Hành trình 18 ngày xuyên Trung Hoa: Cha, con gái và giấc mơ tìm về những điển tích thi ca

Khởi hành

Tôi hạ cánh xuống sân bay Bắc Kinh sau chuyến bay từ Sydney, mang theo tâm trạng vừa háo hức vừa lo lắng cho hành trình 18 ngày khám phá Trung Quốc.

Chuyến đi xuất phát từ ba ước muốn của tôi: một là gặp lại con gái sau 6 tháng xa cách và cùng con du lịch trước khi vào đại học; hai là tìm về những điển tích thi ca; cuối cùng là trải nghiệm hệ thống tàu cao tốc Trung Quốc.

Hành trình mang theo không ít áp lực: ngôn ngữ, thời tiết, lịch trình dày đặc. Tuy Trung Quốc không quá xa lạ, nhưng dù sao cả hai bố con cũng chưa tới bao giờ. Tôi có ba tháng chuẩn bị: học tiếng Trung và tra cứu. Tôi đặt niềm tin vào hai nguồn tài liệu chính: Bộ Sử ký Tư Mã Thiên và tập bút ký Con đường Tơ lụa của tác giả Xa Mộ Kỳ.

Bắc Kinh

Bắc Kinh là điểm dừng chân đầu tiên của hành trình. Hai bố con gặp nhau lúc rạng sáng tại khách sạn cách quảng trường Thiên An Môn khoảng 15 phút đi bộ. Sau khoảnh khắc đoàn tụ, hai bố con bắt tay hành trình khám phá.

Chúng tôi đi theo trục “Thần đạo” Bắc Kinh dài khoảng 8 km, xuyên qua 3 lớp cổ thành gồm La Thành, Hoàng Thành và Tử Cấm Thành (Cố Cung), với những địa danh: Vĩnh Định Môn, Chính Dương Môn, Lầu Chuông, Lầu Trống và Thiên Đàn.

Cố cung gây ấn tượng mạnh với kiến trúc đối xứng, dựa theo triết lý hai quẻ Càn Khôn của Kinh Dịch, từ Ngọ Môn qua cầu Kim Thủy vào Ngoại triều (điện Thái Hòa, Trung Hòa, Bảo Hòa) đến Nội đình (Càn Thanh Cung, Giao Thái Điện, Khôn Ninh Cung). Quang cảnh ở đây thật choáng ngợp.

Từ lối ra cửa Thần Vũ Môn, chúng tôi lên đồi Cảnh Sơn để nhìn toàn cảnh hoàng cung, rồi tiếp tục qua công viên Bắc Hải, Trung Nam Hải và Di Hòa Viên, nơi hồ Côn Minh và Thập Thất Khổng Kiều vào lúc hoàng hôn rất đẹp. Buổi tối, chúng tôi thưởng thức món vịt quay Bắc Kinh tại một nhà hàng khá nổi tiếng, gần đại lộ Tràng An.

Hôm sau, chúng tôi tới Ga Bắc Kinh Bắc để đi tàu đến Bát Đạt Lĩnh thăm Vạn Lý Trường Thành. Trường Thành hùng vĩ nhưng mang vẻ đẹp u buồn không giống vẻ tươi vui của Di Hòa Viên. Buổi chiều, chúng tôi đến Thập Tam Lăng, quần thể lăng mộ của 13 hoàng đế nhà Minh, nổi bật cũng với trục thần đạo dài hàng chục km và kiến trúc uy nghi không kém cố cung.

Bắc Kinh là một đô thị lớn với những công trình đồ sộ, hoành tráng. Thành phố có hệ thống an ninh dày đặc nhưng thuận tiện; có 5 nhà ga đường sắt hiện đại (Bắc Kinh -Đông Tây – Nam Bắc). Mỗi nhà ga như một sân bay quốc tế lớn kết hợp với gần 30 tuyến metro nội đô. Sau hơn 40 năm Trung Quốc đã hoàn thành khoảng 55.000 km đường sắt cao tốc cùng 150,000km đường sắt khác, một kì tích vô song. Trong khi đó, nước Úc từ 1988 tới thời điểm 2026, vẫn dừng ở quy hoạch tuyến Melbourne Sydney Brisbane (dài 1800km) do dự toán chi phí lớn và thiếu sự đồng thuận.

