Hàng trăm con khỉ tràn xuống phá ngô ở cao nguyên đá Đồng Văn, giải pháp nào bảo vệ mùa vụ cho nông dân?

Từ vài con khỉ phát triển thành quần thể gần 300 con

Thời gian qua, tại các xã Sà Phìn và Lũng Cú (huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang cũ) - vùng lõi của Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn - những ngày ngô bước vào giai đoạn chín sữa cũng là thời điểm người dân thấp thỏm lo đàn khỉ kéo xuống nương.

Không còn xuất hiện lẻ tẻ như nhiều năm trước, hiện nay hàng chục, thậm chí hàng trăm con khỉ chia thành nhiều đàn nhỏ liên tục di chuyển từ rừng tự nhiên xuống các nương ngô để bẻ bắp, gặm nham nhở rồi vứt tràn lan xuống đất. Nhiều diện tích hoa màu bị phá gần hết chỉ sau vài ngày.

Trước thực trạng trên, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang đã phối hợp với UBND các xã Sà Phìn, Lũng Cú cùng chuyên gia linh trưởng của tổ chức Bảo tồn động, thực vật quốc tế (FFI), lực lượng kiểm lâm và người dân tiến hành khảo sát thực địa nhằm đánh giá hiện trạng quần thể khỉ, mức độ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, đồng thời đề xuất giải pháp quản lý lâu dài.

Kết quả khảo sát cho thấy, khu vực sinh sống của quần thể khỉ chủ yếu nằm trên các dãy núi đá vôi thuộc hai xã Sà Phìn và Lũng Cú.

Đây là vùng có địa hình hiểm trở, bị chia cắt mạnh với hệ sinh thái rừng tự nhiên nghèo, rừng phục hồi xen kẽ các khu sản xuất nông nghiệp.

Chính đặc điểm này khiến không gian sinh sống của động vật hoang dã và khu vực canh tác của người dân ngày càng chồng lấn.

Theo số liệu hiện trạng rừng năm 2025, xã Sà Phìn có hơn 3.375ha rừng; trong đó trên 3.197ha là rừng tự nhiên, tỷ lệ che phủ đạt 40,43%. Trong khi đó, xã Lũng Cú có hơn 4.226ha rừng với tỷ lệ che phủ đạt 44,4%.

Theo thông tin từ chính quyền địa phương, lực lượng kiểm lâm bám cơ sở và người dân nơi đây, năm 2006, khu vực này chỉ ghi nhận khoảng 8-13 con khỉ sinh sống trong rừng tự nhiên xã Sà Phìn.

Sau gần 20 năm được cộng đồng bà con nhân dân bảo vệ, không xảy ra tình trạng săn bắt, quần thể khỉ đã phát triển mạnh.

Khảo sát mới nhất của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang cùng chuyên gia FFI cho thấy, hiện khu vực này có khoảng 200-300 con khỉ, gồm hai loài là khỉ vàng và khỉ mặt đỏ.

Các đàn khỉ thường xuyên xuất hiện tại các thôn Mo Pải Phìn, Lũng Thầu, Lũng Hòa A, Lũng Hòa B, Sán Sỳ Tủng, Lao Xa, xã Sà Phìn và thôn Mà Lủng, Sính Thầu, xã Lũng Cú.

Việc liên tục ghi nhận nhiều con khỉ non trong đàn cho thấy quần thể vẫn đang sinh sản tự nhiên và tiếp tục gia tăng số lượng.

Theo đánh giá của các chuyên gia, đây là tín hiệu tích cực đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học trên cao nguyên đá Đồng Văn, khu vực có giá trị đặc biệt về địa chất, sinh học và cảnh quan.

Nếu như sự phát triển của quần thể khỉ được xem là thành công trong bảo tồn thì với người dân vùng cao, đây lại đang là nỗi lo thường trực mỗi mùa thu hoạch.

Do nguồn thức ăn tự nhiên trong rừng không còn dồi dào, trong khi các nương ngô, đậu, khoai lại nằm xen kẽ với rừng và hành lang di chuyển của đàn khỉ, nên hoa màu trở thành nguồn thức ăn hấp dẫn.

Khảo sát thực địa ghi nhận hàng loạt bắp ngô bị bẻ, ăn dở rồi bỏ lại. Nhiều diện tích ngô chín sữa bị phá gần như toàn bộ.

Theo số liệu thống kê của UBND xã Sà Phìn và xã Lũng Cú, chỉ trong giai đoạn 2024-2026, đàn khỉ đã gây thiệt hại hơn 14,5ha hoa màu, chủ yếu là ngô, đậu và các cây lương thực khác, với tổng giá trị gần 312 triệu đồng.

Riêng tại xã Sà Phìn, năm 2024 có 30 hộ dân bị ảnh hưởng với 3,26ha hoa màu, thiệt hại khoảng 93,7 triệu đồng. Năm 2025, diện tích bị phá là 2,3ha của 23 hộ, thiệt hại gần 65 triệu đồng.

Đến giữa tháng 6/2026, diện tích bị ảnh hưởng tiếp tục tăng lên gần 4,9ha của 32 hộ, thiệt hại hơn 133 triệu đồng.

