Giáo sư, Tiến sĩ Andreas Stoffers: "Luôn hướng về phía trước, tự nắm vận mệnh mình là sức mạnh lớn nhất của Việt Nam"

Giáo sư, Tiến sĩ người Đức Andreas Stoffers yêu mến Việt Nam bằng một tình yêu mà ông nói là “ngay từ cái nhìn đầu tiên” khi từ sân bay Nội Bài về Hà Nội năm 2009. Với nền tảng là nhà nghiên cứu lịch sử Đông Nam Á và gần một thập kỷ sống và làm việc ở Việt Nam trong lĩnh vực ngân hàng, chuyên gia về phát triển doanh nghiêp, kinh tế Việt Nam, ông không chỉ đam mê văn hóa lịch sử Việt Nam mà còn nhìn thấy sự chuyển mình mạnh mẽ của đất nước.

Trò chuyện với phóng viên Dân Việt về 40 năm Đổi mới của Việt Nam, Tiến sĩ Stoffers chia sẻ những đánh giá rất sâu sắc cả từ góc độ chuyên môn và cá nhân – ông nói rằng thành tựu đổi mới của Việt Nam đem lại sự phát triển kinh tế xã hội mạnh mẽ, và đặc biệt ấn tượng khi thành tựu đổi mới đã thực sự tác động đến từng gia đình, như gia đình người vợ Việt Nam của ông.

Thưa Tiến sĩ Stoffers, được biết ông lần đầu đến Việt Nam vào năm 2009 để làm việc cho Deutsche Bank, sau đó trở lại vào năm 2019 với cương vị Giám đốc Quốc gia của Quỹ Friedrich Naumann (FNF). Nhìn lại hai cột mốc này, ông sẽ mô tả Việt Nam ở những thời điểm đó như thế nào? Điều gì khiến ông ấn tượng nhất về sự chuyển mình của đất nước trong hơn một thập kỷ đó?

- Tôi biết Việt Nam không chỉ qua phim ảnh, sách vở hay các số liệu thống kê, mà còn qua những trải nghiệm trực tiếp về chuyên môn và cả thông qua những mối liên hệ của chính gia đình tôi với Việt Nam.

Tôi lần đầu đến Việt Nam vào năm 2009 với nhiệm kỳ ba năm trong Ban điều hành Deutsche Bank Việt Nam. Đó là giai đoạn mà đất nước, chỉ hai năm sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), đang trải qua một đà phát triển mạnh mẽ. Ngay từ ngày đầu tiên – thực ra là ngay trên hành trình từ sân bay Nội Bài vào trung tâm Hà Nội – tôi đã đem lòng yêu đất nước và con người nơi đây.

Việc học ngành Quan hệ quốc tế của tôi, trong đó tôi đã nghiên cứu sâu về lịch sử Đông Nam Á, khi ấy đã lùi lại khá nhiều năm. Ít nhất trên phương diện lý thuyết, vào thời điểm đó tôi đã hiểu khá rõ về lịch sử đầy biến động kéo dài 4.000 năm của Việt Nam. Năm 2009, điều tôi mong chờ nhất là cuối cùng cũng có cơ hội được trực tiếp tìm hiểu đất nước đầy cuốn hút này bằng chính trải nghiệm của mình.

Đến năm 2019, tôi trở lại Việt Nam với cương vị Giám đốc Quốc gia của Quỹ Friedrich Naumann và ngay lập tức có cảm giác rằng Việt Nam không còn đơn thuần là một thị trường mới nổi nữa, mà đã trở thành một quốc gia ngày càng tự tin và có tham vọng chiến lược trong việc định hình tương lai của chính mình.

Ngay từ năm 2009, bầu không khí của đất nước đã được đặc trưng bởi tinh thần của một khởi đầu mới và nguồn năng lượng dồi dào. Tuy nhiên, vẫn còn rất nhiều lĩnh vực – đặc biệt là ngành ngân hàng mà tôi phụ trách – cần phải bắt kịp các chuẩn mực phát triển.

