Hà Nội nuôi dưỡng “di sản sống” trong nhịp sống hiện đại, bứt phá với kỷ nguyên số

Di sản sống giữa lòng Thủ đô

Theo TS.NSƯT Bùi Như Lai - Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội, giá trị cốt lõi giúp nghệ thuật truyền thống vẫn giữ được vị trí riêng trong đời sống văn hóa hiện nay nằm ở chỗ đây là một “di sản sống”. Những giá trị ấy không nằm yên trong quá khứ mà vẫn đang hiện diện, vận động và tiếp tục đồng hành cùng đời sống đương đại.

Với bề dày hơn 1.000 năm lịch sử, Hà Nội sở hữu lợi thế hiếm có để nuôi dưỡng và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Những làn điệu chèo, tuồng, ca trù hay múa rối nước không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn là một phần đời sống tinh thần của người Việt qua nhiều thế hệ.

Theo TS.NSƯT Bùi Như Lai, bên cạnh hệ thống nhà hát, Hà Nội đang mở rộng các không gian biểu diễn văn hóa tại những địa điểm giàu giá trị lịch sử như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay Di tích Nhà tù Hỏa Lò. Những không gian này vừa góp phần đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ, vừa tạo sức hút đối với du khách.

Ông cho rằng chính sự kết hợp giữa chiều sâu lịch sử, không gian văn hóa và nghệ thuật sân khấu đã tạo nên một “di sản sống”, giúp các giá trị truyền thống tiếp tục lan tỏa như những âm thanh ngân vang qua nhiều thế hệ.

Ở góc độ phát triển công nghiệp văn hóa, TS Trần Thị Minh Thu, Trưởng ban Nghiên cứu Nghệ thuật, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam nhận định Hà Nội đang sở hữu nhiều lợi thế nổi bật.

Đó là hệ thống chính sách ngày càng hoàn thiện với nhiều nghị quyết quan trọng của Trung ương và thành phố về phát triển văn hóa, công nghiệp văn hóa. Đặc biệt, Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 28 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam được kỳ vọng tạo thêm động lực cho lĩnh vực này.

Bên cạnh đó là lợi thế từ việc Hà Nội gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO, mở ra cơ hội hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống.

Hà Nội cũng được xem là “Thủ đô của di sản” với gần 2.000 di sản văn hóa phi vật thể cùng đội ngũ văn nghệ sĩ đông đảo, tài năng. Cùng với quy mô dân số lớn và mức thu nhập thuộc nhóm dẫn đầu cả nước, đây là nền tảng quan trọng để hình thành thị trường tiêu dùng văn hóa rộng lớn, tạo sức hút đối với các doanh nghiệp đầu tư vào công nghiệp văn hóa.

Không thể đứng ngoài làn sóng chuyển đổi số

Trong bối cảnh thị hiếu công chúng thay đổi nhanh chóng và các nền tảng giải trí mới phát triển mạnh mẽ, TS.NSƯT Bùi Như Lai cho rằng nghệ thuật truyền thống đang đứng trước yêu cầu phải đổi mới để tồn tại và phát triển.

Theo ông, ba yếu tố mang tính sống còn hiện nay là năng lực cạnh tranh, khả năng thích ứng với xu thế phát triển và việc chinh phục khán giả trẻ. “Ngành nghệ thuật không thể đứng ngoài làn sóng kinh tế số và chuyển đổi số”, ông nhấn mạnh.

Phân tích thêm ông cho biết, đại dịch Covid-19 từng tạo ra bước ngoặt khi nhiều hoạt động biểu diễn buộc phải chuyển sang môi trường trực tuyến. Từ đó, giới nghệ thuật nhận ra rằng các nền tảng số chính là kênh tiếp cận công chúng hiệu quả, đặc biệt với thế hệ trẻ.

Trong bối cảnh điện thoại thông minh trở thành vật bất ly thân của nhiều người trẻ, việc số hóa tác phẩm, xây dựng nội dung hấp dẫn trên các nền tảng số không còn là lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu.

TS.NSƯT Bùi Như Lai dẫn chứng kinh nghiệm của Nhật Bản với kịch Nô, Kabuki hay của Trung Quốc với Kinh kịch. Các quốc gia này đã mạnh dạn ứng dụng công nghệ hiện đại, kỹ xảo sân khấu và phương thức truyền thông mới để đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng trẻ.

