Giữ vững trận địa lòng dân ở nông thôn trong kỷ nguyên số (Bài cuối)

Từ việc nhận diện những “yếu huyệt” có thể bị lợi dụng để gây bất ổn từ cơ sở đến nhu cầu giải phóng “động lực phát triển mới” của người nông dân, một câu hỏi lớn tiếp tục được đặt ra: Điều gì quyết định khả năng đứng vững của nông thôn Việt Nam trong kỷ nguyên số?

Câu trả lời chưa đầy đủ nếu chúng ta chỉ nói về tăng trưởng kinh tế, phổ cập công nghệ hay hoàn thiện hạ tầng. Điều rất quan trọng nhưng chưa được nhắc đến nhiều, đó là sức đề kháng xã hội và đồng thuận cộng đồng. Đây chính là những yếu tố trụ cột để giữ vững trận địa lòng dân ở nông thôn trong kỷ nguyên mới.

Nhìn vào tiến trình lịch sử Việt Nam, sức mạnh đất nước không chỉ được tạo nên bởi nguồn lực vật chất hay tiềm lực kinh tế, mà còn bởi khả năng gắn kết cộng đồng và duy trì niềm tin xã hội. Chính sức mạnh ấy đã giúp dân tộc vượt qua chiến tranh, thiên tai, đói nghèo và nhiều thử thách khắc nghiệt.

Bước vào kỷ nguyên số, những nền tảng đó vẫn giữ nguyên giá trị, nhưng môi trường vận hành của xã hội đã thay đổi sâu sắc. Nếu trước đây một tin đồn chỉ lan truyền trong phạm vi làng xã, thì hôm nay một thông tin sai lệch có thể tiếp cận hàng triệu người chỉ trong vài giờ. Những khác biệt về lợi ích hay các vấn đề phát sinh trong quá trình phát triển cũng dễ bị đẩy thành xung đột nhận thức dưới tác động của mạng xã hội và các chiến dịch thao túng thông tin có chủ đích.

Điều đó cho thấy sức mạnh của một quốc gia không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng, quy mô hạ tầng hay năng lực công nghệ. Phần quan trọng không kém là khả năng duy trì đồng thuận xã hội và năng lực tự bảo vệ trước các tác động gây chia rẽ. Nói cách khác, bên cạnh hạ tầng kinh tế, mỗi quốc gia còn cần một loại hạ tầng mềm nhưng có tính chất nền tảng: Hạ tầng niềm tin và sức đề kháng xã hội.

Sức đề kháng xã hội không phải là ngăn chặn mọi luồng thông tin trái chiều hay yêu cầu “mặc đồng phục” về quan điểm. Đó là năng lực giúp cộng đồng tiếp nhận thông tin tỉnh táo, xử lý khác biệt ôn hòa và giữ vững những lợi ích cốt lõi của quốc gia. Một cộng đồng có sức đề kháng cao không phải là cộng đồng không có tranh luận, mà là cộng đồng đủ bản lĩnh để không biến tranh luận thành chia rẽ.

Đối với nông thôn Việt Nam, yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết trong quá trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và hiện đại hóa nông nghiệp. Những cơ hội phát triển mới luôn đi kèm vấn đề khác biệt về trình độ công nghệ, khả năng thích ứng và mức độ tham gia của người nông dân vào các chuỗi giá trị hiện đại. Nếu không được dẫn dắt hiệu quả, những khác biệt ấy có thể chuyển thành khoảng cách về nhận thức, niềm tin và lợi ích. Ngược lại, khi người nông dân được tham gia, được đối thoại và nhìn thấy vai trò của mình trong tiến trình phát triển, họ sẽ hình thành khả năng tự điều chỉnh và tự bảo vệ trước các tác động tiêu cực.

Giữ vững trận địa lòng dân vì thế không chỉ là nhiệm vụ tư tưởng, mà còn là nhiệm vụ xây dựng sức đề kháng xã hội từ gốc, bắt đầu từ chính người dân.