So với hiện nay – mặc dù Việt Nam đã có bước chuyển mình to lớn kể từ năm 1986, từ một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới trở thành một cường quốc kinh tế mới nổi – thì vào thời điểm đó vẫn còn nhiều "lĩnh vực cần được phát triển". Điều này không chỉ đúng với lĩnh vực tài chính mà còn với phát triển công nghiệp, giáo dục đại học, cơ sở hạ tầng và nhiều lĩnh vực khác.

Giới kinh doanh quốc tế dĩ nhiên đã nhận ra tiềm năng của Việt Nam, nhưng chủ yếu vẫn nhìn nhận đất nước này như một cơ sở sản xuất mở rộng hoặc một lựa chọn theo chiến lược "China +1". Trong thời gian tôi công tác tại Việt Nam, vào năm 2012, các cuộc đàm phán về Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – Liên minh châu Âu (EVFTA) mang tính bước ngoặt mới chỉ bắt đầu.

Việt Nam khi ấy cũng chưa phải là điểm đến đặc biệt được ưa chuộng đối với cộng đồng người nước ngoài sinh sống và làm việc ở nước ngoài (expats). Thời điểm ấy, tại Deutsche Bank, không có nhiều người hào hứng đến Việt Nam như tôi. Những điểm đến khác được xem là hấp dẫn hơn, cả về nơi làm việc lẫn triển vọng phát triển nghề nghiệp trong tương lai.

Đến năm 2019, mọi thứ đã rất khác. Đất nước trở nên đô thị hóa hơn, hiện đại hơn, số hóa hơn, chuyên nghiệp hơn và mang tính quốc tế hơn.

Những thành phố như Hà Nội và TP.Hồ Chí Minh giờ đây đã trở thành những điểm đến hàng đầu đối với cộng đồng chuyên gia nước ngoài, đồng thời nhiều Việt kiều có trình độ học vấn cao cũng nhìn thấy tương lai của mình trên chính quê hương tổ tiên

Du lịch cũng phát triển rõ rệt. Thế hệ trẻ Việt Nam trở nên tự tin hơn và có tư duy quốc tế hơn. Những người mà tôi có dịp trao đổi trong giới học thuật, cơ quan nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp đều nổi bật bởi trình độ chuyên môn được nâng lên đáng kể.

Điều khiến tôi đặc biệt ấn tượng là trong suốt thập kỷ qua, Việt Nam đã phát triển hết sức tích cực không chỉ về kinh tế mà còn về tư duy.

Sự chuyển mình trong giai đoạn từ năm 2009 đến năm 2019 không chỉ đơn thuần là có nhiều tòa nhà đẹp hơn hay những con đường tốt hơn, mà còn là sự thay đổi trong cách đất nước và người dân nhìn nhận chính mình.

Điều khiến tôi luôn cảm thấy cuốn hút, cả trước đây lẫn hiện nay, là với tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt 7–8% mỗi năm trong nhiều giai đoạn tăng trưởng mạnh – thậm chí lên tới hai con số ở các thành phố lớn – thì những thay đổi tích cực về kinh tế và xã hội có thể được nhận thấy bằng mắt thường, ngay cả khi bạn chỉ rời Việt Nam trong vòng một tháng.

Tôi cho rằng trong suốt thập kỷ đó, không chỉ diện mạo của đất nước thay đổi mà cả vai trò của Việt Nam trên trường quốc tế cũng đã thay đổi.

Nhắc đến 40 năm đổi mới của Việt Nam, Tiến sỹ Stoffers cho rằng từ năm 1986, Việt Nam đã thành công trong việc chuyển mình từ một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới trở thành một cường quốc kinh tế được quốc tế ghi nhận.

Những cải cách được theo đuổi một cách quyết liệt này không chỉ làm hồi sinh các chỉ số kinh tế vĩ mô mà còn tạo ra sự cải thiện bền vững trong điều kiện sống của hàng chục triệu người Việt Nam.

“Điều đáng chú ý là, mặc dù phải đối mặt với rất nhiều khó khăn trong giai đoạn đầu, Việt Nam vẫn kiên định theo đuổi con đường cải cách. Thành công mà chúng ta chứng kiến ngày hôm nay đã chứng minh tính đúng đắn của những quyết định được đưa ra vào thời điểm đó” – Tiến sỹ Stoffers nói.

