GS.TS Phạm Hồng Tung: Từ cuộc cách mạng "đến nơi" đến chân dung nông dân 4.0

Từ nỗi đau đồng bào đến tư tưởng lấy nông dân làm gốc cách mạng

Thưa Giáo sư! Vì sao ngay từ Cương lĩnh đầu tiên tại Hội nghị thành lập Đảng năm 1930, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã xác định nông dân cùng giai cấp công nhân tạo thành động lực chủ yếu của cách mạng?

- Để thấu hiểu vấn đề này, cần dõi theo quá trình phát triển tư duy của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về công cuộc giải phóng nông dân và phát triển nông thôn Việt Nam.

Trước thời điểm ra đi tìm đường cứu nước năm 1911, trên con tàu Amiral Latouche-Tréville, Người mới dừng ở những cảm nhận, trăn trở về sự cùng khổ của nhân dân dưới ách thống trị thực dân Pháp. Dù chứng kiến phong trào kháng thuế "long trời lở đất" của nhân dân Trung Kỳ năm 1908 – một sự kiện gây chấn động nhận thức và tình cảm, nhưng lúc bấy giờ, Người chưa đặt ra vấn đề giải phóng cụ thể cho từng giai cấp. Nhận thức ấy chỉ thực sự định hình rõ nét khi Người đặt chân đến Matxcơva, tham gia các hoạt động của Quốc tế Cộng sản với tư cách đảng viên Đảng Cộng sản Pháp, đại diện hiếm hoi cho thế giới thuộc địa, thế giới của nông dân và nông nghiệp.

Quá trình hoạt động tại Quốc tế Nông dân đã tạo điều kiện giúp Nguyễn Ái Quốc nghiên cứu sâu sắc lý luận Marx - Lenin về giải phóng dân tộc nói chung gắn liền giải phóng xã hội và giải phóng nông dân. Năm 1924, trong "Báo cáo về Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ”, Người lần đầu chỉ ra sự khác biệt trong phân hóa giai cấp ở nông thôn Việt Nam so với nông thôn ở các nước phương Tây. Người dùng hình ảnh ví von đầy sức gợi: Những người cùng tên, cùng được gọi là “địa chủ” phương Đông chỉ là "những người lùn tịt" nếu đặt cạnh các lãnh chúa địa chủ “khổng lồ” sở hữu hàng nghìn héc-ta tại châu Âu.

Thực tế, tại Bắc Kỳ và Trung Kỳ thời bấy giờ, địa chủ thường chỉ có vài mẫu ruộng, sống ngay trong làng xã đã tạo nên mối quan hệ phức tạp khi họ vừa che chở, vừa bóc lột nông dân. Tuy nhiên, sự căm tức của người nông dân không chỉ đến từ áp bức kinh tế thuần túy. Nó xuất phát từ sự chà đạp tàn khốc về mặt xã hội và chính trị khi những bất bình đẳng phơi bày hằng ngày ngay tại làng xã.

Hình ảnh chị Dậu bán con, bán chó cho Nghị Quế trong văn học chính là sự phản ánh chân thực thực trạng này. Người nông dân buộc phải cậy nhờ kẻ giàu để có tiền đóng sưu, vừa bị họ nhục mạ, chà đạp nhân phẩm. Nỗi tủi nhục ấy có sức nặng gấp hàng nghìn lần sự áp bức kinh tế, dù gốc rễ sâu xa vẫn xuất phát từ vấn đề kinh tế mà ra.

Thông qua nghiên cứu các cuộc cách mạng điển hình trên thế giới, Người rút ra kết luận quan trọng: Cách mạng Mỹ, cách mạng Pháp dù thành công nhưng chưa "đến nơi", bởi lẽ người lao động, nhất là nông dân, vẫn chưa được hưởng thành tựu của cách mạng. Chỉ có cách mạng Nga mới là cuộc cách mạng "đến nơi”. Với mục tiêu giải phóng con người, trong tác phẩm "Đường Kách mệnh", Người đưa ra một tuyên ngôn chính trị quan trọng, mang tính kim chỉ nam: Công nông là gốc cách mạng.

