Giáo sư Trần Ngọc Vương - nhà nghiên cứu văn hoá: Đừng biến quà Tết thành một kênh "đầu tư"

Những ngày giáp Tết, không khí chộn rộn trên khắp các phố phường Hà Nội. Sắc hồng của đào bích, đào phai hòa quyện cùng sắc vàng tươi của hoa cúc tạo nên một không gian sắc màu, đậm chất tết của miền Bắc.

Trong căn nhà nhỏ gần phía hồ Tây, mấy người học trò, có người tóc đã điểm sương đang chia tay vị giáo sư già - GS.TS Trần Ngọc Vương vì biết thầy có khách. Họ cười nói tíu tít, dặn dò, hẹn ngày lại đến.

Vợ mất, các con ở nước ngoài nên hầu như năm nào cũng vậy, trước Tết, những người học trò ấy lại quây quần, dọn dẹp, trang hoàng, nấu những món ăn giản dị, sắm sửa Tết cùng thầy. Đó là gói trà thơm để thầy pha mỗi sáng. Là mấy cành đào nhỏ vừa mua được ngoài chợ hoa, cắm vào chiếc bình cũ kỹ trên bàn viết. Là vài cân gạo ngon, mớ rau sạch từ quê lên... Và trên hết, là những câu chuyện đời, chuyện nghề rôm rả, là tiếng cười giòn tan xua tan đi cái lạnh cuối đông.

Tôi chợt nghĩ về không khí tặng quà dịp cuối năm đang trở nên phức tạp ngoài kia. Người ta bàn nhiều về những phong bì với con số ngày càng lớn, về những món quà “đầu tư” để mong đáp trả lợi ích. Tặng quà, vốn là một nét đẹp văn hóa thể hiện sự tri ân, sự quan tâm lại dần bị biến tướng thành một kênh giao dịch, đầu tư có tính toán. Và câu chuyện của tôi cứ bắt đầu từ những suy nghĩ ấy.

"Làm thế nào để đừng biến quà Tết trở thành một kênh đầu tư có lợi. Bởi lẽ, khi tình người bị đo đếm bằng vật chất, thì cái Tết sum vầy, sự tri ân chân thành sẽ mãi mãi bị lạc lối giữa những toan tính vụ lợi", Giáo sư Trần Ngọc Vương trầm ngâm trước khi tôi bắt đầu câu chuyện.

Thưa Giáo sư, có lẽ trong ký ức tuổi thơ của nhiều người, không khí Tết luôn gắn với những gói quà nhỏ xinh từ tay người thân. Ký ức đầu tiên của Giáo sư về một món quà Tết ý nghĩa là gì ạ?

- Thực ra tôi không có một ký ức thật rõ ràng về những món quà Tết theo nghĩa quen thuộc. Nhưng tôi vẫn nhớ một kỷ niệm rất nhỏ, không hẳn gắn với Tết, song lại mang đúng tinh thần của quà tặng. Hồi học lớp 9, có lần tôi được một người bạn cùng lớp “tặng” cho một thức quà rất giản dị, hình như chỉ là một quả ổi. Vậy mà lúc ấy cảm giác vui sướng thì rất thật, rất rõ.

Nhìn lại, tôi nghĩ niềm vui ấy không đến từ bản thân món quà, mà từ việc lần đầu tiên nhận ra mình được người khác quan tâm, chia sẻ và trao cho một thứ gì đó hoàn toàn không kèm theo tính toán. Chính những trải nghiệm nhỏ như thế thường ở lại lâu hơn trong ký ức, bởi nó cho thấy quà tặng, ở dạng nguyên sơ nhất, thực chất là một cử chỉ thừa nhận và kết nối giữa con người với con người.

Có một sự khác biệt rất rõ giữa món quà tự tay làm và món quà mua sẵn đắt tiền. Theo ông, sự khác biệt về mặt văn hóa và tâm lý nằm ở đâu?

