GS.TS Nguyễn Xuân Thắng: Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa không phải quay lại mô hình bao cấp

Nội dung được GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương nêu ra tại hội thảo Xây dựng xã phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới - những vấn đề lý luận và thực tiễn ngày 21/5.

Xã phường xã hội chủ nghĩa phải là nơi người dân cảm thấy yên tâm, tin cậy và được bảo vệ

Theo đó, làm rõ một số vấn đề lý luận và thực tiễn tại hội thảo, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh, có 3 cơ sở để khẳng định việc phát triển mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay là cần thiết và là yêu cầu khách quan. Đó là lý luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và lý luận về đường lối đổi mới.

Theo ông, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa là một vấn đề rất mới, đòi hỏi cần được làm rõ không chỉ về tiêu chí mà quan trọng hơn là về cả cách làm. Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa, sâu xa hơn, chính là để kiến tạo nền tảng, từng bước xây dựng một nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

GS.TS Nguyễn Xuân Thắng khẳng định, xây dựng xã phường xã hội chủ nghĩa hiện nay không phải quay về mô hình bao cấp, hành chính áp đặt hay hợp tác xã kiểu cũ, mà phải hướng tới mô hình quản trị hiện đại, dân chủ, mở và nhân văn, phù hợp với từng đặc điểm đô thị, nông thôn, miền núi; có năng lực tự quản và thích ứng với thời đại số. Như Singapore có kinh nghiệm với mô hình đô thị thông minh gắn dịch vụ công số và sự hài lòng của người dân, hay Nhật Bản với các cộng đồng tự quản địa phương trong bối cảnh già hóa dân số.

Cũng theo Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, mô hình xã phường xã hội chủ nghĩa cần hướng tới 10 giá trị gồm dân chủ, pháp quyền, kỷ cương, an toàn, xanh, số, mở, nhân văn, phát triển và hạnh phúc. Trong đó, dân chủ phải trở thành nền tảng của niềm tin xã hội và sức mạnh cộng đồng cơ sở. Pháp quyền không chỉ bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước mà còn là điều kiện củng cố công bằng xã hội, bảo vệ quyền con người và quyền công dân. Kỷ cương là điều kiện để cộng đồng vận hành ổn định và niềm tin xã hội được bồi đắp từ cơ sở.

GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh, xã phường xã hội chủ nghĩa phải là nơi người dân cảm thấy yên tâm, tin cậy và được bảo vệ trong đời sống hằng ngày; đồng thời là mô hình phát triển có trách nhiệm với môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và tạo dựng không gian sống chất lượng cao cho người dân.

Những cộng đồng này cũng cần có khả năng ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo vào quản trị và phát triển xã hội; có khả năng kết nối rộng rãi, thích ứng linh hoạt và không ngừng đổi mới sáng tạo. Con người được xác định là trung tâm của phát triển, được chăm lo an sinh, hỗ trợ người yếu thế, gắn kết cộng đồng và bảo vệ các giá trị tốt đẹp.

"Một xã phường xã hội chủ nghĩa phát triển phải là nơi khơi dậy được khát vọng vươn lên, tinh thần đổi mới sáng tạo và năng lực tự phát triển của người dân và cộng đồng xã hội", GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nói, đồng thời nhấn mạnh đây phải là nơi người dân muốn sống, gắn bó và cảm thấy hạnh phúc trong đời sống hàng ngày.

Tại hội thảo, PGS.TS Đoàn Minh Huấn, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, chủ trương xây dựng xã phường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam cần được xem là bước đi để đưa các giá trị của chủ nghĩa xã hội vào đời sống ở cấp cơ sở.

Theo ông, việc thí điểm ở quy mô xã phường là cách làm phù hợp thực tiễn vì đây là cấp gần dân nhất, nơi trực tiếp kiểm chứng hiệu quả của mọi chủ trương, chính sách. Người dân vừa là đối tượng thụ hưởng, vừa là chủ thể tham gia vận hành và kiểm chứng mô hình.

PGS.TS Đoàn Minh Huấn cũng cho rằng mô hình xã hội chủ nghĩa không thể triển khai đồng loạt trên phạm vi toàn quốc, mà cần đi từ thí điểm đến nhân rộng, phù hợp điều kiện phát triển khác nhau giữa đô thị và nông thôn, đồng bằng và miền núi, cũng như đặc điểm văn hóa, dân tộc ở từng địa phương.

Theo ông, Việt Nam đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội nên việc xây dựng xã phường xã hội chủ nghĩa không nên cầu toàn. Với mục tiêu xây dựng xã hội dân giàu, giai đoạn hiện nay cần hướng tới hình thành tầng lớp trung lưu đông đảo, nâng dần chất lượng sống của người dân trước khi tiến tới những mục tiêu cao hơn. Nhiều xã phường xã hội chủ nghĩa vận hành hiệu quả sẽ là cơ sở để nghiên cứu mở rộng mô hình ở quy mô lớn hơn.