Ông nhấn mạnh rằng thành quả tăng trưởng kinh tế đã lan tỏa tới đông đảo các tầng lớp trong xã hội.

“Vợ tôi, Lê Thị Mạo, sinh năm 1987 – một năm sau khi công cuộc Đổi mới bắt đầu – sinh ra tại Phan Thiết và học tập ở Đà Lạt. Chính cô ấy đã từng trải qua những năm tháng gia đình còn sống trong cảnh nghèo khó. Nhờ sự chăm chỉ và cần cù, gia đình cô ấy cũng như vô số gia đình Việt Nam khác hiện nay đã có cuộc sống sung túc hơn đáng kể so với trước đây.

Việt Nam đã chứng minh rằng tự do hóa kinh tế, ổn định chính trị và cải thiện đời sống xã hội hoàn toàn có thể song hành với nhau.

Đổi mới không phải là một thành tựu đơn lẻ, mà là một quá trình chính thức bắt đầu từ năm 1986 và được kiên định theo đuổi trong suốt nhiều năm, nhiều thập kỷ sau đó” – Stoffers nói.

Điều quan trọng là năm 1986 đã đánh dấu sự khởi đầu của một cách tư duy mới, tạo ra không gian cho tinh thần chủ động và khát vọng vươn lên, đồng thời mở rộng cánh cửa để Việt Nam hội nhập với thế giới.

Theo ông, những yếu tố nào đã góp phần tạo nên thành công của Việt Nam: ổn định chính trị, quyết tâm chính trị mạnh mẽ, khả năng thích ứng của chính sách, hội nhập kinh tế…?

- Thật khó để có thể liệt kê đầy đủ tất cả những yếu tố riêng lẻ đã góp phần tạo nên thành công của Việt Nam và vẫn đang tiếp tục phát huy vai trò cho đến ngày nay. Tôi chỉ xin nêu một vài yếu tố mà bản thân đã trực tiếp trải nghiệm.

Trước hết là tính thực tiễn trong cách người Việt Nam tiếp cận và giải quyết các vấn đề. Những câu hỏi quan trọng nhất luôn là: Làm thế nào để giải quyết vấn đề? Làm thế nào để ứng phó với tình huống mới? Điều gì sẽ tạo ra tiến bộ? Điều đó có nghĩa là không nói quá nhiều mà đơn giản là bắt tay vào làm.

Tôi hiếm khi gặp một dân tộc nào có cách phản ứng thực tế và khả năng thích ứng với thay đổi tốt như người Việt Nam. Với một lịch sử đầy biến động – nhiều lần phải đối mặt với các cuộc xâm lược từ bên ngoài, đồng thời vẫn duy trì quan hệ tốt đẹp với các cường quốc trong suốt nhiều thế kỷ, lại thường xuyên phải chống chọi với thiên tai – thì chính khả năng đó đã trở thành chìa khóa giúp Việt Nam tồn tại.

Gắn liền với tính thực tiễn ấy là khả năng thích ứng, tức là sẵn sàng điều chỉnh một hướng đi khi nhận thấy nó không còn hiệu quả. Chính điều này đã tạo điều kiện để công cuộc Đổi mới có thể diễn ra.

Một yếu tố quan trọng khác là sự coi trọng giáo dục, vốn cũng bắt nguồn từ lịch sử Việt Nam.

Bất kỳ ai từng ngồi tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trường đại học đầu tiên của Việt Nam, vào lúc sáng sớm – trước khi khách du lịch đến – để đón bình minh, đều có thể cảm nhận được giá trị mà người Việt đã dành cho giáo dục trong suốt hơn 1.000 năm.

Một ví dụ là cộng đồng hơn 200.000 người gốc Việt tại Đức. Trong số tất cả các cộng đồng người nhập cư sinh sống tại đây, người Việt nổi bật bởi thành tích học tập xuất sắc và tinh thần cần cù đáng khâm phục. Điều đó rõ ràng có liên quan đến nền tảng văn hóa của họ và là một tài sản vô cùng quý giá đối với đất nước.

