Hành trình mới của nông nghiệp Lý Sơn trên vùng đất núi lửa triệu năm - Kỳ 1

Kỳ 1: Từ luống hành tỏi trên cát san hô đến chuỗi giá trị xanh

Giữa nắng gió Lý Sơn, những luống hành, luống tỏi vẫn xanh trên nền đất bazan pha cát san hô - dấu tích của vùng đảo núi lửa triệu năm. Phía sau hương vị đặc trưng ấy là nỗi lo đất canh tác ngày càng hạn hẹp, nước ngọt khan hiếm, chi phí sản xuất tăng và áp lực giữ gìn thương hiệu tỏi Lý Sơn. Từ một doanh nghiệp nhỏ khởi nghiệp trong khó khăn, Công ty Phú Sinh đang tìm lối đi mới cho cây tỏi quê hương: gắn kết người trồng, chăm lại đất, giảm dần hóa chất, nâng giá trị sản phẩm và từng bước đưa tỏi Lý Sơn đến những thị trường rộng hơn.

Thách thức sinh thái trên đảo đá triệu năm

Sáng sớm ở Lý Sơn, khi mặt trời vừa nhô lên từ phía núi Thới Lới, những thửa ruộng hành, tỏi đã ánh lên một màu xanh non giữa nền cát trắng. Gió biển thổi ngang qua các luống cây đang thì sinh trưởng mang theo vị mặn rất riêng của đảo. Trên những thửa ruộng nằm xen giữa đá núi lửa đen sẫm, đất đỏ bazan và lớp cát san hô, người dân bắt đầu một ngày làm việc mới.

Ở Lý Sơn, cây hành tỏi không chỉ là một loại nông sản. Đó là ký ức của đảo, là sinh kế của bao thế hệ, là sản phẩm mang dấu ấn thổ nhưỡng không nơi nào có được. Người dân nơi đây vẫn thường nói, nếu thiếu đất bazan và lớp cát san hô phủ mặt ruộng, củ tỏi sẽ khó có được vị ngọt thanh, thơm mà không gắt như tỏi Lý Sơn lâu nay.

Nhưng chính cách canh tác truyền thống ấy đang đặt ra một bài toán mới. Lớp cát san hô từng được xem như “linh hồn” của cây tỏi không phải là nguồn tài nguyên vô hạn. Qua nhiều mùa vụ, nguồn cát ngày càng khan hiếm; đất canh tác cũng bắt đầu “mệt” hơn sau thời gian dài chịu áp lực của thâm canh, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và điều kiện khí hậu khắc nghiệt.

Ở một hòn đảo có diện tích tự nhiên chỉ khoảng 10 km², đất sản xuất nông nghiệp khoảng 314 ha, nước ngọt luôn là thách thức và mỗi năm người dân chỉ sản xuất một vụ tỏi, hai đến ba vụ hành cùng một số cây trồng phụ, câu chuyện bảo vệ đất, bảo vệ cát, bảo vệ nguồn nước là điều kiện để hành tỏi tiếp tục xanh trên đảo.

Trong bối cảnh đó, phát triển bền vững với nông nghiệp Lý Sơn bắt đầu từ những thay đổi rất cụ thể: giảm dần phụ thuộc vào cát biển, tăng sử dụng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học, giảm thuốc hóa học, kiểm soát quy trình canh tác, đồng thời tổ chức lại chuỗi sản xuất để nông dân không phải đánh đổi môi trường lấy sinh kế trước mắt.

Cái bắt tay đổi thay tư duy canh tác

Trên khoảnh ruộng đang thử nghiệm cách làm mới, ông Nguyễn Văn Nhật, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Phú Sinh, cúi xuống bốc một nắm đất bazan trộn cát biển, xoa nhẹ trong lòng bàn tay. Ông nói, đất bây giờ đã khác trước nhiều. Nếu cứ làm theo cách cũ, đất sẽ bạc dần; mà khi đất không còn sức sống, cây tỏi cũng khó giữ được phẩm chất riêng.

