Giữa thời quạt máy, làng quạt Chàng Sơn vẫn bền bỉ giữ hồn nghề xuyên thế kỷ

Nét tinh hoa của làng nghề quạt Chàng Sơn

Hà Nội mảnh đất ngàn năm văn hiến, không chỉ nổi tiếng với những di tích lịch sử trầm mặc hay những con phố cổ kính rêu phong, mà còn là cái nôi của những làng nghề truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa Việt.

Cách trung tâm thủ đô khoảng 30km về phía Tây, làng Chàng Sơn (thuộc huyện Thạch Thất cũ, nay thuộc xã Tây Phương, Hà Nội) từ lâu đã nức tiếng gần xa với nghề làm quạt truyền thống. Những chiếc quạt Chàng Sơn không đơn thuần là vật dụng để xua đi cái nóng bức của mùa hè, mà còn là những tác phẩm nghệ thuật, là chứng nhân lịch sử lưu giữ tâm hồn và sự tài hoa của biết bao thế hệ nghệ nhân nơi đây.

Theo những ghi chép và lời kể của các bậc cao niên trong làng, nghề làm quạt tại Chàng Sơn đã có từ rất lâu đời, đâm chồi và bám rễ sâu vào đời sống của người dân nơi đây. Những kịch bản truyền thống và tư liệu lịch sử của làng chỉ ra rằng, từ thế kỷ 18, quạt Chàng Sơn đã bắt đầu khẳng định được danh tiếng của mình.

Không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước, quạt Chàng Sơn còn từng mang chuông đi đánh xứ người khi được lựa chọn để mang sang Pháp tham gia các kỳ "đấu xảo" (triển lãm hội chợ quốc tế thời bấy giờ). Đây là một minh chứng rõ nét cho chất lượng, độ tinh xảo và giá trị thẩm mỹ vượt trội của những chiếc quạt được làm ra từ đôi bàn tay khéo léo của người thợ xứ Đoài.

Từ những chiếc quạt mo, quạt nan thô sơ ban đầu, qua thời gian, người dân Chàng Sơn đã không ngừng sáng tạo, cải tiến để cho ra đời những sản phẩm tinh tế hơn như quạt giấy, quạt the, quạt lụa và quạt tranh. Nghề cứ thế được truyền từ đời cha sang đời con, như một dòng chảy miệt mài không bao giờ cạn.

Chia sẻ chi tiết hơn về làng nghề quạt Chàng Sơn, bà Nguyễn Thị Thuận (sinh năm 1968), thôn Chàng Sơn 2, xã Tây Phương, TP. Hà Nội cho biết, bà đã dành gần như trọn vẹn cuộc đời mình cho những nan tre, tờ giấy. Ký ức tuổi thơ của cô gắn liền với mùi hồ dán, mùi tre nứa.

Từ khi mới 10 tuổi, bà Thuận đã bắt đầu làm quen với công việc này. Khi đó, quạt được làm khá thô sơ, chủ yếu là quạt dán bằng giấy báo cũ và được quét một lớp phẩm màu tím để tạo nét đặc trưng.

"Thế hệ chúng tôi cứ lớn lên theo ông cha để lại nghề rồi nối tiếp mà làm thôi. Đến khi lập gia đình, nếp sống của một người thợ thủ công vẫn không hề thay đổi. Tôi kết hôn và bước vào một gia đình cũng có truyền thống làm nghề. Có lẽ, cái duyên với nghề đã ăn sâu vào máu thịt, khiến tôi không thể rời xa những chiếc quạt", bà Thuận chia sẻ.

Bà Thuận cũng chia sẻ, không chỉ giữ nghề cho riêng mình, thế hệ sau của bà cũng đang tiếp nối truyền thống này một cách đầy tự hào. Cô con gái thứ hai của bà đã đứng ra thành lập một công ty chuyên sản xuất quạt truyền thống và quạt cầm tay làm quà tặng, mở ra một hướng đi mới chuyên nghiệp, hiện đại hơn cho sản phẩm của gia đình.

Hướng đi mới và hành trình quảng bá văn hóa

Nếu như trước đây, một người thợ thường phải tự tay làm từ A đến Z mọi công đoạn để hoàn thiện một chiếc quạt, thì nay, trước yêu cầu của thị trường về số lượng và chất lượng, làng nghề Chàng Sơn đã có sự chuyển mình mạnh mẽ. Sự chuyên môn hóa được thể hiện rất rõ nét. Cả làng như một đại công xưởng khổng lồ nhưng lại được chia nhỏ một cách nhịp nhàng đến từng hộ gia đình.

Quy trình sản xuất được chia thành nhiều dây chuyền: có nhà chuyên nhận chẻ nan, có nhà chuyên gọt đầu nan, nhà thì chuyên lo khâu khoan chốt và lại có những người thợ chỉ chuyên đảm nhận khâu dán quạt. Bản thân bà Thuận hiện tại cũng chỉ tập trung vào khâu cuối cùng là dán và hoàn thiện sản phẩm. Việc chia nhỏ công đoạn không chỉ giúp tăng năng suất lao động mà còn đẩy độ tinh xảo của từng chi tiết lên mức tối đa. Theo ước tính, hiện nay cả làng vẫn duy trì quy mô sản xuất khá lớn với khoảng trên dưới 200 hộ gia đình đang miệt mài giữ lửa nghề.

"Nhờ sự nhạy bén của thế hệ trẻ, đặc biệt là thông qua công ty của con gái tôi, quạt Chàng Sơn đã tiếp cận được với những thị trường rộng lớn hơn. Khách hàng giờ đây đa dạng hơn rất nhiều: từ các đơn đặt hàng làm quà tặng quảng cáo cho doanh nghiệp, quạt phục vụ khách du lịch, cho đến những chiếc quạt trang trí,... Mọi giao dịch, quảng bá đều được thế hệ trẻ đưa lên website, mạng xã hội và quản lý một cách bài bản", bà Thuận chia sẻ.

Bên cạnh việc phát triển kinh tế, ý thức bảo tồn và quảng bá nét đẹp văn hóa truyền thống cũng luôn cháy bỏng trong lòng những người thợ nơi đây. Bà Thuận tự hào kể về những dịp được mời đi trình diễn, chia sẻ và làm mẫu trải nghiệm nghề tại Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, hay tại các hội nghị doanh nhân từ năm 2003. Gần đây, bà cùng gia đình còn được các trường học, điển hình như tổ chức giáo dục FPT, mời đến để hướng dẫn và cho học sinh trải nghiệm thực tế các công đoạn làm quạt, giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng hơn những giá trị truyền thống.

Khép lại câu chuyện về làng nghề quạt Chàng Sơn, hình ảnh những đôi bàn tay thoăn thoắt, chai sần nhưng vô cùng khéo léo của những người giữ nét văn hóa truyền thống, sự hòa quyện giữa kinh nghiệm quý báu của lớp người đi trước và sự năng động, sáng tạo của thế hệ đi sau đang từng ngày thổi luồng sinh khí mới cho làng nghề quạt Chàng Sơn.

Dẫu con đường phía trước còn nhiều thử thách, nhưng với tình yêu nghề cháy bỏng, tin rằng tiếng thơm của quạt Chàng Sơn sẽ còn bay xa mãi, không chỉ trong nước mà còn vươn tới nhiều quốc gia trên thế giới, tiếp tục viết nên những trang sử mới cho một làng nghề truyền thống ngót nghét gần 300 năm tuổi.

×