Tôi cũng đã nhiều lần chứng kiến điều này khi làm việc tại Việt Nam. Nguồn nhân lực chính là yếu tố mang tính quyết định.

Một yếu tố khác cũng cần được nhấn mạnh là sự ổn định chính trị của đất nước cùng với ý chí chính trị mạnh mẽ trong việc tiếp tục thúc đẩy phát triển. Đây là những điều kiện tiên quyết để tạo dựng niềm tin đối với các nhà đầu tư và đối tác thương mại dài hạn.

Trong những thập kỷ gần đây, Việt Nam không tự cô lập mình. Nói chung, Việt Nam không lựa chọn con đường chủ nghĩa bảo hộ, mà quyết định theo đuổi hội nhập và cạnh tranh.

Chính vì đã vượt qua được những thử thách khắc nghiệt của môi trường cạnh tranh quốc tế mà ngày nay các doanh nghiệp Việt Nam đang ở vị thế vững mạnh hơn so với các đối thủ tại nhiều quốc gia khác.

Đồng thời, Việt Nam cũng duy trì được sự cân bằng rõ ràng giữa Nhà nước, thị trường và xã hội, trong đó hệ thống chính trị và bộ máy quản lý nhà nước giữ vai trò định hướng, đồng thời vẫn dành đủ không gian để khu vực tư nhân phát huy sáng kiến và tiếp tục phát triển.

Trong lĩnh vực đối ngoại, "ngoại giao cây tre" của Việt Nam đã góp phần theo đuổi một chính sách đối ngoại dựa trên lợi ích quốc gia, trong đó luôn coi trọng việc duy trì quan hệ tốt đẹp với tất cả các quốc gia cũng như mọi khối chính trị.

Tôi cũng muốn chia sẻ một điều rất mang tính cá nhân. Đó là tinh thần luôn hướng tới tương lai.

Trong suốt một thế kỷ trước khi đất nước thống nhất, Việt Nam đã phải chịu đựng rất nhiều đau thương do chủ nghĩa thực dân, chiến tranh và sự tàn phá gây ra.

Năm 2009, người thầy dạy tiếng Việt đầu tiên của tôi từng nói với tôi một câu mà tôi vẫn luôn ghi nhớ:"Chúng tôi, người Việt Nam, có thể không quên, nhưng chúng tôi có thể tha thứ."

Chính thái độ ấy – luôn hướng về phía trước, tự nắm lấy vận mệnh của mình, không than vãn và cũng không đổ lỗi cho người khác – theo tôi, là một trong những sức mạnh lớn nhất của Việt Nam.

Việt Nam đã chuyển mình từ một nền kinh tế khép kín trở thành quốc gia tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và là một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Ông đánh giá như thế nào về sự phát triển của "thương hiệu quốc gia" Việt Nam trên trường quốc tế qua các năm?

- Cho đến tận những năm 1980, Việt Nam trên trường quốc tế vẫn chủ yếu gắn liền với hình ảnh của nghèo đói và chiến tranh, và sau đó là một địa điểm sản xuất công nghiệp chi phí thấp.

Khi lần đầu tiên đặt chân đến Việt Nam vào năm 2009, tôi nhận thấy hình ảnh của đất nước trong con mắt quốc tế đã trở nên tích cực hơn rất nhiều.

Ba năm sau đó, các cuộc đàm phán về Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – Liên minh châu Âu (EVFTA) bắt đầu. Tôi có cơ hội theo dõi quá trình này gần như từ thực tế nhờ vai trò danh dự của mình với tư cách là Phó Chủ tịch EuroCham và thành viên Ban điều hành Hiệp hội Doanh nghiệp Đức (GBA).

Khi đó, Việt Nam được nhìn nhận là một thị trường mới nổi đầy tiềm năng nhưng vẫn còn đang trong quá trình phát triển. Các nhà đầu tư nhìn thấy nhiều cơ hội, song vẫn còn giữ sự dè dặt nhất định.

Riêng tôi thì ngay từ thời điểm ấy đã rất lạc quan về triển vọng phát triển của Việt Nam.