Từng làm việc tại các tỉnh phía Nam, ông Nhật quyết định trở về đảo lập nghiệp bằng cây tỏi quê hương. Quyết định ấy không dễ, nhất là khi doanh nghiệp khởi nghiệp đúng giai đoạn Covid-19, thị trường khó khăn, lưu thông hàng hóa đứt quãng, vốn liếng hạn chế, trong khi nông nghiệp đảo luôn cần dòng tiền đủ bền để duy trì thu mua, chế biến và tiêu thụ.

Phú Sinh xác định muốn đưa hành, tỏi Lý Sơn đi xa hơn thì phải bắt đầu từ vùng nguyên liệu. Từ mô hình thử nghiệm khoảng 1ha cuối năm 2022, đến nay doanh nghiệp đã phát triển vùng liên kết khoảng 39ha với khoảng 85 hộ dân. Cùng với bao tiêu sản phẩm, Phú Sinh hỗ trợ kỹ thuật, khuyến khích giảm thuốc hóa học, tăng sử dụng chế phẩm sinh học, từng bước kiểm soát quy trình canh tác theo hướng bền vững. “Không thể làm kiểu cũ mãi được nữa. Nếu đất chết thì cây tỏi cũng mất”, ông Nhật nói. Câu nói ngắn nhưng chạm đúng vấn đề cốt lõi của nông nghiệp Lý Sơn hôm nay: giữ cây tỏi trước hết là giữ đất.

Từ những củ tỏi tươi bán theo mùa, Phú Sinh bắt đầu đầu tư kho bãi, mở rộng thu mua, chế biến sâu các sản phẩm như tỏi đen, bột tỏi, rượu tỏi và sản phẩm đóng gói mang thương hiệu địa phương. Khi doanh nghiệp bao tiêu, nông dân có cơ sở tuân thủ quy trình; khi vùng nguyên liệu được chuẩn hóa, sản phẩm có điều kiện đi vào chế biến, truy xuất nguồn gốc và tiếp cận thị trường rộng hơn.

Sự thay đổi ấy khiến cây tỏi Lý Sơn dần bước ra khỏi vòng quay “được mùa mất giá, được giá mất mùa”. Với người nông dân, một hợp đồng bao tiêu ổn định có giá trị hơn nhiều lời hứa. Với doanh nghiệp, vùng nguyên liệu sạch hơn, bền hơn chính là nền móng để xây dựng thương hiệu lâu dài.

Tín dụng xanh bám biển, giữ nghề

Trong chuỗi chuyển đổi ấy, vốn là điều kiện đầu tiên. Ông Nguyễn Văn Nhật nhớ lại, thời điểm khó khăn ban đầu, khoản vay khoảng 1 tỷ đồng từ Agribank Chi nhánh Lý Sơn đã giúp Phú Sinh duy trì hoạt động, thử nghiệm vùng nguyên liệu và phát triển các sản phẩm từ hành tỏi. Sau giai đoạn dịch bệnh, khi doanh nghiệp tiếp tục đầu tư chế biến sâu, mở rộng nhà xưởng, mua máy móc và thu mua nguyên liệu, Agribank nâng hạn mức tín dụng lên khoảng 3 tỷ đồng.

Điều ông Nhật nhắc nhiều không hẳn là lãi suất mà là khả năng đồng hành của ngân hàng với nhịp sản xuất địa phương. “Nếu không có sẵn dòng tiền thì rất khó liên kết bền vững. Vì vậy, nguồn vốn từ Agribank có vai trò quan trọng trong việc duy trì thu mua, bao tiêu và vận hành chuỗi sản xuất ngay trong mùa vụ”, ông chia sẻ.