- Thực ra, món quà đến từ đâu còn phụ thuộc vào hoàn cảnh sống, bối cảnh văn hóa và thời điểm lịch sử mà con người đang sống và tiếp nhận. Chính những điều kiện ấy trao cho món quà ý nghĩa của nó. Vì thế, trong những môi trường và điều kiện sinh tồn khác nhau, cùng một món quà có thể tạo ra những phản ứng và cảm xúc rất khác biệt.

Ngày nay, người ta thường cho rằng những gì do chính tay mình làm ra, hoặc tự thân chuẩn bị, gắn với hoàn cảnh riêng của mình thì có ý nghĩa hơn. Tuy nhiên, quan niệm ấy không hẳn công bằng và cũng không mang nhiều ý nghĩa như người ta vẫn nghĩ. Trong xã hội hiện đại, món quà phổ biến là quà hàng hóa, gắn với trao đổi thương mại. Nhưng nếu nhìn lại lịch sử, những món quà được xem là hàng hóa ở thời cổ đại lại thường là những thứ hiếm hoi, đắt giá trong tương quan chung của cộng đồng. Hàng hóa càng được mang từ xa về thì càng mặc nhiên được coi là có giá trị.

Vì vậy, quà tặng theo lối “cây nhà lá vườn”, tự cấp tự túc, dần phải nhường chỗ cho những món quà mang tính hiếm, lạ, tốt và quý. Tuy nhiên, những món quà tự thân chuẩn bị ấy lại thường mang theo sắc thái tinh thần, thứ có thể gọi là “hương vị tình thân” – tình nhà, tình quê – nên chúng được trao thêm một tầng ý nghĩa, vượt ra ngoài giá trị vật chất hay trao đổi thuần túy. Những món quà giàu ý nghĩa tinh thần thường mang tính kỷ niệm, gần với loại hàng hóa “souvenir”. Mà kỷ niệm, xét cho cùng, là giá trị có sức nặng đối với cá nhân hơn là đối với cộng đồng.

Ông bà ta có câu “Của ít lòng nhiều”. Quan niệm này được thể hiện như thế nào trong văn hóa tặng quà Tết truyền thống của người Việt? Và văn hóa “biếu – tặng” ngày Tết đóng vai trò gì trong việc gắn kết gia đình, dòng họ và cộng đồng làng xã Việt Nam xưa?

- Thực ra, câu “của ít lòng nhiều” không chỉ nói về quà tặng, mà là một nguyên tắc ứng xử rộng hơn trong đời sống văn hóa truyền thống, gắn với lễ vật, đồ cúng và cả ngôn ngữ giao tiếp khiêm nhường. Ở đây, “của” không đơn thuần là giá trị vật chất, còn “lòng” cũng không thể đo đếm trực tiếp bằng số lượng hay kích thước của lễ vật. Trong nhiều trường hợp, “lòng” thậm chí còn được hình dung như sự chia sẻ từ phần thiếu thốn, từ hoàn cảnh khó khăn của người trao.

Trong xã hội tiểu nông truyền thống – một xã hội “nghèo đều”, nơi đời sống vật chất còn hạn hẹp – văn hóa tặng quà Tết trước hết là một cách xác nhận và duy trì quan hệ. Món quà, dù nhỏ, vẫn mang ý nghĩa nối lại tình thân, thăm hỏi lẫn nhau, khẳng định rằng cá nhân ấy còn nằm trong mạng lưới gia đình, dòng họ và làng xã. Chính trong bối cảnh ấy, quà Tết ít khi mang tính so đo, mà thiên về biểu tượng của sự có mặt, của nghĩa tình và của sự gắn bó cộng đồng.

Vì vậy, văn hóa “biếu – tặng” ngày Tết xưa đóng vai trò như một chất keo xã hội. Nó giúp củng cố trật tự tình cảm trong gia đình, giữ mối dây liên hệ giữa các chi họ, và duy trì sự hài hòa trong cộng đồng làng xã. Khi đời sống vật chất còn đơn sơ, chính những nghi thức quà tặng giản dị ấy lại mang sức nặng tinh thần lớn, góp phần tạo nên một không gian văn hóa mà ở đó, con người được gắn kết với nhau không phải bằng lợi ích, mà bằng nghĩa tình và sự thừa nhận lẫn nhau.

