Giám sát, phản biện của Mặt trận Tổ quốc phải giúp cho quyền làm chủ của nhân dân trở nên thực chất hơn

Thưa ông, trong giai đoạn hiện nay, vai trò giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận đã được đánh giá, nhìn nhận đúng và đủ chưa?

TS. Lê Mậu Nhiệm: So với trước đây, nhận thức của các cấp, ngành và xã hội về giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận có bước chuyển quan trọng. Hoạt động này ngày càng được xác định là phương thức để Mặt trận đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân; góp phần xây dựng Đảng, chính quyền, hoàn thiện chính sách và củng cố đồng thuận xã hội.

Tuy nhiên, nếu hỏi đã “đúng và đủ” chưa thì tôi cho rằng vẫn cần nhìn nhận đầy đủ hơn. Ở một số nơi, giám sát, phản biện xã hội còn bị hiểu hẹp, chủ yếu là tổ chức hội nghị, lấy ý kiến, lập đoàn giám sát, ban hành văn bản kiến nghị. Bản chất sâu xa của hoạt động này là làm cho tiếng nói của Nhân dân được lắng nghe, phân tích, chuyển hóa thành kiến nghị chính sách và được theo dõi đến cùng.

Thực tế cũng cho thấy có nơi hoạt động còn hình thức; kiến nghị chưa sâu; việc trả lời, tiếp thu còn chung chung; có việc chưa đi đến cùng. Những hạn chế đó đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ hơn, nhất là trước thềm Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ XI. Đại hội lần này cần là dấu mốc để Mặt trận nâng cao vai trò nòng cốt chính trị trong phát huy dân chủ và quyền làm chủ của Nhân dân.

Trong bối cảnh xã hội ngày càng phức tạp, nhiều kênh thông tin chính thống và mạng xã hội cùng tác động đến dư luận, hoạt động giám sát của Mặt trận gặp những khó khăn gì?

- Khó khăn lớn nhất hiện nay là đời sống xã hội biến đổi rất nhanh. Các vấn đề dân sinh như đất đai, môi trường, an sinh xã hội, dịch vụ công, chất lượng hàng hóa, vật tư nông nghiệp, an toàn thực phẩm thường phát sinh nhanh và tạo áp lực xã hội lớn. Trong khi đó, phương thức nắm bắt thông tin, tổng hợp ý kiến, tổ chức giám sát ở một số nơi vẫn còn chậm so với thực tiễn.

Mạng xã hội tạo ra không gian thông tin rất rộng. Thuận lợi là Mặt trận có thêm kênh nắm bắt tâm tư, kiến nghị của người dân. Thách thức là thông tin đa dạng, có thông tin đúng, thông tin chưa đầy đủ, thậm chí sai lệch. Nếu không có năng lực sàng lọc, kiểm chứng, phân tích thì khó chuyển hóa dư luận xã hội thành nội dung giám sát có căn cứ.

Vì vậy, cách tiếp cận cần thay đổi. Mặt trận không thể chỉ chờ phản ánh bằng văn bản hoặc thông qua hội nghị định kỳ. Cần chủ động hơn, từ sớm hơn, từ cơ sở hơn; kết hợp kênh truyền thống với kênh số; tiếp xúc trực tiếp với người dân và phân tích dữ liệu từ báo chí, mạng xã hội, cổng thông tin. Ở khu vực nông thôn, cần coi trọng Ban Công tác Mặt trận ở khu dân cư, Hội Nông dân, các tổ chức thành viên và người có uy tín tại cộng đồng.

Một vấn đề được nhiều người quan tâm là làm thế nào để phản biện xã hội không bị hình thức, không chỉ là góp ý cho có, theo ông Mặt trận cần phải đổi mới trong hoạt động như thế nào?

-Muốn phản biện xã hội tránh hình thức, trước hết phải đúng thời điểm. Nếu chính sách đã gần hoàn thiện, các phương án lớn đã cơ bản “đóng khung”, phản biện chỉ còn là góp ý kỹ thuật. Vì vậy, Mặt trận cần tham gia từ sớm, ngay từ khâu nhận diện vấn đề, đề xuất chính sách, đánh giá tác động.

Thứ hai, phải chọn đúng vấn đề. Phản biện không nên dàn trải. Những chính sách liên quan trực tiếp đến đông đảo người dân, đến nông dân, nông thôn, đất đai, môi trường, chuyển đổi sinh kế, an sinh xã hội, giáo dục, y tế, chất lượng hàng hóa, vật tư nông nghiệp, tín dụng nông thôn cần được ưu tiên. Đây là những lĩnh vực nếu bất cập sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến người dân.

Thứ ba, phản biện phải dựa trên bằng chứng. Ý kiến phản biện không chỉ nêu “đồng ý” hay “không đồng ý”, mà phải chỉ rõ điểm hợp lý, điểm chưa hợp lý, tác động đến nhóm nào, có phương án thay thế nào tốt hơn. Muốn vậy, Mặt trận cần huy động chuyên gia, nhà khoa học, cán bộ thực tiễn, luật sư, hiệp hội, doanh nghiệp, hợp tác xã, nông dân sản xuất giỏi và người chịu tác động của chính sách.

Cuối cùng, phải có cơ chế tiếp thu, giải trình rõ ràng. Phản biện chỉ thực chất khi cơ quan có thẩm quyền nghiêm túc trả lời: ý kiến nào tiếp thu, ý kiến nào chưa tiếp thu, vì sao chưa tiếp thu. Nếu phản biện xong mà không rõ kết quả thì người dân sẽ khó tin rằng tiếng nói của mình có giá trị.

Theo ông, người dân và các tổ chức thành viên cần được phối hợp, phát huy như thế nào trong hoạt động giám sát, phản biện thời gian tới?