Sơn Hải Quan

Rời Bắc Kinh bằng tàu cao tốc chúng tôi đến Sơn Hải Quan, điểm cực Đông của Trường Thành. Cảnh quan ở Lão Long Đầu, nơi trường thành “chạm biển” thật hùng vĩ. Khi thăm miếu Mạnh Khương Nữ thì gặp sự cố, hệ thống thanh toán Alipay không hoạt động, nên tôi phải nhờ anh tài xế taxi ứng trước.

Sau khi thăm cửa thành phía Bắc Sơn Hải Quan với biển đề Thiên Hạ Đệ Nhất Quan, chúng tôi lạc nhau trong khi giờ tàu chạy đã đến gần. Cuống cuồng một lúc, rồi tôi cũng tìm được anh, cùng hối hả ra ga. Dù trời lạnh -10 độ C lòng tôi ấm lên; tôi biếu anh thêm 50 tệ, khiến anh ngạc nhiên. Tôi dùng vốn tiếng Trung ít ỏi để giải thích rằng: Tôi đến viếng Miếu Mạnh Khương, dù bất cứ lý do gì mà không trả tiền cho anh, trong khi anh vẫn kiên nhẫn chờ đợi, thì nén hương tưởng niệm người phụ nữ trung liệt, người từng khóc lay động trời xanh, làm sụp đổ góc tường thành để tìm chồng, còn ý nghĩa gì?

Quay lại Bắc Kinh khi trời đã khuya, dưới ánh đèn đêm của đại lộ Tràng An soi bóng quảng trường Thiên An Môn, tôi chợt nghĩ đến sự tương đồng giữa Thành Bắc Kinh (1406–1420) và Thành Nhà Hồ (1397). Thành Nhà Hồ được xây dựng và hoàn thành chỉ trong năm 1397, sớm hơn khoảng 7 năm, cho thấy kỹ thuật xây dựng của người Việt cũng thật phi thường. Đáng tiếc, vương triều Hồ nhanh chóng sụp đổ, để lại nhiều cải cách còn dang dở và câu nói của Hồ Nguyên Trừng: “Thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo”, như là một bài học lịch sử cho đến hôm nay.

Tây An

Từ Bắc Kinh, chúng tôi đi tàu cao tốc số hiệu G91 đến Tây An. Tàu chạy 350 km/h nhưng rất êm, dừng ở ga Thạch Gia Trang và Trịnh Châu. Tới Tây An, chúng tôi ở khách sạn Sotitel gần quảng trường Nhân dân. Nhân viên phục vụ chu đáo, đồ ăn phong phú, ngon miệng. Hệ thống giao thông hiện đại với các nhà ga lớn, metro và phương tiện công cộng thuận tiện, giúp hạn chế xe cá nhân. Chúng tôi tham quan Binh Mã Dũng, Hoa Thanh Cung, Tháp Đại Nhạn, đêm Đại Đường không ngủ và Khu phố Hồi giáo. Dạo bước trên kinh đô Tràng An xưa, tôi nhớ đến danh nhân Khương Công Phụ (731–805), người xứ Thanh từng đỗ Trạng Nguyên rồi làm tể tướng dưới triều Đường Đức Tông.

Chúng tôi đến viếng Chiêu Lăng trên núi Cửu Tuấn, nơi an nghỉ của Đường Thái Tông, vị minh quân lỗi lạc nhà Đường. Ông trọng dụng hiền thần như Phòng Huyền Linh, Ngụy Trưng, lắng nghe lời can gián, thậm chí đến gay gắt, thực thi những chính sách đúng đắn tạo nên thời “Trinh Quán chi trị” đưa nhà Đường lên đỉnh cao rực rỡ. Trái lại, Tùy Dạng Đế tài năng, uyên bác nhưng không nghe hiền thần, sa vào xa hoa, chiến tranh, khiến dân tình kiệt quệ và nhà Tùy nhanh chóng sụp đổ.

Tôi tiếp tục đến Càn Lăng, nơi hợp táng Võ Tắc Thiên và Đường Cao Tông với tấm “Vô Tự Bia” nhiều ẩn ý. Tại Càn Lăng, tôi biết thêm loài sư tử bắt đầu xuất hiện ở Trung Quốc thế kỷ 7 đến thế kỷ 8 qua cống nạp, rồi có lẽ sang tới Việt Nam ta.