Nhìn những hiện tượng xung quanh, đôi khi chúng ta giật mình: phải chăng món quà, từ biểu tượng của tình cảm, lại có một sức mạnh đen tối có thể mua chuộc và thao túng?

- Lã Bất Vi (chuyện tặng quà mà sau này “được cả thiên hạ” ở Trung Quốc - PV) là một trường hợp cực đoan, tiêu biểu cho lối hành xử thường được gọi là “buôn vua”. Gần như toàn bộ cuộc đời ông ta tập trung vào việc ấy. Trong thời Xuân Thu – Chiến Quốc, khi hàng hóa đã trở nên phổ biến, các tuyến buôn bán đường bộ và đường biển hình thành với quy mô lớn, văn hóa quà tặng cũng theo đó mà phát triển mạnh. Từ thế kỷ XV trở đi, đặc biệt sau các chuyến hải hành của Trịnh Hòa, văn hóa quà tặng ở các xã hội phương Đông, trong các cộng đồng và quốc gia chịu ảnh hưởng của Hoa hóa hay Ấn hóa, đều gắn liền với những đội ngũ thương nhân hùng hậu. Vì thế, quà tặng trở nên rộn ràng, phổ biến, và chủng loại cũng hết sức phong phú.

Ban đầu, và nhìn chung, văn hóa quà tặng phát triển mạnh mẽ trong cộng đồng những người giàu có, có đời sống giao tiếp rộng mở. Có những thời điểm, tác động của quà tặng lớn đến mức ảnh hưởng trực tiếp đến chính trị, kinh tế, thậm chí là vận mệnh văn hóa của cả cộng đồng, cả quốc gia. Vì vậy, không có gì lạ khi trong lịch sử, những cuộc hôn nhân chính trị hay những câu chuyện về gian thần, phản bội, gián điệp cỡ lớn – những biến cố có thể làm “nghiêng ngửa” lịch sử – đều có một mẫu số chung: bắt đầu từ hối lộ, tham nhũng, mà hình thức sơ khai chính là những món quà biếu hấp dẫn, dần dần biến thành cạm bẫy, đến khi muốn rút ra thì đã không còn đường lui.

Hơn nữa, quà biếu không chỉ là vật chất. Đôi khi, quà biếu còn chính là “con người”– những thân phận bị chuyển giao giữa các cộng đồng. Xét cho cùng, của hồi môn hay đồ sính lễ cũng là một dạng quà biếu. Trong ý nghĩa ấy, nhiều cuộc hôn phối lẫy lừng trong lịch sử trở thành những trường hợp rất khó phân xử rạch ròi giữa đúng – sai, lý – tình. Những câu chuyện như Sơn Tinh – Thủy Tinh – Mị Nương, hay Mị Châu – Trọng Thủy, đều có thể được nhìn như những “cuộc tình quà tặng”, với những kết cục mà như ta đã biết, không phải lúc nào cũng tốt đẹp.

Và nhìn từ những vụ án lớn thời gian gần đây đã gây rúng động xã hội. Ví dụ như vụ bà Đỗ Thị Nhàn nhận hối lộ 5,2 triệu USD từ bị cáo Trương Mỹ Lan để bưng bít sai phạm tại SCB. Hay bà Hoàng Thị Thúy Lan, cựu Bí thư Tỉnh uỷ Vĩnh Phúc và các cựu quan chức lãnh đạo tỉnh đã bị Hậu Pháo (Tập đoàn Phúc Sơn) dùng tiền thao túng, tạo lợi ích nhóm. Hậu quả là đã gây ra những thiệt hại vô cùng lớn cho đất nước, nhiều lãnh đạo, cán bộ... đã phải vướng vòng lao lý.

Thực tế cho thấy là nhiều người đi tặng quà với tâm lý đầu tư, và người nhận cũng tính toán đến giá trị. Ông nghĩ sự tính toán này bắt nguồn từ đâu?