Lý do là bởi, một mặt, từ những năm đại học tôi đã có hiểu biết về văn hóa, lịch sử và tâm lý của người Việt; mặt khác, thông qua những quan sát trực tiếp, tôi ngày càng hiểu sâu hơn về nền kinh tế cũng như triển vọng phát triển của đất nước.

Tôi còn nhớ một cuộc trò chuyện diễn ra vào tháng 8/2011, đúng vào thời điểm lạm phát và khủng hoảng kinh tế lên đến đỉnh điểm, với ông Brett Krause, khi đó là Giám đốc quốc gia của Deutsche Bank tại Việt Nam.

Vị chuyên gia ngân hàng dày dạn kinh nghiệm này đã nói: "Sự trỗi dậy của Việt Nam đã rất đáng kinh ngạc. Chỉ cần thử hình dung, khi những vấn đề và khó khăn hiện nay được giải quyết, đất nước này sẽ còn phát triển đến mức nào."

Ông Brett đã diễn đạt điều đó rất chính xác, và tôi cũng hoàn toàn bị thuyết phục bởi nhận định của ông.

Ngày nay, Việt Nam đã khẳng định vị thế vững chắc hơn nhiều với tư cách là một đối tác đáng tin cậy, một trung tâm sản xuất năng động và một quốc gia được ghi nhận vì tinh thần cải cách.

Thương hiệu quốc gia "Việt Nam" ngày nay gắn liền với các giá trị đáng tin cậy, cởi mở, cần cù và hội nhập quốc tế.

Bên cạnh đó là sự coi trọng đối với sáng kiến của khu vực tư nhân và nền kinh tế thị trường.

Tôi không muốn liệt kê ở đây những con số kinh tế mà độc giả đã quá quen thuộc như tốc độ tăng trưởng GDP, xu hướng thương mại, dòng vốn FDI... Bản thân những con số đó đã tự nói lên tất cả.

Điều quan trọng hơn các số liệu đơn thuần là việc Việt Nam hiện nay đã xuất hiện với vị trí rất nổi bật trong các phòng họp của ban lãnh đạo và các bộ phận hoạch định chiến lược của nhiều doanh nghiệp nước ngoài. Điều này chắc chắn chưa từng diễn ra ở mức độ như vậy cách đây 15 hoặc 20 năm.

Tuy nhiên, theo quan điểm của tôi, Việt Nam không nên chỉ dừng lại ở một thương hiệu đồng nghĩa với "lao động giá rẻ và chăm chỉ", mà cần phát triển thành một điểm đến của chất lượng cao.

"Made in Vietnam" (Chế tạo tại Việt Nam) cần phải phát triển thành "Technology from Vietnam" (Công nghệ từ Việt Nam). Đó chính là chìa khóa để Việt Nam có thể tự định hình tương lai của mình trong một môi trường cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt.

Giáo sư, Tiến sỹ Stoffers đã làm việc vài năm với tư cách là thành viên ban quản lý của ngân hàng Đức Deutsche Bank Việt Nam, phụ trách giám sát thị trường và phát triển thị trường mới. Sau đó, ông thành lập một công ty tư vấn và đảm nhiệm chức vụ giáo sư Quản lý Quốc tế tại Munich. Từ năm 2019 đến năm 2024, ông giữ chức giám đốc quốc gia của quỹ Friedrich Neumann – chuyên hoạt động về phát triển kinh tế thị trường, phát triển doanh nghiệp ở Việt Nam, là chuyên gia được công nhận về phát triển kinh tế tại Việt Nam. Từ mùa hè năm 2024, ông trở lại Đức, lần này với tư cách là giáo sư chính thức về Quan hệ Kinh doanh Đông Nam Á, thường xuyên được cử đi công tác tại châu Á.

Việt Nam đã đặt ra mục tiêu đầy tham vọng là trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045. Tuy nhiên, đất nước cũng đang đối mặt với nhiều thách thức lớn như bẫy thu nhập trung bình, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Theo ông, một "Đổi mới 2.0" cần bao gồm những tư duy kinh tế và cải cách thể chế như thế nào để Việt Nam có thể hiện thực hóa tầm nhìn này?