Nếu coi sức đề kháng xã hội là “hạ tầng mềm” của quốc gia, thì con người chính là nền móng của hạ tầng ấy. Trong nhiều năm qua, nông nghiệp Việt Nam đã đạt những bước tiến quan trọng về năng suất, sản lượng và giá trị xuất khẩu. Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập hiện nay, năng lực cạnh tranh ngày càng không còn phụ thuộc chủ yếu vào tài nguyên hay vốn đầu tư, mà vào chất lượng con người và khả năng thích ứng. Điều này đặc biệt đúng đối với nông thôn.

Người nông dân Việt Nam có nhiều phẩm chất quý báu được hun đúc qua lịch sử như yêu nước, giàu tình nghĩa, cần cù, linh hoạt và sáng tạo. Những phẩm chất ấy đã giúp đất nước vượt qua chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh và nhiều giai đoạn chuyển đổi đầy thử thách. Tuy nhiên, phương thức sản xuất nhỏ kéo dài cũng để lại những hạn chế như tư duy làm ăn riêng lẻ, thói quen dựa vào kinh nghiệm hơn dữ liệu, coi trọng lợi ích trước mắt hơn lợi ích dài hạn, năng lực hợp tác còn hạn chế..

Trong môi trường số, những hạn chế ấy không chỉ ảnh hưởng tới hiệu quả sản xuất mà còn làm suy giảm khả năng tự bảo vệ của cộng đồng. Một người dù có thể sử dụng điện thoại thông minh thành thạo nhưng vẫn bị dẫn dắt bởi tin giả hoặc thuật toán; một cộng đồng có thể kết nối nhanh hơn nhưng không đủ năng lực phân biệt phản biện xây dựng với sự kích động có chủ đích. Vì vậy, bên cạnh chuyển đổi phương thức sản xuất, cần phải nâng cấp năng lực công dân trong môi trường số. Và hiện đại hóa nông thôn trước hết là hiện đại hóa con người, là giải phóng khỏi những ràng buộc của tư duy tiểu nông để thích ứng với phương thức phát triển mới.

Trong một thế giới mà khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đang thay đổi nhanh chóng mọi lĩnh vực của đời sống, khoảng cách lớn nhất không còn địa lý mà là năng lực tiếp cận và làm chủ tri thức. Vì vậy, thành công của chuyển đổi số hay chuyển đổi xanh ở nông thôn không chỉ được đo bằng công nghệ được áp dụng hay giá trị xuất khẩu gia tăng, mà còn bằng mức độ trưởng thành của người nông dân trong vai trò chủ thể của phát triển. Khi mỗi người có đủ tri thức, kỹ năng và bản lĩnh để làm chủ cuộc sống, nền tảng bền vững của sức đề kháng xã hội mới được hình thành.

Trong kỷ nguyên số, không một cá nhân nào đủ sức tự mình chống đỡ làn sóng thông tin và các tác động ngày càng phức tạp của không gian mạng. Năng lực của từng người là điều kiện cần, nhưng sức mạnh thực sự chỉ hình thành khi những cá nhân có tri thức, trách nhiệm và bản lĩnh liên kết thành một tập thể có khả năng tự điều chỉnh, tự bảo vệ. Một cộng đồng có sức đề kháng cao không phải là nơi vắng bóng tin giả, tranh luận hay khác biệt lợi ích, mà là cộng đồng đủ tỉnh táo để không bị dẫn dắt bởi cảm xúc, đủ năng lực kiểm chứng thông tin và đủ bản lĩnh giải quyết bất đồng trong khuôn khổ pháp luật và lợi ích chung.

Ở nông thôn Việt Nam, sức mạnh đó được hình thành từ những giá trị bền vững của văn hóa làng xã: tinh thần tương trợ, sự gắn kết cộng đồng, sự tôn trọng người uy tín và truyền thống đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cục bộ. Trong bối cảnh mới, những giá trị cốt lõi ấy cần được chuyển hóa thành văn hóa hợp tác, văn hóa đối thoại và năng lực cùng nhau thích ứng trước những biến động của thời đại số.

