên cứu khoa học, phá bỏ định kiến về giới trong lĩnh vực STEM.

×