Thấy dự báo nhiệt độ Đôn Hoàng có thể xuống tới -20°C, tôi quyết định ở lại Tây An thêm một ngày để chuẩn bị; con gái giúp mua thêm quần áo giữ nhiệt, găng tay, mũ ấm, sẵn sàng cho cái lạnh khắc nghiệt của Đôn Hoàng và Tân Cương.

Trước khi khởi hành, hai cha con tới Mậu Lăng viếng Hán Vũ Đế và danh tướng Hoắc Khứ Bệnh, biểu tượng tinh thần “tận trung báo quốc”.

Hành lang Hà Tây Đôn Hoàng Gia Dụ Quan

Tàu D2737 rời Tây An, đưa chúng tôi hướng về Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc. Tàu dừng tại các nhà ga Hàm Dương, Bảo Kê (Trần Thương) gắn với tích “Minh tu sạn đạo ám độ Trần Thương” của Hàn Tín. Tiếp đó là Thiên Thủy, đất phát tích nhà Tần. Con tàu lao vun vút, xuyên qua những đường hầm uốn lượn giữa núi đồi hùng vĩ. Xa xa, dãy Kỳ Liên Sơn tuyết phủ hiện ra, mở lối vào Hành lang Hà Tây (hành lang phía Tây sông Hoàng Hà), dải đất hẹp dài khoảng 1200km kết nối Đông Tây, là bàn đạp kiểm soát Tân Cương.

Suốt nhiều thế kỷ, đây là vùng tranh chấp giữa các triều đại Trung Hoa với các bộ tộc du mục như Hung Nô, Đột Quyết. Khác với vùng Giang Nam thịnh vượng, dập dìu tài tử giai nhân, nơi đây khắc nghiệt với gió cát và chiến chinh. Thời Hán Vũ Đế, Trương Khiên đi sứ Tây Vực (Tân Cương ngày nay), mang về tri thức và giống ngựa thiên lý, nền tảng hình thành lực lượng kị binh tinh nhuệ. Nhờ đó, Hoắc Khứ Bệnh đánh bại Hung Nô, giúp nhà Hán thiết lập bốn quận: Vũ Uy, Trương Dịch, Tửu Tuyền và Đôn Hoàng. Trong công viên Tửu Tuyền có tượng đài Hoắc Khứ Bệnh đổ rượu vua ban xuống suối để quân lính cùng hưởng, điển tích trong Cáo Bình Ngô: Tướng sĩ một lòng phụ tử/hòa nước sông chén rượu ngọt ngào.

Trong lịch sử Hành lang Hà Tây, nhiều danh tướng như Vệ Thanh, Ban Siêu, Hầu Quân Tập, Tả Tông Đường đều để lại dấu ấn. Nhưng nổi bật nhất vẫn là Hoắc Khứ Bệnh (140-117TCN)–vị tướng trẻ tuổi tung hoành sa trường. Bằng chiến thuật dùng kị binh thần tốc, tự cung tự cấp trong hành tiến, ông đã quét sạch bộ tộc Hung Nô khỏi Tây Vực. Ông mất, khi mới 24 tuổi, Hán Vũ Đế vô cùng tiếc thương, cho đắp mộ theo hình dáng núi Kỳ Liên Sơn trở thành biểu tượng bi tráng của người lính nơi sa trường, đã được nhắc đến trong Chinh phụ ngâm:

Những người chinh chiến bấy lâu,

Nhẹ xem tính mệnh như màu cỏ cây

Nức hơi mạnh ơn dày từ trước

Trải chốn nghèo, tuổi được bao nhiêu

Non Kỳ quạnh quẽ trăng treo

Bến Phì gió thổi đìu hiu mấy gò

Non Kỳ chính là núi Kỳ Liên Sơn kể trên.

Đôn Hoàng là nơi thương nhân nghỉ chân trước khi vượt sa mạc Taklamakan (có nghĩa Đi không trở lại). Con đường Tơ lụa từ Đôn Hoàng có ba lộ tuyến. Tuyến Bắc đi qua Ngọc Môn Quan, tới Thổ Lỗ Phiên (Turpan) rồi men thung lũng Y Lê để sang Trung Á. Tuyến Trung tâm cũng qua Ngọc Môn Quan rồi qua các ốc đảo phía bắc sa mạc, hội tụ tại Khách Thập (Kashgar). Tuyến Nam qua Dương Quan, men theo nam sa mạc rồi gặp lại tuyến Trung tâm tại Khách Thập. Tại Khách Thập, thương nhân có thể đổi lạc đà, quay trở lại Đôn Hoàng hoặc tiếp tục sang Trung Á và Âu Châu.