"Gốc" ở đây mang hàm ý kép: Họ vừa là lực lượng chủ đạo, đóng vai trò động lực quan trọng nhất, vừa là mục đích cao nhất của cách mạng Việt Nam. Mọi nỗ lực cách mạng, suy cho cùng, đều phải hướng tới việc mang lại đời sống ấm no, tự do và hạnh phúc cho giai cấp công nhân và nông dân.

Vậy tinh thần này đã được cụ thể hóa như thế nào trong những quyết sách đầu tiên của Đảng, thưa ông?

- Sự sáng tạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh thể hiện ở việc không rập khuôn. Người từng nghiên cứu kinh nghiệm vận động nông dân tại Trung Quốc và nhận thấy các thế lực tại đó thường giương ngọn cờ ruộng đất chỉ để tập hợp lực lượng, phục vụ mục đích quân sự và chính trị của họ chứ không thực chất vì lợi ích nông dân.

Người thực sự coi nông dân cùng công nhân “là gốc của cách mệnh” và chủ trương tiến hành “cách mệnh đến nơi” để giải phóng nông dân và mang lại lợi ích cho nông dân. Đó cũng chính là cách tiếp cận, là nguyên tắc giải quyết vấn đề nông dân - ruộng đất mà Người đã vận dụng để soạn thảo các văn kiện được thông qua Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (1930). Người dùng câu chữ súc tích và vô cùng chính xác: “Thâu hết ruộng đất của đế quốc chủ nghĩa làm của công chia cho dân cày nghèo. Bỏ sưu thuế cho dân cày nghèo”.

Trong Sách lược vắn tắt, Đảng xác định: “Đảng phải thu phục cho được đại bộ phận dân cày và phải dựa vào hạng dân cày nghèo làm thổ địa cách mạng đánh trúc bọn đại địa chủ và phong kiến.”; “Đảng phải làm cho các đoàn thể thợ thuyền và dân cày (công hội, hợp tác xã) khỏi ở dưới quyền lực và ảnh hưởng của bọn tư bản quốc gia”. Rõ ràng, việc tiến hành “thổ địa cách mạng” là nhằm đạt tới những mục tiêu giải phóng người nông dân về phương diện kinh tế, và vì vậy, phải thu hút và tập hợp, tổ chức và đoàn kết nông dân, chứ không phải là dùng “thổ địa cách mạng” như một ngọn cờ - ngọn cờ ruộng đất - để tập hợp nông dân làm cách mạng.

Người phân định rõ: Chỉ tịch thu của thực dân Pháp và những kẻ phản quốc; còn địa chủ yêu nước, làm ăn chân chính vẫn được khuyến khích sản xuất. Điều này giúp tận dụng năng lực quản lý, tổ chức sản xuất của họ, đồng thời xóa bỏ sự kỳ thị, áp bức đối với nông dân. Đi kèm với quyền lợi ruộng đất luôn là quyền lợi chính trị: Thành lập Chính phủ Công - Nông - Binh, thực hiện phổ thông đầu phiếu. Đây chính là tinh thần giải phóng toàn diện về kinh tế, chính trị và xã hội cho nông dân.

Quản trị bằng dữ liệu “sống” để hình thành chân dung nông dân hiện đại

Từ nền tảng lịch sử đó, theo Giáo sư, vai trò của nông dân cần được phát huy như thế nào trong giai đoạn hiện nay, đặc biệt là trước yêu cầu chuyển đổi số?

- Nền tảng tư tưởng từ khi thành lập Đảng vẫn là kim chỉ nam: Làm cách mạng phải "đến nơi", tức là mang lại hạnh phúc thực sự cho nông dân. Tuy nhiên, định nghĩa về ấm no, tự do phải thay đổi theo thời đại.

Trước đây, vấn đề cốt yếu là "người cày có ruộng". Khi đã có ruộng, bài toán chuyển sang tổ chức sản xuất để sử dụng tối ưu nhất tài nguyên là ruộng đất chứ không chỉ dựa vào “Tháng Giêng trồng đậu, tháng hai trồng cà...”

Chúng ta từng thành công với các tổ đổi công quy mô vừa phải, nhưng cũng từng sai lầm khi áp đặt cơ chế tập trung quan liêu, tách rời nông dân khỏi quyền tự chủ sản xuất. Khoán 10 là thành quả vĩ đại cho thời điểm đó, nhưng nay vấn đề đã khác.