Bà Lê Thị Của, Giám đốc Agribank Chi nhánh Lý Sơn, cho biết phần lớn cán bộ Chi nhánh là người địa phương, lớn lên cùng những cánh đồng hành, tỏi và những mùa biển động. Họ nhớ từng con đường nhỏ dẫn ra ruộng, biết hộ nào vừa mất mùa vì thiếu nước, doanh nghiệp nào đang cần vốn để kịp thu mua, hộ nuôi nào cần tiền mua thức ăn cho bè cá. “Trên đảo Lý Sơn, cán bộ tín dụng phải đi cùng thực tế sản xuất. Muốn đồng hành với người dân và doanh nghiệp, ngân hàng phải hiểu họ cần vốn vào thời điểm nào, dùng vốn vào việc gì và khả năng phục hồi ra sao. Với những mô hình trồng hành tỏi như Phú Sinh, nguồn vốn không chỉ phục vụ một doanh nghiệp mà còn tác động trực tiếp đến đầu ra của hàng chục hộ nông dân trong chuỗi liên kết”, bà Của chia sẻ.

Tính riêng trên địa bàn, Agribank Chi nhánh Lý Sơn đang phục vụ hơn 1.200 khách hàng, với dư nợ cho vay khoảng 702 tỷ đồng; trong đó dư nợ nông nghiệp, nông thôn và nuôi trồng thủy sản chiếm tỷ trọng lớn. Những con số ấy cho thấy vai trò đặc biệt của dòng vốn tín dụng tại một huyện đảo xa bờ, nơi nhu cầu vốn cho sản xuất luôn lớn, trong khi khả năng tích lũy tại chỗ còn hạn chế.

Ở góc nhìn phát triển địa phương, ông Nguyễn Văn Huy - Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND đặc khu cũng đánh giá cao vai trò của Agribank trong việc cung cấp vốn cho người dân, doanh nghiệp phát triển sản xuất, nhất là lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn và kinh tế biển. Theo ông, Agribank vừa cho vay vốn vừa phối hợp cùng địa phương triển khai các chương trình giảm lãi suất, hỗ trợ người dân khắc phục khó khăn do thiên tai, phát triển thanh toán số và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính hiện đại trên đảo.

Tại Lý Sơn, để cây tỏi đi xa hơn cần sự cộng hưởng của chính quyền, doanh nghiệp, ngân hàng và người nông dân: chính quyền giữ thương hiệu, doanh nghiệp tổ chức vùng nguyên liệu và bao tiêu sản phẩm, ngân hàng giữ nhịp vốn, còn nông dân trực tiếp giữ đất, giữ nghề. Khi những mắt xích ấy cùng vận hành, hành tỏi Lý Sơn có thêm cơ hội bước ra khỏi phạm vi đặc sản địa phương, trở thành sản phẩm có vùng trồng, có chế biến, có truy xuất và có giá trị bền vững hơn.

Chiều xuống rất nhanh ở Lý Sơn. Trên những cánh đồng phủ cát trắng, người trồng hành, tỏi lục tục trở về sau một ngày dầm nắng. Những chiếc xe máy chở theo bó hành và búi tỏi đặc trưng của đất đảo chạy qua các con đường nhỏ ven biển. Xa hơn, những bè cá bắt đầu lên đèn, tàu thuyền chuẩn bị rời bến trong tiếng máy trầm đều.

Ở nơi đầu sóng ấy, sinh kế không tách rời chủ quyền, kinh tế không tách rời cộng đồng. Người nông dân trồng hành, tỏi là người giữ đất. Doanh nghiệp địa phương giữ chuỗi sản xuất. Ngân hàng như Agribank giữ nhịp vốn để sinh kế không bị đứt gãy. Trên vùng đất núi lửa triệu năm, giữ màu xanh cho cây tỏi cũng là giữ lại một phần tương lai của đảo. Và phía sau màu xanh ấy là những con người đang lặng lẽ cùng nhau giữ đất, giữ nghề, giữ thương hiệu Lý Sơn giữa trùng khơi.

×