3 phương án thí điểm tại Hà Nội

Cũng tại hội thảo trên, Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết, thực hiện ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, ngay từ quý 1/2026, thành phố đã thành lập ban chỉ đạo, tổ công tác để xây dựng đề án, đã mời các chuyên gia, nhà khoa học, các sở, ban, ngành để tập trung nghiên cứu về đề án.

“Đề án nhằm cụ thể hóa và hiện thực hóa bản chất tốt đẹp của chế độ xã hội chủ nghĩa ngay từ cấp gần dân nhất, trong đó, mọi chính sách và hoạt động đều hướng tới người dân, vì hạnh phúc của nhân dân, bảo đảm công bằng, tiến bộ và không để ai ở lại phía sau”, ông Thắng nhấn mạnh.

Theo dự thảo Đề án, TP Hà Nội đề xuất 3 phương án cơ bản hội tụ điều kiện triển khai thí điểm. Phương án 1 sẽ lựa chọn 1 xã hiện có, cơ bản hội tụ điều kiện triển khai thí điểm, còn nhiều dư địa phát triển, có định hướng phát triển phù hợp.

Phương án 2 là lựa chọn 2 xã liền kề, cơ bản hội tụ điều kiện triển khai thí điểm, còn nhiều dư địa phát triển, có định hướng phát triển phù hợp, hợp nhất trước khi triển khai thí điểm.

Phương án 3 là lựa chọn 2 xã liền kề, cơ bản hội tụ điều kiện triển khai thí điểm, còn nhiều dư địa phát triển, có định hướng phát triển phù hợp, thí điểm song song, đến thời điểm cơ bản hoàn thiện sẽ hợp nhất thành một; với kỳ vọng, đến năm 2030 cơ bản xây dựng được một mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa đảm bảo quy mô, điều kiện đáp ứng nhu cầu, thu hút khoảng 700.000 người dân sinh sống.

“Chúng tôi đang trong giai đoạn xin ý kiến các cơ quan Trung ương, dự kiến sẽ lựa chọn 2 xã cạnh nhau để tổ chức thực hiện, đảm bảo quy mô dân số 2 xã cộng lại khi thực hiện khoảng tầm 700.000 dân”, Chủ tịch UBND Hà Nội thông tin tại hội thảo.

Cũng theo Chủ tịch UBND TP Hà Nội, hệ thống tiêu chí của xã, phường xã hội chủ nghĩa” của Thủ đô Hà Nội được xây dựng có thể lượng hóa, đo đếm, đánh giá được. Hà Nội cụ thể hóa thành 54 tiêu chí xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa, trong đó có 52 tiêu chí chính và 2 tiêu chí tổng hợp là chỉ số hạnh phúc người dân và mức độ hài lòng chung.

Lộ trình thực hiện dự kiến gồm 3 giai đoạn, cụ thể: Năm 2026, hoàn thiện Đề án, các dự án thành phần, ban hành chủ trương, thành lập Ban Chỉ đạo, lựa chọn địa bàn thí điểm, bố trí nguồn lực và triển khai thực hiện. “Dự kiến trong tháng 9/2026 có thể lựa chọn xong địa điểm, xây dựng các dự án và chỉ đạo triển khai thí điểm”, ông Thắng cho hay.

Giai đoạn tiếp theo từ năm 2027-2030, Hà Nội sẽ triển khai đồng bộ tại địa bàn thí điểm, kiểm tra, giám sát, năm 2030 sơ kết và hoàn thiện tiêu chí; giai đoạn từ năm 2031-2035 tiếp tục thực hiện và tổng kết Đề án.

Hiện Đề án đã được Thường trực Thành ủy, Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội cho ý kiến dự thảo lần 3. Đề án đang tiếp tục được nghiên cứu hoàn thiện; triển khai tổ chức hội thảo khoa học xin ý kiến các chuyên gia, nhà khoa học; lấy ý kiến các bộ, ngành, cơ quan Trung ương trong tháng 5/2026 trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính thực hiện mô hình chính quyền 2 cấp từ 1/7/2025, Hà Nội có 126 xã, phường, trong đó có 75 xã; xã có dân số đông nhất Hà Nội là xã Đông Anh với 118.183 người, xếp thứ 2 là xã Sóc Sơn với 117.876 người, xếp thứ 3 là xã Phù Đổng với 111.484 người, xếp thứ 4 là xã Thư Lâm với 102.580 người và thứ 5 là xã An Khánh với 102.136 người.

5 phường đông dân nhất của Hà Nội là phường Hà Đông xếp vị trí số 1 với 185.205 người, phường Tương Mai xếp thứ 2 với 136.292 người, phường Bạch Mai xếp thứ 3 với 129.571 người, phường Nghĩa Đô xếp thứ 4 với 125.568 người, phường Hồng Hà xếp thứ 5 với 123.282 người.

Được biết, hiện nay, TP Hà Nội đang có kế hoạch và triển khai nhiều dự án trọng điểm như Dự án cầu Trần Hưng Đạo, cầu Tứ Liên, Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng... trong đó sẽ có hàng nghìn người dân sẽ được tái định cư tại một số phường, xã như Long Biên, Thư Lâm, Đông Anh...

×