Gỡ thuế cho hạt gạo Việt Nam xuất khẩu

Theo số liệu Tổng cục Hải quan, tháng 1/2026, giá gạo xuất khẩu bình quân của Việt Nam đạt khoảng 470 đô la Mỹ/tấn, giảm 39 đô la Mỹ/tấn so với mức bình quân năm 2025 và thấp hơn 157 đô la Mỹ/tấn so với năm 2024 – Khó khăn này đã nằm trong dự báo khi thị trường thế giới rơi vào chu kỳ giá thấp do nguồn cung dồi dào.

Tại ĐBSCL, vào mùa thu hoạch - lúa gạo đang bước vào chu kỳ khó khăn mới. Không ồn ào như những “cơn sốt giá”, không dữ dội như hạn mặn hay đứt gãy logistics, nhưng những vướng mắc hiện nay lại bào mòn lợi nhuận, làm tăng rủi ro và đẩy phần yếu thế của người nông dân – vào thế bất lợi nhất. Ba lực cản lớn đang cùng lúc đè lên hạt gạo xuất khẩu lúc này, theo người viết, chính là:

Thứ nhất, thị trường gạo thế giới đang rơi vào chu kỳ giá thấp do nguồn cung dồi dào. Sau giai đoạn biến động mạnh vì xung đột địa chính trị và các lệnh hạn chế xuất khẩu, nhiều quốc gia đã tăng sản lượng để bảo đảm an ninh lương thực. Khi cung vượt cầu, giá tất yếu đi xuống. Với một mặt hàng có biên lợi nhuận mỏng như gạo, mỗi khi giảm giá đều tác động trực tiếp đến thu nhập của nông dân và khả năng xoay vòng vốn của doanh nghiệp.

Thứ hai, cạnh tranh quốc tế ngày càng khốc liệt. Ấn Độ, Thái Lan, Việt Nam và nhiều quốc gia xuất khẩu khác đang giành giật từng hợp đồng. Trong đó, Ấn Độ nổi lên như một “người chơi” có đủ quy mô, dự trữ và chính sách để kéo mặt bằng giá xuống thấp. Khi một quốc gia có thể chấp nhận bán rẻ để giữ thị phần, các nước còn lại buộc phải điều chỉnh theo, dù biết rằng lợi nhuận sẽ bị bào mòn. Gạo Việt Nam, dù đã nâng chất lượng và thương hiệu, vẫn khó đứng ngoài cuộc chơi về giá.

Khó khăn thứ ba và cũng là điều gây nhiều bức xúc nhất hiện nay lại nằm ngay trong nội tại chuỗi giá trị. Nhiều chủ kho, doanh nghiệp thu mua yêu cầu người bán phải có hóa đơn VAT thì mới mua lúa, gạo. Yêu cầu này, về nguyên tắc quản lý thuế, không sai. Nhưng trong thực tiễn sản xuất nông nghiệp còn manh mún, nhỏ lẻ ở ĐBSCL, nó đang tạo ra một rào cản lớn.

Phần lớn nông dân không có tư cách pháp nhân, không xuất được hóa đơn VAT. Khi bị yêu cầu hóa đơn, họ buộc phải bán qua trung gian, hoặc chấp nhận bị ép giá để “bù” chi phí thuế và rủi ro mà doanh nghiệp gánh. Người cần bán gấp vì vốn, vì chi phí sinh hoạt, vì chuẩn bị vụ mới, lại chính là người yếu thế nhất trên bàn đàm phán. Thuế - từ công cụ điều tiết, vô hình trung trở thành lực cản lưu thông hàng hóa.

Về phía doanh nghiệp, việc thu mua không có hóa đơn cũng đồng nghĩa với rủi ro về thuế, chi phí hợp thức hóa chứng từ, thậm chí là nguy cơ bị truy thu. Trong bối cảnh giá xuất khẩu thấp, biên lợi nhuận mỏng, không ít doanh nghiệp chọn cách “đứng ngoài”, giảm thu mua hoặc siết điều kiện hoặc thương lái phải mua hóa đơn qua môi giới, chi phí phát sinh có thể lên tới 50- 100 đồng/kg lúa”.

Một số nghiên cứu cho thấy, trong tổng khoảng 24,5 triệu tấn lúa hàng hóa ở ĐBSCL sản xuất ra hàng năm, doanh nghiệp tiêu thụ trực tiếp từ nông dân chỉ khoảng 6,5%; gần 50% sản lượng được tiêu thụ qua kênh thương lái; phần còn lại qua hợp tác xã và nhà máy xay xát.

Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, liên kết trực tiếp giữa doanh nghiệp với nông dân hoặc hợp tác xã vẫn còn rất hạn chế. Đó cũng là nguyên nhân khiến tiêu thụ lúa gạo ở ĐBSCL chững lại khi gặp “nút thắt” về thuế.

Vấn đề đặt ra không phải là bỏ quản lý thuế, mà là gỡ vướng mắc thuế cho đúng chỗ, đúng thời điểm và đúng đối tượng. Hạt gạo xuất khẩu là sản phẩm chiến lược, gắn với sinh kế của hàng triệu nông dân và an ninh lương thực quốc gia. Nếu để ách tắc ở khâu thu mua vì hóa đơn VAT thì thiệt hại kinh tế – xã hội còn lớn hơn nhiều so với khoản thuế thu được.

Đã đến lúc cần những giải pháp linh hoạt hơn, thực tế hơn. Có thể xem xét cơ chế miễn, giảm hoặc khoán thuế đối với thu mua lúa trực tiếp từ nông dân; mở rộng mô hình hợp tác xã làm đầu mối xuất hóa đơn; hoặc áp dụng chứng từ thu mua đặc thù cho nông sản thô, thay vì áp chuẩn hóa đơn VAT như với hàng hóa công nghiệp. Song song đó là thúc đẩy nhanh quá trình tổ chức lại sản xuất, nhưng không thể “chờ nông dân lớn lên” rồi mới tháo gỡ khó khăn trước mắt.

Khi thuế VAT được gỡ, chi phí tài chính của doanh nghiệp giảm ngay, dòng tiền lưu chuyển nhanh hơn, khả năng cạnh tranh về giá của gạo Việt trên thị trường quốc tế được cải thiện rõ rệt. Quan trọng hơn, lợi ích không chỉ cho doanh nghiệp mà còn “chảy” về người nông dân thông qua giá thu mua ổn định, giảm tình trạng ép giá lúc thu hoạch rộ.

Trong quý I đầu năm này, giá gạo thế giới còn biến động mạnh, cạnh tranh gia tăng, Việt Nam tận dụng thời cơ để đẩy mạnh việc chào hàng, đấu thầu xuất khẩu gạo sang thị trường lớn như Philippines, Indonesia, Malaysia, Châu Phi…

Vì vậy, việc gỡ thuế VAT lúc này là thời điểm đúng nhất. Đồng thời, khuyến khích đầu tư vào chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc, sản xuất xanh – sạch, qua đó nâng vị thế hạt gạo Việt từ “bán sản lượng” sang “bán giá trị”, đúng với mục tiêu tái cơ cấu nông nghiệp và phát triển bền vững.

Và người nông dân – chủ thể của hạt gạo – sẽ không bị bỏ lại phía sau trong chính nguồn cung và chuỗi giá trị mà họ tạo ra.

×