Giảm phát thải từ mô hình nông lâm kết hợp: Phải gắn với bài toán sinh kế bền vững cho cộng đồng

Tiềm năng giảm phát thải từ các mô hình nông lâm kết hợp

Việt Nam đang từng bước hoàn thiện khung chính sách cho thị trường carbon nhằm thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Nền tảng pháp lý hiện nay được xây dựng trên Nghị định 06/2022/NĐ-CP và các nội dung sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 119/2025/NĐ-CP, tạo cơ sở cho việc quản lý tín chỉ carbon, triển khai cơ chế trao đổi – bù trừ carbon và phát triển thị trường carbon trong nước.

Trong lĩnh vực lâm nghiệp, Việt Nam đã có những bước đi quan trọng thông qua Nghị định 107/2022/NĐ-CP về thí điểm chuyển nhượng kết quả giảm phát thải vùng Bắc Trung Bộ. Đến năm 2026, hành lang pháp lý cho carbon rừng tiếp tục được hoàn thiện với Nghị định 180/2026/NĐ-CP về dịch vụ hấp thụ và lưu giữ carbon của rừng.

Bên cạnh đó, các văn bản hướng dẫn thực hiện và Bộ Tiêu chuẩn carbon rừng quốc gia đang được hoàn thiện, tạo nền tảng cho việc phát triển dự án carbon rừng và giao dịch tín chỉ carbon trong thời gian tới.

Trong bối cảnh này, các mô hình nông lâm kết hợp ngày càng được quan tâm, không chỉ như một giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu và phục hồi cảnh quan, mà còn là một hướng tiếp cận giàu tiềm năng để tăng hấp thụ carbon, giảm phát thải từ sử dụng đất và tạo ra các lợi ích về sinh kế, đa dạng sinh học và bảo vệ rừng.

Đây cũng là một trong những hướng tiếp cận của dự án giảm thiểu khí thải ở khu vực Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ (RECAF).

Chia sẻ về định hướng dự án, tại webinar “Từ Nông lâm kết hợp đến Thị trường carbon rừng - Góc nhìn từ dự án RECAF” do Mạng lưới Nghiên cứu chính sách nông lâm nghiệp tổ chức ngày 15/7, TS. Nguyễn Ngọc Quang, Điều phối chương trình quốc gia của IFAD tại Việt Nam cho biết, dự án RECAF có tổng vốn đầu tư khoảng 96 triệu USD, được triển khai trong giai đoạn từ 2026-2031. Dự án thực hiện theo cách tiếp cận cảnh quan tại 4 tỉnh: Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng và Khánh Hòa.

Mục tiêu của RECAF là hỗ trợ Kế hoạch hành động REDD+ của Việt Nam thông qua bảo vệ rừng, thúc đẩy quản lý rừng dựa vào cộng đồng và xây dựng các chuỗi giá trị không gây mất rừng tại Tây Nguyên và Nam Trung Bộ.

Diện tích can thiệp trong dự án dự kiến khoảng 145.000ha, trong đó có 90.000ha mô hình nông lâm kết hợp, 55.000ha quản lý rừng hợp tác đa bên. Cùng với đó, dự án hướng tới hỗ trợ bảo vệ khoảng 500.000ha rừng tự nhiên có giá trị cao, hướng tới mục tiêu giảm hoặc tránh phát thải khoảng 6,68 triệu tấn CO₂ tương đương trong chu kỳ 12 năm.

Theo TS. Nguyễn Ngọc Quang, để đạt được mục tiêu này, dự án sẽ phải đối mặt với những bài toán khó, đặc biệt trong quá trình chuyển đổi từ mô hình sản xuất hiện nay sang nông lâm kết hợp. Những khó khăn chủ yếu liên quan đến cơ chế, chính sách; lựa chọn mô hình và cơ cấu cây trồng phù hợp với từng vùng sinh thái; cũng như tạo động lực để người dân thay đổi tập quán canh tác và tham gia vào các mô hình sản xuất mới.