Trong khi đó, tại Việt Nam, nhiều đơn vị nghệ thuật vẫn đang gặp khó khăn về cơ sở vật chất, phương thức dàn dựng và đặc biệt là thiếu những nghiên cứu sâu về nhu cầu, tâm lý của khán giả đương đại.

Thực tế cho thấy tỷ lệ người trẻ từng tiếp cận các loại hình nghệ thuật như tuồng, chèo, cải lương hay múa rối nước còn khá thấp. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới tư duy quản lý, sáng tạo nghệ thuật và phương thức tiếp cận công chúng.

Theo TS.NSƯT Bùi Như Lai, khi có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, các nhà hát và đội ngũ nghệ sĩ, sân khấu truyền thống hoàn toàn có cơ hội chinh phục thế hệ khán giả mới.

Gỡ điểm nghẽn để phát triển bền vững

Theo các chuyên gia, bên cạnh cơ hội, nghệ thuật truyền thống vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức.

TS.NSƯT Bùi Như Lai nhìn nhận, tình trạng thiếu khán giả, khó khăn trong tuyển sinh, thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao và cơ chế đãi ngộ chưa tương xứng đang trở thành những “điểm nghẽn” lớn.

Ông cho rằng, khi thu nhập của nghệ sĩ chưa đủ bảo đảm cuộc sống, việc thu hút và giữ chân người làm nghề ngày càng khó khăn. Đây là bài toán không chỉ của riêng các đơn vị nghệ thuật mà cần sự vào cuộc từ cơ chế, chính sách.

Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội kỳ vọng các chủ trương mới của Đảng, Nhà nước, đặc biệt là Nghị quyết số 28 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam, sẽ tạo động lực để cải thiện chế độ đãi ngộ, nâng cao điều kiện hoạt động và tháo gỡ những rào cản đang tồn tại.

Ở góc nhìn khác, TS Trần Thị Minh Thu cho rằng sân khấu truyền thống hiện phải đối mặt đồng thời với hai thách thức lớn: bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình hội nhập quốc tế và cân bằng giữa mục tiêu bảo tồn với yêu cầu vận hành theo cơ chế thị trường.

Theo bà, con đường phát triển của sân khấu truyền thống cần dựa trên ba trụ cột: truyền thống, sáng tạo và tiên tiến.

Trong đó, truyền thống là gìn giữ những giá trị cốt lõi của cha ông; sáng tạo là đổi mới nội dung, cách kể chuyện và phương thức dàn dựng để phản ánh hơi thở cuộc sống đương đại; còn tiên tiến là ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm nâng cao trải nghiệm nghệ thuật và mở rộng khả năng tiếp cận công chúng.

Để nghệ thuật truyền thống thực sự trở thành một phần của công nghiệp văn hóa, TS.NSƯT Bùi Như Lai cho rằng cần xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ từ hạ tầng, không gian biểu diễn đến kết nối với du lịch và công tác quảng bá.

“Du khách đến Hà Nội không chỉ tham quan di sản mà còn cần được dẫn dắt đến những trải nghiệm nghệ thuật đặc sắc. Đó mới là cách tạo nên giá trị trọn vẹn cho sản phẩm văn hóa”, ông nói.

Trong khi đó, TS Trần Thị Minh Thu nhận định các đơn vị nghệ thuật hiện vẫn chưa khai thác hiệu quả các nền tảng số cũng như chưa mở rộng được thị trường khán giả.

Theo bà, để thay đổi thực trạng này cần đồng thời giải quyết nhiều yếu tố: nguồn vốn đầu tư, năng lực sáng tạo, ứng dụng công nghệ và kỹ năng kinh doanh văn hóa.

“Có vốn, có công nghệ hay có tài năng thôi là chưa đủ. Muốn phát triển thị trường, mở rộng khán giả và đưa nghệ thuật truyền thống trở thành một ngành công nghiệp văn hóa thực sự, cần có tư duy quản trị và kỹ năng kinh doanh phù hợp”, TS Trần Thị Minh Thu nhấn mạnh.

×