-Người dân phải được đặt ở vị trí trung tâm. Mặt trận có vai trò tập hợp, đại diện, nhưng nguồn thông tin sống động nhất, trung thực nhất vẫn nằm ở người dân. Người dân biết chính sách có đi vào cuộc sống không; thủ tục có gây phiền hà không; công trình có bảo đảm chất lượng không; vật tư nông nghiệp, đất đai, môi trường, an sinh có vấn đề gì không.

Các tổ chức thành viên của Mặt trận cần được phát huy theo thế mạnh riêng. Hội Nông dân nắm bắt tâm tư, kiến nghị của nông dân về đất đai, sản xuất, tín dụng, thị trường, vật tư nông nghiệp, tiêu thụ nông sản, an toàn thực phẩm. Công đoàn, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, các tổ chức xã hội, nghề nghiệp, tôn giáo, dân tộc cũng đều có mạng lưới và tiếng nói riêng.

Vấn đề là phải hiệp thương, phân công rõ, tránh chồng chéo. Mặt trận giữ vai trò chủ trì, điều phối, tổng hợp; các tổ chức thành viên tham gia theo lĩnh vực, nhóm xã hội mà mình am hiểu. Cần tăng cường giám sát ở cơ sở thông qua Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng, các tổ tự quản, các mô hình bảo vệ môi trường, xây dựng nông thôn mới, giám sát đầu tư công. Khi người dân được bàn, được kiểm tra, được giám sát, được phản hồi, dân chủ ở cơ sở mới có sức sống.

Hiện nay, những lĩnh vực nào Mặt trận cần ưu tiên giám sát, phản biện, nhất là với khu vực nông dân, nông thôn?

- Theo tôi, trước hết phải ưu tiên những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân và những vấn đề xã hội đang quan tâm. Với khu vực nông dân, nông thôn, có một số nhóm nội dung cần chú trọng.

Một là chính sách đất đai, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, tích tụ ruộng đất và bảo đảm sinh kế sau thu hồi đất.

Hai là chất lượng vật tư nông nghiệp, giống cây trồng, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thức ăn chăn nuôi, thuốc thú y, an toàn thực phẩm và chất lượng nông sản.

Ba là môi trường nông thôn, xử lý rác thải, nước thải, ô nhiễm làng nghề, chăn nuôi, sản xuất công nghiệp tại địa bàn nông thôn. Phát triển nông thôn mới phải gắn với chất lượng sống.

Bốn là các chương trình mục tiêu quốc gia, chính sách dân tộc, miền núi, giảm nghèo bền vững, tín dụng chính sách, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, đào tạo nghề và chuyển đổi sinh kế. Năm là cải cách hành chính, đạo đức công vụ, trách nhiệm tiếp dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phản ánh, kiến nghị của người dân.

Là một người có kinh nghiệm và nghiên cứu sâu về công tác Mặt trận, theo ông Mặt trận cần làm gì để thu hút ý kiến phản biện chất lượng từ chuyên gia độc lập, làm sao để người dân thấy rõ hơn tác động của giám sát, đặc biệt là phân biệt giám sát của Mặt trận với các hình thức giám sát khác?

-Muốn có phản biện chất lượng thì phải tôn trọng tri thức độc lập và kinh nghiệm thực tiễn. Chuyên gia chỉ tham gia thực chất khi được cung cấp thông tin đầy đủ, được mời từ sớm, được nêu ý kiến thẳng thắn và được phản hồi về việc tiếp thu. Không nên mời chuyên gia chỉ để “đủ thành phần”, mà phải đặt hàng vấn đề cụ thể, có hồ sơ, dữ liệu và yêu cầu phân tích rõ ràng.

Bên cạnh chuyên gia học thuật, cần coi trọng thực tiễn: cán bộ cơ sở, nông dân sản xuất giỏi, chủ hợp tác xã, doanh nghiệp nông nghiệp, luật sư hỗ trợ người dân trong tranh chấp đất đai.

Để người dân thấy rõ tác động của giám sát, Mặt trận cần công khai hơn kết quả sau giám sát. Người dân không chỉ cần biết Mặt trận đã tổ chức bao nhiêu đoàn, bao nhiêu hội nghị, bao nhiêu văn bản kiến nghị. Điều người dân quan tâm là sau giám sát vấn đề gì được sửa, chính sách nào được bổ sung, cơ quan nào đã trả lời, nội dung nào còn chậm. Với nông dân, phải chỉ rõ quyền lợi nào được bảo vệ, thủ tục nào được đơn giản hóa, công trình nào được khắc phục, chính sách nào đến được với dân.

Cũng cần phân biệt giám sát của Mặt trận với giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân và hoạt động thanh tra. Giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân là giám sát của cơ quan quyền lực nhà nước. Thanh tra là hoạt động của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền, có trình tự, thủ tục, kết luận và xử lý theo quy định. Còn giám sát của Mặt trận là giám sát xã hội, dựa trên vai trò đại diện, tập hợp, phát huy tiếng nói của Nhân dân.

Mặt trận không làm thay Quốc hội, Hội đồng nhân dân, thanh tra, kiểm tra, kiểm toán hay cơ quan điều tra. Sức mạnh của giám sát Mặt trận nằm ở chỗ phát hiện vấn đề từ đời sống, tập hợp ý kiến Nhân dân, phản ánh tâm tư, nguyện vọng xã hội, kiến nghị với cơ quan có thẩm quyền và theo dõi việc giải quyết. Khi Mặt trận gần dân hơn, gần cơ sở hơn, chọn đúng vấn đề và theo đuổi đến cùng kiến nghị chính đáng, giám sát, phản biện xã hội sẽ trở thành phương thức để Nhân dân làm chủ thực chất.

Xin chân thành cảm ơn ông!

×