- Động lực đầu tiên của việc tặng quà là muốn làm cho đối tác thỏa mãn một nhu cầu gì đó, làm hài lòng đối tác trên bình diện nào đó. Dĩ nhiên phải có một mối quan hệ đến mức nhất định, quen biết, thân thuộc đến mức nhất định thì người ta mới tặng quà cho nhau. Từ đây có thể xác định được, mức độ về mặt lượng và tính của món quà, nó phải phụ thuộc vào mức độ vốn có giữa hai đối tượng trao đổi qua lại. Điều đó có nghĩa là không có một quan hệ xác định thì không có chuyện quà cáp trao đổi. Mối quan hệ càng mờ nhạt thì tính mục tiêu của người tặng quà càng bộc lộ rõ tính chất “vụ lợi” và ngược lại. Nhưng thâm tình giữa người cho đối với người nhận hoàn toàn cũng có thể suy diễn theo logic tỉ lệ thuận với tình cảm nồng ấm đến đâu giữa hai người đó. Nếu chỉ nói về khía cạnh “lợi dụng” quan hệ như đặt ra trong câu hỏi thì chưa chắc đã đúng. Mà nó chỉ là điều có thể có diễn ra trong quan hệ giữa hai đối tác mà thôi.

Theo tôi, sự tính toán đó không đơn thuần là sự tha hóa của đạo đức cá nhân, mà trước hết bắt nguồn từ cơ chế quyền lực và phân phối lợi ích chưa đủ minh bạch. Khi quyền quyết định tập trung vào một số vị trí nhất định, trong khi luật lệ và trách nhiệm giải trình không rõ ràng, thì quà tặng rất dễ bị biến thành một kênh “đầu tư”. Lúc ấy, cả người cho lẫn người nhận đều bị cuốn vào vòng tính toán, dù không phải ai cũng mong muốn điều đó.

Trong bối cảnh như vậy, con người thường hành xử như những tác nhân buộc phải thích nghi với cơ chế, hơn là những cá nhân hoàn toàn tự do trong lựa chọn đạo đức. Vì thế, không thể chỉ trông chờ vào sự tự giác hay phẩm hạnh riêng lẻ. Đạo đức cá nhân chỉ là tuyến phòng thủ cuối cùng; nó không thể thay thế cho một cơ chế minh bạch và công bằng, nơi quà tặng không còn đất để trượt sang chức năng trao đổi lợi ích.

Theo ông, ranh giới vô hình giữa một món quà tri ân chân thành và một vật trao đổi có tính toán nằm ở đâu? Làm sao để người ta nhận ra nó?

- Ranh giới ấy không nằm ở giá trị vật chất của món quà, cũng không nằm ở hình thức trao tặng, mà nằm ở vị thế và quyền lực của người nhận trong mối quan hệ xã hội cụ thể. Khi người nhận không nắm quyền phân phối lợi ích, không có khả năng ban phát hay quyết định số phận, thì món quà, về cơ bản, có thể được xem là tri ân. Nhưng khi người nhận ở vào vị trí có quyền, có khả năng chi phối, thì ngay cả một món quà rất nhỏ cũng đã mang sẵn trong nó khả năng biến thành trao đổi. Nói cách khác, quà tặng chỉ thuần khiết trong những quan hệ tương đối bình đẳng. Còn khi quan hệ đã bất đối xứng, thì quà không còn là quà nữa, mà trở thành một hình thức giao tiếp quyền lực được bọc bằng vỏ đạo đức.

Người ta nhận ra ranh giới ấy không phải bằng lời nói, mà bằng thời điểm, ngữ cảnh và hệ quả. Nếu món quà được trao đi trước khi có một quyết định cần được ban ra, nếu nó xuất hiện đúng lúc người trao đang ở thế cần, và người nhận ở thế cho, thì dù không có lời hứa hẹn nào, bản thân hành vi ấy đã mang tính tính toán. Ngược lại, nếu mọi quyết định đã kết thúc, mọi quan hệ quyền lực tạm thời được tháo gỡ, thì quà tặng mới có cơ hội quay trở lại đúng nghĩa là quà.