Nông dân hiện nay đối mặt với bài toán sinh kế trong thế giới toàn cầu hóa. Người trồng thanh long hay cà phê ở Việt Nam đang bị ràng buộc bởi giá cả toàn cầu. Để giải quyết, nông dân phải đạt trình độ: Tư duy toàn cầu (Think Globally) nhưng hành động theo đặc trưng địa phương (Act Locally).

Yêu cầu cấp bách hiện nay là chuyển đổi số thành công để giúp nông dân tự làm chủ sinh kế trong kỷ nguyên 4.0. Quản trị bằng chuyển đổi số mang lại ba lợi ích cốt yếu:

Một là, quản trị theo thời gian thực: Giúp người dân theo dõi biến động thị trường như sàn chứng khoán, từ đó tự điều tiết sản xuất, thoát khỏi "bàn tay vô hình" điều tiết tiêu cực của thị trường (tình trạng trồng - chặt, được mùa rớt giá).

Hai là, số hóa chi tiết: Nắm rõ tình trạng từng thửa ruộng, từng con vật, chỗ nào thiếu nước hay vi chất để xử lý chính xác, giảm thiểu thiên tai, dịch bệnh.

Ba là, thay đổi cấu trúc quản trị: Việc sáp nhập các đơn vị hành chính, xây dựng chính quyền địa phương tinh gọn cũng nhằm mục đích đưa quản trị số đến “sát dân, gần ruộng” nhất.

Trong cuộc cách mạng này, Nhà nước giữ vai trò cốt yếu. Giống như việc đắp đê ngăn lũ ngày xưa cần sức mạnh tổ chức của Nhà nước quân chủ, việc xây dựng nền tảng chuyển đổi số quốc gia hiện nay không một cá nhân hay doanh nghiệp nào tự làm được. Nhà nước phải tạo ra hạ tầng số để nông dân thực sự trở thành những chủ thể hiện đại, tự giải bài toán sinh kế của chính mình.

Vậy trong bối cảnh hiện nay, việc ứng dụng Big Data và chuyển đổi số có ý nghĩa như thế nào đối với sự phát triển của nông dân và nông thôn, thưa ông?

- Chúng ta cần hiểu đúng về dữ liệu lớn (Big Data) theo quan điểm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Dữ liệu phải "đúng, đủ, sạch, sống". Rõ ràng, dữ liệu số phải “sạch” mới đủ độ tin cậy làm đầu vào cho hoạch định chính sách và xác định chiến lược sinh kế. Tương tự, nông nghiệp phải “sạch” thì sản phẩm mới tham gia được vào chuỗi cung ứng toàn cầu, nông nghiệp không đảm bảo sạch và không an toàn chính là cách “tự sát” phổ biến nhất của nông nghiệp toàn thế giới. Trong khi đó, yếu tố "sống" mang ý nghĩa quyết định, tức là dữ liệu phải sát với hiện trường, phản ánh thực tế biến động giá cả, nhu cầu từng khu chợ, từng vùng miền trên phạm vi toàn cầu.

Tính "sống" nằm ở khả năng cung cấp thông tin thực theo thời gian thực (Real-time). Thông qua hệ thống Dashboard (bảng điều khiển), người nông dân nắm rõ tình trạng từng con lợn, con bò có ốm không; cây trồng, thửa ruộng đang thiếu nước hay ngập úng; vi chất trong đất diễn biến thế nào. Thậm chí, hệ thống giúp dự báo chính xác mấy ngày tới sẽ mưa mức độ nào.

Từ thế bị động, chỉ biết "trông trời, trông đất, trông mưa", người nông dân chuyển sang thế chủ động quản trị, nắm giữ hoạt động sản xuất nhằm thích ứng tối ưu với điều kiện biến đổi khí hậu.

Ở đây, vai trò chủ đạo của Nhà nước là xây dựng nền tảng số quốc gia từ trên xuống dưới. Đây chính là điểm liên thông giữa các Nghị quyết của Đảng về phát triển khoa học công nghệ, chuyển đổi số với hoạt động sản xuất thực tế. Đây cũng là biểu hiện cụ thể của liên minh công - nông và trí thức trong thời đại số, kế thừa tinh thần từ ngày thành lập Đảng (1930).

