Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn khu vực Nam Bộ trao đổi với Báo Dân Việt việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo phục vụ dự báo

-Thưa ông, nhắc đến dự báo thời tiết, người ta thường nghĩ đến những bản đồ vệ tinh và những thuật toán phức tạp. Vậy sự xuất hiện của AI đã thay đổi "cuộc chơi" này tại Đài KTTV Nam Bộ như thế nào?

Trước đây, dự báo khí tượng thủy văn chủ yếu dựa trên các mô hình động lực học truyền thống. Các chuyên gia sẽ giải những hệ phương trình toán lý cực kỳ phức tạp trên siêu máy tính. Tuy nhiên, các mô hình này đôi khi vẫn có "độ trễ" hoặc sai số nhất định trước các diễn biến cực đoan cục bộ.

Khi AI, cụ thể là Machine Learning (Học máy) và Deep Learning (Học sâu) được đưa vào, nó đóng vai trò như một trợ lý siêu năng suất.

AI có khả năng xử lý hàng terabyte dữ liệu lịch sử, dữ liệu vệ tinh, radar và trạm quan trắc tự động trong tích tắc để tìm ra các quy luật mà mắt người hay các mô hình truyền thống có thể bỏ lỡ. Tại Nam Bộ, chúng tôi đang chuyển dịch từ việc "dự báo dựa trên kinh nghiệm" sang "dự báo dựa trên dữ liệu thông minh".

-Khu vực Nam Bộ có đặc thù là mùa mưa nắng rõ rệt nhưng lại hay xuất hiện những cơn mưa rào đô thị bất chợt hoặc triều cường dâng cao. AI giúp ích gì trong việc xử lý các bài toán đặc thù này?

Đây chính là nơi AI phát huy. Hãy lấy ví dụ về hiện tượng Nowcasting (dự báo cực ngắn). Với các cơn mưa dông nhiệt bất chợt gây ngập lụt tại TP.HCM, AI có thể phân tích hình ảnh radar và đưa ra cảnh báo chính xác trước 30-60 phút về vị trí mưa, cường độ mưa với độ phân giải siêu cao.

Về thủy văn, vùng ĐBSCL đang đối mặt với xâm nhập mặn và triều cường phức tạp. Chúng tôi đã triển khai các mô hình AI dự báo mực nước và độ mặn.

Thay vì chỉ dựa vào các trạm đo cố định, AI tổng hợp cả dữ liệu thượng nguồn Mekong, biến động thủy triều và hướng gió để đưa ra kịch bản cảnh báo sớm hàng tuần, giúp bà con nông dân chủ động bảo vệ cây trồng.

-Có một lo ngại rằng khi AI quá thông minh, vai trò của các chuyên gia khí tượng sẽ bị mờ nhạt đi. Ông nghĩ sao về điều này?

Tôi khẳng định, AI là công cụ, nhưng con người là linh hồn. Dự báo thời tiết vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật.

AI rất giỏi trong việc xử lý dữ liệu khổng lồ và phát hiện mẫu (pattern), nhưng nó thiếu "cảm nhận thực tế" và "tư duy hệ thống" của một dự báo viên giàu kinh nghiệm.

Tại Đài KTTV Nam Bộ, quy trình của chúng tôi là: AI đưa ra các phương án dự báo tối ưu, sau đó các dự báo viên sẽ thảo luận, đánh giá dựa trên tình hình thực tế địa phương để đưa ra bản tin cuối cùng.

AI giúp giải phóng con người khỏi những tính toán thủ công lặp đi lặp lại, để họ tập trung vào việc phân tích chuyên sâu và đưa ra quyết định trong những tình huống thiên tai khẩn cấp.

-Việc triển khai AI chắc chắn không chỉ có ưu điểm, những rào cản lớn nhất mà Đài đang gặp phải là gì, thưa ông?

Có ba thách thức lớn, thứ nhất là dữ liệu sạch. AI "học" từ dữ liệu, nếu dữ liệu đầu vào từ các trạm quan trắc cũ hoặc thiếu đồng bộ, kết quả sẽ sai lệch. Chúng tôi đang nỗ lực hiện đại hóa mạng lưới trạm quan trắc tự động trên khắp Nam Bộ.

Thứ hai là hạ tầng tính toán, chạy các mô hình AI quy mô lớn đòi hỏi hệ thống máy chủ rất mạnh và chi phí vận hành cao.

Thứ ba là nhân lực, chúng tôi cần một thế hệ dự báo viên "lai" những người vừa giỏi về chuyên môn khí tượng, vừa hiểu về khoa học dữ liệu. Đây là một bài toán đào tạo không hề đơn giản.

-Trong tương lai gần, người dân Nam Bộ có thể kỳ vọng gì vào những bản tin thời tiết "thông minh" hơn?

Mục tiêu của chúng tôi là cá nhân hóa dự báo. Trong tương lai, thông qua ứng dụng di động, AI sẽ nhận diện vị trí của bạn để đưa ra cảnh báo: "30 phút nữa đoạn đường bạn đang đi sẽ mưa lớn và ngập 20cm".

Chúng tôi cũng hướng tới dự báo tác động (Impact-based forecasting). Thay vì chỉ nói "mưa 100mm", AI sẽ phân tích và đưa ra cảnh báo: "Với lượng mưa này, khu vực A sẽ ngập, cây xanh ở khu vực B có nguy cơ ngã đổ do gió giật". Điều này giúp các cơ quan chức năng và người dân có hành động ứng phó cụ thể hơn là chỉ nghe những con số khô khan.

-Thưa ông, nếu dùng một từ để nói về tương lai của ngành KTTV khi có AI, ông sẽ dùng từ gì?

Đó là "Chính xác và thấu hiểu". Chúng tôi không chỉ muốn dự báo đúng thời tiết, mà còn muốn hiểu thời tiết đó tác động thế nào đến cuộc sống và sinh kế của người dân để phục vụ tốt nhất.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

×