Vì thế, trong các xã hội có nhà nước và quyền lực, việc “nhận quà cho trong sạch” không thể chỉ dựa vào đạo đức cá nhân. Nó đòi hỏi ý thức về vị trí của mình trong cấu trúc quyền lực và sự tỉnh táo trước những cơ chế rất tinh vi mà xã hội dựng lên để hợp thức hóa việc trao – nhận. Nếu không hiểu điều đó, người ta rất dễ tự ru mình bằng hai chữ “chân thành”, trong khi thực chất đang tham gia vào một cuộc trao đổi mà bản thân không muốn gọi tên.

Có một điều rất thật: nhiều người sợ Tết vì áp lực quà cáp, họ cảm thấy mình bị cuốn vào một vòng xoáy không thể thoát. Ông lý giải thế nào về nỗi sợ mất quà hoặc quà không đủ tầm?

- Sự khác nhau về hoàn cảnh và vị thế xã hội có thể dẫn đến những loại hình quà tặng quà cáp rất là khác biệt.

Theo tôi, nỗi sợ ấy xuất phát từ chỗ quà tặng đã bị biến thành thước đo vị thế xã hội, chứ không còn là phương tiện giao tiếp tình cảm thuần túy. Khi các mối quan hệ được ngầm xếp hạng thông qua giá trị và “tầm vóc” của quà cáp, thì Tết – vốn dĩ là thời điểm để con người nghỉ ngơi, nối lại tình thân – lại trở thành dịp kiểm kê các mối quan hệ và tự đánh giá thứ bậc của chính mình.

Trong vòng xoáy ấy, nỗi lo “mất quà” hay “quà không đủ tầm” không còn là vấn đề tâm lý cá nhân, mà là hệ quả của một cấu trúc xã hội khiến con người khó có khả năng đứng ngoài. Người ta sợ không phải vì ham phô trương, mà vì lo bị tụt lại, bị hiểu sai vị trí của mình trong mạng lưới quan hệ vốn đã được mã hóa bằng quà tặng.

Phải chăng, trong sâu thẳm, chúng ta đang đánh đồng giá trị món quà với giá trị tình cảm và sự tôn trọng? Nếu vậy, chúng ta đã đánh mất điều gì?

- Đúng là ở một mức độ nào đó, chúng ta đang đánh đồng giá trị của món quà với giá trị tình cảm và sự tôn trọng. Khi sự trân trọng buộc phải được quy đổi thành giá trị vật chất, thì tình cảm không còn đứng độc lập nữa, mà trượt sang một dạng giao dịch mềm, khó gọi tên nhưng lại rất chi phối.

Điều bị đánh mất ở đây không chỉ là sự chân thành trong quan hệ, mà sâu xa hơn là khả năng phân biệt giữa tình cảm và quyền lợi. Khi con người không còn tin rằng các mối quan hệ có thể tồn tại bên ngoài logic trao đổi, thì ngay cả những cử chỉ thiện chí cũng dễ bị nghi ngờ, và đời sống xã hội vì thế trở nên nặng nề, thiếu vắng sự an nhiên vốn có của tình người.

Đối với người nhận, nhất là những người có chức vụ, việc nhận một món quà không đúng ngữ cảnh có thể trở thành gánh nặng tâm lý. Làm thế nào để họ từ chối một cách tế nhị mà không mất lòng?

- Cách ứng xử hợp lý nhất là đưa món quà ra khỏi quan hệ cá nhân, tức là từ chối không phải trên cơ sở cảm xúc hay thiện chí riêng, mà trên một nguyên tắc chung đã được xác lập. Khi người nhận có thể viện dẫn những quy định, chuẩn mực hoặc thông lệ rõ ràng, thì hành vi từ chối không còn mang tính cá nhân, cũng không hàm ý phủ nhận tình cảm của người tặng.

Khi việc không nhận quà trở thành một quy ước minh bạch, được xã hội thừa nhận, thì gánh nặng tâm lý của cả hai phía đều được tháo gỡ. Sự từ chối lúc ấy không còn là một hành vi dễ gây tổn thương, mà trở thành cách bảo vệ mối quan hệ, giữ cho nó không trượt sang vùng nhập nhằng giữa tình cảm và lợi ích.