Tuy nhiên, công nghệ chỉ đóng vai trò công cụ; yếu tố quyết định sự thành bại nằm ở năng lực quản trị của con người. Nếu áp dụng tiến bộ kỹ thuật sai cách, toàn bộ thành quả lao động dễ dàng "xuống sông xuống biển". Người nông dân phải có đủ năng lực để tự nhận biết, tự quyết định phương thức canh tác khoa học.

Năng lực này không trí tuệ nhân tạo (AI) nào thay thế được, chỉ có thể hình thành qua con đường giáo dục. Do đó, việc phát triển nguồn nhân lực theo tinh thần các Nghị quyết của Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục không chỉ gói gọn trong nhà trường mà phải mở rộng ra toàn xã hội. Những "lão nông tri điền" dù giàu kinh nghiệm vẫn cần học tập suốt đời để làm chủ cây giống, vật nuôi mới và thích ứng công nghệ số. Chuyển đổi số thành công chính là giúp người nông dân tự làm chủ sinh kế trên nền tảng tri thức hiện đại của cách mạng công nghiệp 4.0.

Giải bài toán chuỗi giá trị và vai trò kiến tạo của báo chí

Ngoài công nghệ, câu chuyện phân chia lợi ích giữa nông dân và doanh nghiệp luôn là vấn đề nóng. Ông nhìn nhận thế nào về mối quan hệ này?

- Doanh nghiệp đầu tư vào nông thôn đương nhiên phải có lợi nhuận; đó chính là bản chất của kinh tế. Vấn đề cốt yếu nằm ở việc phân chia chuỗi giá trị gia tăng sao cho phù hợp giữa các bên. Tại sao một nải chuối tại vườn chỉ 10.000 đồng, nhưng lên phố lại bán 20.000 đồng? Một con gà tại chuồng có giá khoảng 100.000 đồng nhưng đến tay người tiêu dùng Hà Nội lại thành 300.000 đồng? Bài toán kinh tế đặt ra ở đây chính là sự phân chia lợi nhuận trong chuỗi giá trị đó. Người nông dân đóng góp bao nhiêu, đầu tư chất lượng thế nào để nhận về phần lợi ích xứng đáng?

Chúng ta cần nhìn thẳng vào thực tế: Doanh nghiệp muốn có lãi phải thu mua được số lượng lớn và chất lượng đồng nhất để tối ưu hóa chi phí vận hành, từ nhân công, vận chuyển đến thuế phí. Nếu người nông dân, nhất là ở Bắc Bộ và Trung Bộ, vẫn giữ thói quen sản xuất nhỏ lẻ, "mùa nào thức nấy", trồng hàng chục loại đặc sản trong một mảnh vườn con con nhưng mỗi thứ chỉ có một ít, doanh nghiệp sẽ không thể hợp tác. Doanh nghiệp cần gom hàng nghìn tấn sản phẩm mới có thể bù đắp chi phí mặt bằng, vận chuyển và nhân công.

Ở đây, các nhà kinh tế học cần vào cuộc giúp người nông dân và doanh nghiệp trở thành đối tác bền vững của nhau. Nông dân không thể trục lợi bằng sự gian dối trong sản xuất, kiểu "luống để ăn, luống để bán". Ngược lại, doanh nghiệp cũng không thể trục lợi theo kiểu "được mùa rớt giá".

Mọi sự "chộp giật" đều không phải là lời giải cho bài toán sinh kế bền vững. Chúng ta phải vận dụng tối đa thành tựu của quản trị trên nền tảng số để điều tiết chuỗi giá trị này một cách minh bạch, công bằng. Chỉ khi bài toán phân chia lợi nhuận được giải quyết bằng tư duy logic và công nghệ hiện đại, chúng ta mới thực sự đạt tới kỳ vọng của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về một cuộc cách mạng "đến nơi" – nơi người nông dân được hưởng phần thành quả tương xứng với công sức bỏ ra.

Kỳ vọng của tôi nhân dịp Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nông dân Việt Nam lần thứ IX là chúng ta cùng nhau xây dựng chân dung "Người nông dân 4.0". Đó không còn là những nhân vật nghèo đói, mù chữ như chị Dậu hay anh Pha trong văn học thời trước, mà là những người nông dân làm ăn giỏi, biết kết nối toàn cầu và làm chủ công nghệ để đưa Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên mới.

Cảm ơn GS.TS Phạm Hồng Tung đã chia sẻ thông tin!

×