- Trước hết, tôi rất thích thuật ngữ "Đổi mới 2.0", bởi theo tôi, nó mô tả một cách hoàn hảo bối cảnh mang tính đột phá, thậm chí có thể nói là mang tính cách mạng, mà Việt Nam đang đứng trước hiện nay.

Đổi mới 1.0, bắt đầu từ năm 1986, đánh dấu quá trình mở cửa nền kinh tế, đưa các cơ chế thị trường vào vận hành, cho phép khu vực kinh tế tư nhân phát triển và sau đó là hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu (bao gồm việc Mỹ dỡ bỏ lệnh cấm vận thương mại, ký Hiệp định Thương mại song phương Việt Nam – Mỹ (BTA) và gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO)).

Những cải cách gắn liền với giai đoạn này đã giúp Việt Nam thoát khỏi đói nghèo và tình trạng cô lập.

Đổi mới 2.0, và tôi tin tưởng điều này, có thể giúp Việt Nam tránh được nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình.

Điều đó đồng nghĩa với việc tập trung vào năng suất, đổi mới sáng tạo, chất lượng thể chế, sự chắc chắn của hệ thống pháp luật, chuyển đổi số, sự trưởng thành của thị trường vốn và – theo quan điểm của tôi, quan trọng nhất – xây dựng các doanh nghiệp trong nước vững mạnh hơn.

Đó là quá trình chuyển đổi từ lợi thế chi phí lao động thấp sang năng suất cao hơn; từ thu hút nhiều vốn FDI hơn sang thu hút dòng FDI có chất lượng tốt hơn; từ tăng khối lượng xuất khẩu sang gia tăng giá trị tạo ra trong nước; và từ tăng trưởng bằng mọi giá sang tăng trưởng có chất lượng.

Một khung khổ pháp lý đáng tin cậy, giảm bớt thủ tục hành chính, tăng cường vai trò của khu vực kinh tế tư nhân, đẩy mạnh giáo dục gắn với thực tiễn, thúc đẩy chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), cùng với phát triển hệ thống tài chính của chính Việt Nam, là những yếu tố then chốt trong quá trình này.

Đối với tôi, Đổi mới 2.0 có nghĩa là giảm bớt trọng tâm vào việc chỉ đơn thuần bắt kịp các nước đi trước, và tập trung nhiều hơn vào chất lượng cũng như năng lực đổi mới sáng tạo.

Việt Nam nên tiếp tục duy trì sự cởi mở, tinh thần thực tiễn và định hướng cải cách, đồng thời đầu tư mạnh mẽ hơn vào giáo dục, thể chế, khu vực kinh tế tư nhân, thị trường vốn và việc gia tăng giá trị tạo ra trong nước.

Tuy nhiên, cũng hết sức quan trọng là Việt Nam cần giữ gìn bản sắc văn hóa rất riêng của mình, không đánh đổi những giá trị đó trên bàn thờ của toàn cầu hóa.

Người trẻ chính là tương lai của đất nước. Họ cần được định hướng. Và sự định hướng ấy phải bắt nguồn từ lịch sử và văn hóa Việt Nam. Khi được kết hợp với mức sống ngày càng nâng cao, đó sẽ là nền tảng vững chắc và bền vững cho tương lai.

Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!

Với tâm thế “người trẻ là tương lai đất nước”, Tiến sỹ Stoffers từng xuất bản cuốn sách có tựa đề “Refresh - 20 ngày làm mới bản thân” với một nhà sách ở Việt Nam - một cuốn sách truyền cảm hứng cho giới trẻ. Stoffers giữ một thái độ sống lạc quan, như ông chia sẻ: “Việc không ngừng học hỏi, phát triển và đổi mới bản thân là điều quan trọng. Tôi thích chủ động thích ứng với nhiều thay đổi và thách thức trong cuộc sống”. Theo lời giới thiệu, cuốn sách hàm chứa nhiều bài học về sự thành công và thất bại của các nhân vật ở cả phương Tây và Việt Nam, đem lại nhiều góc nhìn đa dạng cho các bạn trẻ đang trên bước đường tìm kiếm thành công.

×