Đôn Hoàng có hang Mạc Cao, kho tang Phật giáo lớn, để lữ khách dừng chân cầu nguyện trước khi khởi hành. Không xa là Nguyệt Nha Tuyền, giữa Minh Sa Sơn huyền ảo.

Từ Đôn Hoàng đi khoảng 2 giờ là tới Dương Quan và Ngọc Môn Quan, nay chỉ còn dấu tích Trường Thành hiu quạnh với những phong hỏa đài. Chúng tôi đến đây bằng máy bay và tàu cao tốc, nhưng chỉ tính khoảng cách từ trạm kiểm soát vé đến di tích thôi đã hàng trăm km, thật khó hình dung cuộc sống của binh lính ngàn năm trước và nỗi xa cách quê nhà?! Không gian ấy gợi nỗi buồn biên tái trong ý thơ “Tây xuất Dương Quan vô cố nhân” và “Xuân phong bất độ Ngọc Môn Quan”. Những vần thơ này, cùng Lương Châu Từ của Vương Hàn, vang vọng ngàn năm; âm hưởng lan tỏa trong nhiều tác phẩm thơ văn của Việt Nam như “Chinh phụ ngâm”, “Màu tím hoa sim” hay "Tây Tiến". Tuy phảng phất nỗi bi lụy nhưng không mất đi vẻ kiêu hùng:

Rải rác biên cương mồ viễn -xứ

Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh

Áo bào thay chiếu anh về đất

Sông Mã gầm lên khúc độc hành.

Tiếp đó, tôi thăm Gia Dụ Quan, Thiên hạ đệ nhất hùng quan, nổi tiếng về truyền thuyết viên gạch còn dư. Thực hư về giai thoại thì còn tồn nghi, nhưng cũng nói lên kỹ thuật thi công tuyệt vời của thời Minh.

Tân Cương

Rời Gia Dụ Quan, tôi vào Tân Cương, vùng đất rộng lớn nằm giữa dãy Côn Lôn và A Nhĩ Thái. Núi Thiên Sơn ở giữa ngăn chia Tân Cương thành Nam Cương và Bắc Cương ôm trọn hai bồn địa Tarim và Chuẩn Cát Nhĩ. Nếu Bắc Cương với núi tuyết, thảo nguyên, hồ nước trên cao và thung lũng Y Lê thơ mộng thì Nam Cương nhiều ốc đảo trù phú và hoa trái giữa sa mạc khô cằn. Tân Cương có hệ thống kênh ngầm Karez dài hàng ngàn km, dẫn nước về các ốc đảo, được hình thành từ thời người Ba Tư, kỳ tích sánh cùng Trường Thành và kênh đào Đại Vận Hà.

Tàu dừng tại Turpan, vùng đất Hỏa Diệm Sơn trong danh tác Tây Du Ký và cổ thành Cao Xương, nơi Đường Huyền Trang từng dừng chân. Gần đó là cổ thành Giao Hà từng là An Tây đô hộ phủ thời Đường. Tôi đến Urumqi, thủ phủ Tân Cương rồi tham quan Trung tâm thương mại Grand Bazaar và Bảo tang Tân Cương, nơi trưng bày nhiều di tích khảo cổ hé lộ nhiều thông tin. Chẳng hạn “quá sở” thời Đường là giấy thông hành ghi rõ lai lịch, số người, lộ trình, mục đích chuyến đi và cần được xác minh, phê duyệt trước khi khởi hành. Nhờ “quá sở”, người ta có thể xác định các địa danh, lộ tuyến của Con đường tơ lụa. Điều đó cũng cho thấy việc quản lý nhà nước thời thịnh Đường văn minh thế nào!

Ngày nay, Trung Quốc xây dựng hàng nghìn km đường bộ, đường sắt quanh sa mạc, hầm xuyên Thiên Sơn nối Nam Bắc Cương, thúc đẩy phát triển và thu hẹp chênh lệch Đông Tây. Những thành tựu ấy có khi còn lớn hơn cả những gì Tôn Ngộ Không đã làm trong Tây Du Ký.

Tạm biệt Tân Cương, sông Hoàng Hà và Hàng lang Hà Tây, bản anh hung ca ngàn năm của Trung Quốc, chúng tôi xuôi về Phương Nam.

×