Lũy kế giai đoạn 2024–2026, xã Sà Phìn có hơn 10,4ha hoa màu bị khỉ phá, trong đó, riêng cây ngô chiếm hơn 10ha.

Tại xã Lũng Cú, quần thể khỉ cũng bắt đầu mở rộng phạm vi hoạt động sang các thôn Mà Lủng và Sính Thầu, gây thiệt hại khoảng 4,1ha cây trồng.

Phần lớn các hộ dân bị ảnh hưởng đều là đồng bào dân tộc thiểu số, điều kiện kinh tế còn khó khăn, nguồn lương thực để đảm bảo sinh hoạt chủ yếu phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp.

Việc hoa màu liên tục bị phá không chỉ khiến người dân thất thu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh lương thực của nhiều gia đình trên vùng cao nguyên đá Đồng Văn.

Cần có giải pháp bảo vệ đàn khỉ, bảo vệ mùa vụ cho nông dân

Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử Dân Việt, ông Đào Duy Tuấn, Chi Cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tuyên Quang cho biết, thời gian qua, lực lượng kiểm lâm cơ sở đã phối hợp cùng chính quyền địa phương triển khai nhiều biện pháp nhằm giảm thiểu thiệt hại.

Các tổ liên gia được thành lập để luân phiên canh gác nương rẫy; người dân dựng chòi, sử dụng kẻng, mõ, tù và, hình nộm, vật phản quang và nhiều biện pháp xua đuổi truyền thống khác.

Đồng thời, tích cực đẩy mạnh công tác tuyên truyền nâng cao ý thức cho người dân không săn bắt, bẫy bắt động vật hoang dã; thường xuyên thống kê mức độ thiệt hại để báo cáo cơ quan chuyên môn làm cơ sở để đề xuất các giải pháp về lâu dài.

Tuy nhiên, các giải pháp này chủ yếu dựa vào sức người, chỉ phát huy hiệu quả trong thời gian ngắn.

Khi đàn khỉ ngày càng đông, chia thành nhiều nhóm nhỏ hoạt động cùng lúc trên phạm vi rộng, người dân dù thay nhau canh gác cả ngày vẫn không thể ngăn đàn khỉ xuống phá ngô.

Qua khảo sát, các chuyên gia cũng nhận định nhiều giải pháp từng được đề xuất đều khó khả thi, như việc dựng hàng rào trên diện rộng gần như không thể thực hiện do địa hình núi đá hiểm trở, chi phí rất lớn.

Phương án di dời quần thể khỉ sang khu vực khác cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro sinh thái, có thể làm phát sinh xung đột ở nơi tiếp nhận.

Trong khi đó, việc cho khỉ ăn thường xuyên hoặc nuôi bán hoang dã sẽ làm thay đổi tập tính tự nhiên, khiến động vật phụ thuộc vào con người và gây khó khăn cho công tác bảo tồn lâu dài.

Theo các chuyên gia, trước mắt cần điều tra đầy đủ quy mô quần thể, sức tải của sinh cảnh, nguồn thức ăn tự nhiên, phạm vi di chuyển cũng như nguyên nhân dẫn tới xung đột giữa con người và động vật hoang dã.

Song song đó là phục hồi sinh cảnh rừng tự nhiên, bổ sung nguồn thức ăn trong rừng, nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại những khu vực thường xuyên bị khỉ phá hoại và hỗ trợ phù hợp cho người dân.

Đặc biệt, quần thể khỉ cùng hệ sinh thái rừng núi đá vôi được đánh giá là nguồn tài nguyên quý để phát triển du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm thiên nhiên gắn với Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn.

Nếu được quản lý tốt, đây không chỉ là giá trị bảo tồn mà còn có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, góp phần tạo thu nhập mới cho cộng đồng địa phương.

Từ thực tế đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang đã đề xuất xây dựng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị đa dạng sinh học gắn với giảm thiểu xung đột giữa con người và động vật hoang dã, phát triển du lịch sinh thái và sinh kế cộng đồng trên vùng Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn.

Đề án sẽ tập trung điều tra toàn diện hiện trạng quần thể động vật hoang dã, đánh giá khả năng đáp ứng của sinh cảnh, nghiên cứu tiềm năng phát triển du lịch sinh thái, đồng thời đề xuất cơ chế, chính sách và các giải pháp quản lý tổng thể nhằm hài hòa giữa mục tiêu bảo tồn thiên nhiên với phát triển kinh tế - xã hội.

Sau khi xem xét đề xuất của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang, ngày 29/6/2026, Chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang đã ban hành văn bản đồng ý chủ trương nghiên cứu xây dựng đề án, giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì phối hợp với các sở, ngành và địa phương hoàn thiện nội dung, bảo đảm tính khả thi và hiệu quả.

Việc quần thể khỉ phát triển từ vài con lên gần 300 con cho thấy hiệu quả của công tác bảo vệ động vật hoang dã trên Cao nguyên đá Đồng Văn.

Tuy nhiên, số lượng đàn khỉ đang tăng lên theo từng năm đòi hỏi lực lượng chức năng tỉnh Tuyên Quang cần có giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển du lịch sinh thái và bảo vệ sản xuất nông nghiệp của người dân.

×