Còn với người tặng, làm sao để họ có thể trao đi món quà với tâm thế thanh thản, thực sự vui vẻ, chứ không phải với sự tính toán hay miễn cưỡng?

- Sự thanh thản chỉ có thể có khi người tặng không gắn món quà với bất kỳ kỳ vọng đáp trả nào. Một cách tự kiểm rất giản dị là tự hỏi mình: nếu sau món quà ấy, mọi quan hệ vẫn giữ nguyên như cũ, không được ưu ái thêm, không được đáp lại bằng lợi ích nào, thì mình có còn muốn tặng hay không.

Nếu câu trả lời là có, thì món quà ấy mới có cơ hội trở lại đúng nghĩa của nó – như một cử chỉ tự nguyện và vui vẻ. Còn khi món quà được trao đi trong trạng thái miễn cưỡng hoặc thấp thỏm chờ đợi, thì bản thân người tặng đã tự biến mình thành một bên trong cuộc trao đổi, và khi đó, sự thanh thản gần như không thể.

Trong bối cảnh cuộc chiến chống tham nhũng được đẩy mạnh, theo ông, chúng ta nên định nghĩa lại văn hóa tặng quà Tết như thế nào để vừa giữ được nét đẹp truyền thống, vừa phù hợp với nguyên tắc liêm chính?

- Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải xác lập lại một ranh giới rõ ràng: quà Tết thuộc về không gian văn hóa, gia đình và cộng đồng thân quen, chứ không thuộc về không gian công vụ. Khi hai không gian này còn bị chồng lấn, thì dù với danh nghĩa truyền thống hay tình cảm, quà tặng vẫn rất dễ bị hiểu như một kênh vận hành ngầm của quyền lực.

Khi ranh giới ấy được xã hội thừa nhận và thực thi một cách nhất quán, văn hóa tặng quà Tết mới có thể vừa giữ được ý nghĩa nhân văn vốn có, vừa phù hợp với nguyên tắc liêm chính của đời sống hiện đại. Lúc đó, quà Tết trở lại đúng vị trí của nó: một nghi thức văn hóa nuôi dưỡng quan hệ thân tình, chứ không phải một công cụ gây áp lực hay tạo ra những nghĩa vụ ngầm.

Gia đình có thể dạy con cháu về ý nghĩa đích thực của quà tặng ra sao để thế hệ trẻ không lặp lại những vết xe đổ của "văn hóa phong bì”?

- Gia đình không thể dạy con trẻ về ý nghĩa của quà tặng chỉ bằng những lời khuyên mang tính đạo đức, mà trước hết bằng cách người lớn ứng xử với quà cáp trong đời sống hằng ngày. Trẻ em học chủ yếu qua quan sát. Khi chúng thấy quà được trao đi vì tình cảm, sự chia sẻ và niềm vui thuần túy, chứ không nhằm cầu cạnh hay đổi chác, thì chúng tự khắc hiểu rằng quà tặng là biểu hiện của mối quan hệ, chứ không phải là công cụ để tạo lập hay mua bán mối quan hệ.

Ngược lại, nếu trong gia đình, quà cáp được xem như một phương tiện “mở cửa”, một cách đi đường vòng để đạt được lợi ích, thì mọi bài học đạo đức được giảng dạy sau đó đều khó có hiệu lực. Chính sự nhất quán giữa lời nói và hành vi trong gia đình mới là nền tảng để thế hệ trẻ không lặp lại những vết xe đổ của “văn hóa phong bì”.

Các cơ quan, tổ chức có nên xây dựng một bộ quy tắc ứng xử về quà tặng dịp lễ tết, không phải để cứng nhắc hóa các mối quan hệ, mà để bảo vệ chính những người trong cuộc?

- Việc xây dựng một bộ quy tắc ứng xử về quà tặng trong các cơ quan, tổ chức là cần thiết. Quy tắc ở đây không nhằm cứng nhắc hóa hay làm nghèo đi các mối quan hệ con người, mà ngược lại, nhằm giải phóng cá nhân khỏi những áp lực ngầm vốn rất khó nói thành lời.