Tuy có điểm tương đồng về địa bàn triển khai với Chương trình LEAF (Liên minh Giảm phát thải thông qua tăng cường tài chính lâm nghiệp), RECAF vẫn có sự khác biệt về nội dung can thiệp. Nếu LEAF tập trung vào rừng tự nhiên và chi trả cho kết quả giảm phát thải trong quá khứ, thì RECAF đẩy mạnh việc can thiệp qua các mô hình nông lâm kết hợp và tạo ra kết quả giảm phát thải trong giai đoạn mới.

TS Đỗ Trọng Hoàn – Chuyên gia Tài chính khí hậu lâm nghiệp, REDD+ và chuỗi giá trị, thông tin thêm, dự án sẽ ưu tiên chuyển đổi một số diện tích cây đất nông nghiệp trồng độc canh tại Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ sang mô hình nông lâm kết hợp như trồng xen cây lâu năm trong vườn cà phê, phát triển cây dược liệu dưới tán rừng hoặc trồng tre ở những khu vực phù hợp.

Theo báo cáo thiết kế dự án, các hệ thống nông lâm kết hợp tại khu vực dự án có tiềm năng hấp thụ khoảng 5-21 phần CO₂ tương đương mỗi ha. Tuy nhiên, kết quả thực tiễn của các mô hình vẫn cần được lượng hóa qua hệ thống đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV) và xây dựng hệ số phát thải cho từng loại hình.

Để hiện thực mục tiêu này, RECAF đang hỗ trợ xây dựng phương pháp luận và hệ thống MRV cho mô hình nông lâm kết hợp ở cấp quốc gia và cấp tỉnh. Đây sẽ là cơ sở để RECAF đánh giá kết quả đóng góp vào mục tiêu giảm phát thải, hỗ trợ các cam kết của Việt Nam thể hiện trong Đóng góp do quốc gia tự quyết định cập nhật 2022 và Chương trình Hành động REDD+ quốc gia (NRAP) đến năm 2030 (2017).

Lời giải cho bài toán sinh kế của người nông dân

Theo các thông tin tại webinar, hoạt động giảm phát thải từ lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và sử dụng đất khác (AFOLU) được tạo ra thông qua chuỗi giá trị không gây mất rừng dựa trên nền tảng 4P và tài chính dựa trên hiệu quả hoạt động.

Dự án dự kiến sẽ xây dựng 6 chuỗi giá trị không gây mất rừng cùng nhiều sản phẩm/ngành,ngách thay thế. TS. Nguyễn Ngọc Quang cho biết, trước mắt, các chuỗi giá trị lớn có thể bao gồm cà phê, mắc ca, hồ tiêu, điều và cây ăn quả; dự án đang tiếp tục rà soát để bổ sung các chuỗi ngách và chuỗi quy mô nhỏ.

Đáng chú ý, dự án sẽ đặt trọng tâm vào việc cải thiện sinh kế cho cộng đồng địa phương. Ít nhất khoảng 60% ngân sách của dự án sẽ được hỗ trợ trực tiếp cho người dân thông qua đào tạo, nâng cao năng lực, xây dựng mô hình và các quỹ hỗ trợ chuyển đổi sản xuất.

Cùng với đó, khoảng 70.000 hộ gia đình sẽ được áp dụng các biện pháp/công nghệ thích ứng với biến đổi khí hậu trong khuôn khổ phát triển chuỗi giá trị không gây mất rừng. 40.000 ha rừng sẽ được chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) nhằm khuyến khích bảo tồn hoặc phục hồi rừng...

TS. Đỗ Trọng Hoàn nhấn mạnh thêm, dự án không nhằm tạo ra tín chỉ carbon để thương mại hóa trên thị trường, mà để tạo ra kết quả giảm phát thải để đóng góp cho mục tiêu đóng góp quốc gia tự nguyện (NDC) của Việt Nam.

“Dự án không hướng tới hỗ trợ tạo tín chỉ carbon rừng mà tập trung đóng góp vào mục tiêu giảm và tránh phát thải, đồng thời hỗ trợ phát triển các chuỗi giá trị không gây mất rừng. Mục tiêu quan trọng nhất vẫn là cải thiện sinh kế cho cộng đồng địa phương”, Chuyên gia Tài chính khí hậu lâm nghiệp, REDD+ và chuỗi giá trị khẳng định.

×