Trong quá trình ấy, hệ thống chính trị cơ sở giữ vai trò hạt nhân kết nối. Đảng ủy xã, chi bộ thôn không chỉ lãnh đạo phát triển kinh tế - xã hội, mà còn phải trở thành những “hạt nhân số” ở cơ sở, góp phần phổ cập tri thức số, lan tỏa thông tin chính thống và nâng cao năng lực tự bảo vệ của cộng đồng trước “ma trận” tin giả, lừa đảo và thao túng nhận thức trên mạng. Khi mỗi đảng viên thực sự đi trước và hỗ trợ người dân tiếp cận môi trường số an toàn, sức đề kháng xã hội sẽ không còn là khái niệm trừu tượng mà trở thành năng lực hiện hữu của từng làng quê. Các tổ chức chính trị - xã hội cùng đội ngũ cán bộ cơ sở trực tiếp tham gia nâng cao năng lực nội sinh của cộng đồng, củng cố niềm tin xã hội, tăng cường đại đoàn kết để thích ứng và tự bảo vệ trước các nguy cơ mới từ không gian số. Đây chính là giải pháp bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng vững chắc từ cơ sở, hiện thực hóa tinh thần của Nghị quyết 35-NQ/TW.

Khi nông dân được tin tưởng trao quyền và cơ hội để làm chủ ruộng đồng, tri thức và dữ liệu, khi cộng đồng nông thôn biết hợp tác, thích ứng và tự bảo vệ trước các tác động tiêu cực, thì sức đề kháng xã hội sẽ trở thành một nguồn lực phát triển quan trọng không kém hạ tầng kinh tế, đóng vai trò nền móng cho sự phát triển hưng thịnh và bền vững của đất nước.

Trong suốt hành trình cách mạng Việt Nam, mỗi bước phát triển của đất nước đều gắn với việc giải phóng những nguồn lực đang bị kìm hãm trong nhân dân. Từ “người cày có ruộng” đến kháng chiến kiến quốc, “Khoán 10” và quá trình Đổi mới, những thành tựu có ý nghĩa bước ngoặt đều bắt đầu từ một nguyên lý nhất quán: khi người dân nói chung, người nông dân nói riêng được trao quyền làm chủ, sức mạnh to lớn của đất nước được khơi dậy.

Bước vào kỷ nguyên số, yêu cầu ấy mang một nội hàm mới. Nếu trước đây cần giải phóng sức sản xuất thì hôm nay phải giải phóng năng lực sáng tạo, khả năng tiếp cận tri thức và năng lực thích ứng của mỗi con người. Giữ vững trận địa lòng dân, vì thế cũng chính là quá trình xây dựng những con người đủ bản lĩnh, những cộng đồng đủ trưởng thành để không bị chia rẽ và một xã hội đủ tự tin để tiếp nhận cái mới mà không đánh mất mình.

Nhìn lên lá cờ của Đảng, biểu tượng Búa Liềm Vàng không chỉ nhắc nhớ về Liên minh Công – Nông, nền tảng của chế độ, mà còn khẳng định một cam kết xuyên suốt: Người lao động phải được làm chủ vận mệnh của mình và thụ hưởng tương xứng thành quả phát triển. Trong kỷ nguyên số hôm nay, cam kết ấy phải được hiện thực hóa bằng việc đưa người nông dân từ vị thế người thụ hưởng trở thành chủ thể của chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển nông thôn bền vững. Đó chính là giải pháp căn cơ để xây dựng nền tảng xã hội nông thôn vững chắc.

Từ nền tảng ấy, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc tiếp tục được bồi đắp dưới sự lãnh đạo của Đảng. Khi mỗi người dân, mỗi cộng đồng đều trở thành chủ thể của phát triển, thì khát vọng về một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng vào giữa thế kỷ XXI sẽ không còn chỉ là mục tiêu duy ý chí, mà từng bước hình thành trong cuộc sống, tựa như niềm lạc quan vượt thời gian (và cũng rất biện chứng) mà nhạc sĩ Hoàng Vân từng gửi gắm trong giai điệu tự hào về người nông dân Việt Nam:

“Ngày mai đang bắt đầu từ ngày hôm nay…” [1].../.

[1] Bài “Hát về cây lúa hôm nay” của Nhạc sĩ Hoàng Vân (1930-2018), sáng tác năm 1978. Ông là cây đại thụ trong làng âm nhạc cách mạng Việt Nam, được Đảng, Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật vào năm 2000.

×