Khi có những nguyên tắc rõ ràng và được áp dụng thống nhất, người ta không còn phải tự xoay xở trong những “vùng xám” đạo đức. Việc từ chối quà lúc ấy không còn mang tính cá nhân hay dễ bị hiểu là thiếu tình nghĩa, mà trở thành một chuẩn mực chung được xã hội thừa nhận, qua đó bảo vệ cả người tặng lẫn người nhận.

Nhìn sang các nước như Nhật Bản, Hàn Quốc họ cũng có văn hóa tặng quà rất tinh tế. Chúng ta có thể học được điều gì từ cách họ tách bạch giữa nghi lễ và trách nhiệm?

- Điều quan trọng nhất có thể học là sự phân định rạch ròi giữa nghi lễ văn hóa và trách nhiệm công vụ. Quà tặng ở đó được đặt trong những khung rất chặt chẽ về thời điểm, đối tượng và ý nghĩa, nên khó bị trượt sang trao đổi lợi ích. Nói cách khác, họ không loại bỏ quà tặng, mà kiểm soát được không gian tồn tại của nó. Đây chính là điểm mà chúng ta còn thiếu: không phải thiếu đạo đức, mà thiếu cơ chế để đạo đức không bị thử thách quá mức.

Trong lịch sử dân tộc ta, có giai đoạn hay điển hình nào về một nếp sống thanh cao, nơi quà tặng thực sự là thơ, là chữ, là tấm lòng, mà theo ông là đáng để chúng ta ngẫm nghĩ và phục dựng?

- Trong lịch sử Việt Nam, nếp sống ấy thường xuất hiện rõ nhất trong giới nho sĩ và trí thức ở những thời đoạn mà quyền lực chưa bị thương mại hóa sâu. Việc tặng thơ, cho chữ, biếu sách, trao câu đối không chỉ là biểu hiện của tình cảm, mà còn là cách thừa nhận nhau về tư cách và nhân cách. Tuy nhiên, cần thấy rằng đó không phải là một “thời vàng son” phổ quát, mà là những ốc đảo thanh cao tồn tại trong một cấu trúc xã hội còn cho phép sự tách bạch tương đối giữa danh dự và lợi ích. Điều đáng phục dựng không phải là hình thức cho chữ, mà là tinh thần coi quà tặng như sự gặp gỡ của nhân cách, chứ không phải công cụ của quyền lực.

Một câu hỏi thẳng thắn: khi vẫn còn đang công tác, ông có thường hay tặng quà cấp trên không? Và thường đó là món quà như thế nào?

- Tôi không có thói quen tặng quà theo nghĩa thông thường. Nếu có, thì đó chủ yếu là những cuốn sách, những công trình nghiên cứu, hoặc những thứ gắn với lao động trí tuệ của bản thân. Tôi quan niệm rằng, trong môi trường học thuật và công vụ, món quà phù hợp nhất chính là sự nghiêm túc trong công việc. Mọi thứ khác rất dễ đẩy người nhận và người tặng vào những tình thế khó xử không cần thiết.

Giả sử một người trẻ hỏi Giáo sư: “Năm nay con nên tặng quà gì cho sếp/cho thầy mà vẫn thanh thản và ý nghĩa?”, ông sẽ khuyên họ điều gì?

- Tôi sẽ khuyên họ trước hết hãy tự hỏi: mối quan hệ ấy được xây dựng trên nền tảng gì. Nếu đó là quan hệ công việc, thì món quà tốt nhất là hoàn thành trách nhiệm của mình một cách tử tế. Nếu vẫn muốn tặng, hãy chọn những thứ không đặt người nhận vào thế phải nghĩ ngợi: một cuốn sách, một lời chúc viết tay, hoặc thậm chí là một sự hiện diện đúng lúc. Sự thanh thản của người tặng chính là thước đo đầu tiên của tính đúng đắn của món quà.

Xin cảm ơn Giáo sư về những chia sẻ với Dân Việt.

×