GS.Nguyễn Quốc Sỹ: Tăng tốc thực hiện Nghị quyết 57, phát triển nguồn nhân lực trình độ cao là điều kiện sống còn

Thực trạng đầu tư và nhân lực khoa học, công nghệ của Việt Nam

Chia sẻ với PV Dân Việt về thực trạng đầu tư và nhân lực khoa học, công nghệ của Việt Nam, Giáo sư, Viện Sỹ Nguyễn Quốc Sỹ - Giám đốc Trung tâm đổi mới sáng tạo Nga-Việt, Chủ tịch Viện Công nghệ VinIT cho biết, lực lượng chuyên gia đầu ngành theo chuẩn quốc tế còn rất mỏng.

Theo Sách Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam 2024 do Cục Thông tin, Thống kê – Bộ Khoa học và Công nghệ xuất bản, tổng chi cho nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ của Việt Nam hiện chỉ tương đương khoảng 0,4 – 0,5% GDP, thấp hơn nhiều lần so với mức trung bình của các quốc gia trong khối OECD và còn cách xa mục tiêu 2% GDP mà Nghị quyết 57-NQ/TW đặt ra cho năm 2030.

"Tỷ lệ đầu tư của khu vực doanh nghiệp cho R&D (nghiên cứu và phát triển) đã tăng so với một thập kỷ trước, nhưng vẫn ở mức thấp so với chuẩn quốc tế; phần lớn doanh nghiệp Việt Nam chưa coi R&D là một bộ phận thường xuyên trong chiến lược kinh doanh, mà chủ yếu tập trung vào mua, chuyển giao và ứng dụng công nghệ sẵn có", Giáo sư Quốc Sỹ nêu.

Về nhân lực R&D, theo số liệu thống kê chính thức tổng hợp trong Sách Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam 2024, tổng nhân lực nghiên cứu và phát 3 triển của cả nước đã tăng từ khoảng 167.746 người năm 2015 lên 207.838 người tính đến cuối giai đoạn báo cáo, trong đó nhân lực có trình độ tiến sĩ, thạc sĩ chiếm tỷ trọng ngày càng cao.

Theo GS Quốc Sỹ, tỷ lệ nghiên cứu viên trên một vạn dân của Việt Nam vẫn thấp hơn nhiều so với các nền kinh tế công nghiệp mới ở châu Á; lực lượng nhân lực có trình độ chuyên gia và đầu ngành tập trung không đồng đều, nhiều ngành công nghệ chiến lược vẫn thiếu nhân lực dẫn dắt.

Cơ cấu kinh tế của Việt Nam tiếp tục chuyển dịch theo hướng giảm tỷ trọng nông – lâm – thủy sản, tăng tỷ trọng công nghiệp – xây dựng và dịch vụ. Theo thông cáo báo chí của Cục Thống kê, Bộ Tài chính, năm 2025 tốc độ tăng trưởng GDP đạt 8,02%, GDP bình quân đầu người đạt 5.026 USD, quy mô GDP đạt khoảng 514 tỷ USD.

Đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng đã được duy trì ở mức cao trong những năm gần đây, là cơ sở quan trọng để chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa vào KHCN và đổi mới sáng tạo trong giai đoạn tới.

Tỷ trọng giá trị tăng thêm của kinh tế số trong GDP của Việt Nam đã được Cục Thống kê công bố chính thức cho giai đoạn 2021 – 2025, phản ánh đà chuyển dịch sang nền kinh tế dựa trên dữ liệu và công nghệ số.

Số lượng công bố khoa học của Việt Nam trên các tạp chí quốc tế năm 2024 đạt 22.259 bài, tiếp tục duy trì xu hướng tăng so với các năm trước. Số lượng đơn đăng ký sáng chế trong nước tăng đáng kể, tuy nhiên tỷ lệ đơn sáng chế của chủ thể Việt Nam còn thấp so với đơn của các chủ thể nước ngoài nộp vào Việt Nam, theo số liệu thống kê chính thức của Cục Sở hữu trí tuệ – Bộ Khoa học và Công nghệ.

Phát triển nguồn nhân lực trình độ cao là điều kiện sống còn

Về đề xuất phát triển nguồn nhân lực trình độ cao và 50.000 kỹ sư bán dẫn cho Việt Nam, GS.Quốc Sỹ nhấn mạnh, đây là điều kiện sống còn để hiện thực hóa các mục tiêu KHCN&ĐMST.

Trong lĩnh vực bán dẫn, Quyết định số 1017/QĐ-TTg ngày 21/9/2024 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050, đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 kỹ sư phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn. Đồng thời, Quyết định số 1018/QĐ-TTg cùng ngày 21/9/2024 phê duyệt Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn 2050, xác định các trụ cột về thiết kế, đóng gói – kiểm thử và sản xuất chip.

Trong 50.000 kỹ sư mục tiêu đến năm 2030, có thể phân theo ba lớp năng lực: Khoảng 15.000 kỹ sư thiết kế vi mạch, đào tạo tại các đại học mạnh trong nước kết hợp thực tập tại các trung tâm thiết kế quốc tế; khoảng 25.000 kỹ sư đóng gói – kiểm thử và vận hành dây chuyền, đào tạo gắn với các dự án đầu tư trực tiếp như Amkor, Hana Micron, Samsung; khoảng 10.000 kỹ sư công nghệ chế tạo, nhóm khó nhất, đòi hỏi hợp tác sâu với các đối tác có công nghệ thực sự (Đài Loan, Hàn Quốc, Hoa Kỳ).

"Cần có kế hoạch chi tiết cho từng lớp năng lực để tránh đào tạo dàn trải nhưng không lớp nào đủ chất lượng”, GS.Quốc Sỹ cho biết.

Bên cạnh nhân lực bán dẫn, cần triển khai đồng bộ các chương trình phát triển nhân lực cho các nhóm công nghệ chiến lược còn lại theo Quyết định 1131/QĐ-TTg, gắn với hệ thống đại học nghiên cứu trong nước, các đại học nước ngoài có uy tín, các tập đoàn công nghệ và các tổ chức quốc tế.

Theo GS.Quốc Sỹ, kinh nghiệm Liên bang Nga sau khi Liên Xô tan rã đã cho thấy một bài học đắt giá – nếu mất đi thế hệ nhân lực KHCN cốt lõi do “chảy máu chất xám” mà không có chính sách giữ chân và bồi dưỡng, thì các tập đoàn nhà nước và viện nghiên cứu lớn dù còn cơ sở vật chất vẫn không vận hành được hiệu quả.

"Việt Nam cần học cách Hàn Quốc, Trung Quốc, Israel đã triển khai các chương trình “đảo ngược chảy máu chất xám” qua chính sách thu nhập cạnh tranh, môi trường nghiên cứu cởi mở, học bổng tiến sĩ và quỹ khởi nghiệp riêng cho người về nước – để tránh lặp lại bài học của Liên bang Nga", Viện trưởng Viện Công nghệ VinIT nhấn mạnh.

×