Hiểu rõ về trồng lúa giảm phát thải, nông dân và doanh nghiệp hào hứng tham gia, ứng dụng công nghệ mới

Theo các báo cáo của Ngân hàng Thế giới (World Bank), ngành lúa gạo chiếm tới khoảng 50% lượng phát thải trong sản xuất nông nghiệp ở nước ta. Trước áp lực của biến đổi khí hậu và yêu cầu khắt khe từ thị trường quốc tế về chứng chỉ xanh, việc thay đổi tư duy và cách thức sản xuất là điều tất yếu.

Trước thực tế đó, ngành Nông nghiệp và Môi trường đã bắt tay vào triển khai Đề án "Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030" (gọi tắt là Đề án 1 triệu ha).

Cuộc “cách mạng” về thay đổi tư duy cho nông dân

Trong nhiều thập kỷ, canh tác lúa gạo truyền thống tại Việt Nam dựa trên thói quen tưới ngập nước liên tục và lạm dụng phân bón hóa học – đây chính là một trong những nguyên nhân gây phát thải khí nhà kính, làm tăng chi phí sản xuất không cần thiết, khiến lợi nhuận của nông dân giảm đi. Do đó, khi triển khai Đề án 1 triệu ha lúa, các chuyên gia cho rằng, thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ, mà nằm ở nhận thức của nông dân. Làm sao để bà con tin rằng "rút nước cạn đồng" hay "bớt phân, giảm giống" có thể mang về lợi nhuận cao hơn?

Trong đó, “1 phải” là phải sử dụng giống lúa có chứng nhận chất lượng và "5 giảm" là giảm lượng giống gieo sạ, giảm phân đạm, giảm thuốc bảo vệ thực vật, giảm nước tưới, giảm thất thoát sau thu hoạch. Mục tiêu của các giải pháp này là nhằm tăng hiệu quả kinh tế, nâng cao chất lượng lúa gạo và bảo vệ môi trường.

Do đó, bà con nông dân được truyền thông mạnh mẽ về các phương pháp 1 phải 5 giảm thông qua các hình thức tập huấn, hội thảo, diễn đàn, mô hình trình diễn, các poster… Bà con nắm thông tin đầy đủ và sẵn sàng tham gia vào Đề án 1 triệu ha lúa.

Tại các HTX như HTX Thuận Tiến (An Giang) hay HTX Thắng Lợi (Đồng Tháp), nông dân không còn tiếp nhận kiến thức một chiều từ cán bộ khuyến nôn như các mô hình truyền thống trước kia. Thay vào đó, bà con được tiếp cận nguồn thông tin đa chiều, từ đó thay đổi tư duy và áp dụng vào thực tiễn sản xuất.

Ông Lê Văn Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh An Giang cho biết: Đơn vị đã triển khai mô hình thí điểm trên diện tích 50ha với sự tham gia của 11 hộ dân trong tổng số 132 thành viên HTX, tổng diện tích sản xuất 300ha. Nhiều đơn vị đồng hành như Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, Trung tâm Khuyến nông An Giang, Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền, Vinarice, Bayer Việt Nam, Sài Gòn Kim Hồng… đã cùng HTX phối hợp triển khai mô hình với mục tiêu kép giúp nâng cao hiệu quả kinh tế và giảm phát thải khí nhà kính trong sản xuất lúa.

Quy trình canh tác được thiết kế hiện đại, áp dụng đồng bộ các kỹ thuật tiến bộ như: Gieo sạ cụm kết hợp vùi phân, tưới ngập - khô xen kẽ (AWD), thu gom rơm rạ, sử dụng phân bón vi sinh và hữu cơ chuyên dùng.

So với tập quán truyền thống, mô hình giúp tiết kiệm 41,6% lượng giống, giảm đáng kể chi phí phân bón, thuốc BVTV (giảm 2 lần phun/vụ), tiết kiệm khoảng 30–40% lượng nước tưới. Tổng chi phí sản xuất lúa trong mô hình giảm 1,42 triệu đồng/ha, trong khi năng suất tăng 0,31 tấn/ha, nâng lợi nhuận bình quân thêm gần 3,9 triệu đồng/ha - cao hơn 20% so với ngoài mô hình. Giá thành sản xuất 1 kg lúa cũng giảm 396 đồng/kg, tạo lợi thế cạnh tranh cho sản phẩm trên thị trường.

Đặc biệt, tham gia Đề án 1 triệu ha, lần đầu tiên nông dân được biết đến khái niệm "bán tín chỉ carbon".

Họ hiểu rằng việc giữ mặt ruộng khô ráo ở những giai đoạn nhất định không làm chết lúa mà còn giúp rễ khỏe, giảm sâu bệnh và giảm phát thải khí độc, biến người nông dân thành những "chuyên gia" trên chính mảnh đất của mình.

Khi được cung cấp đầy đủ công cụ đo lường (như ống cảm biến mực nước trong kỹ thuật AWD), người nông dân chủ động ra quyết định thay vì làm theo cảm tính.

Theo đánh giá của các chuyên gia Cục Kinh tế hợp tác và PTNT, sự thay đổi nhận thức của nông dân thể hiện rõ nhất ở ba khía cạnh: Một là chuyển từ "sản lượng" sang "chất lượng", cụ thể là nông dân bắt đầu quan tâm đến dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và mã số vùng trồng để đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang Mỹ, EU.

Hai là thay đổi tư duy làm ăn manh mún, do các mô hình này bắt buộc canh tác đồng loạt trên diện tích lớn, từ đó xóa bỏ tư duy "nhà nào biết nhà nấy", hình thành các tổ hợp tác, HTX…

Ba là nâng cao trách nhiệm với cộng đồng, người nông dân hiểu rằng hạt gạo họ làm ra không chỉ để ăn, mà còn là một phần của cam kết Net Zero mà Chính phủ Việt Nam đã hứa với thế giới tại COP26.

Chỉ có lời chứ không bao giờ lỗ

Đó là khẳng định của ông Phạm Thái Bình - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần nông nghiệp công nghệ cao Trung An (Cần Thơ), người từ 10 năm trước đã hướng doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh theo một phần của Đề án 1 triệu ha lúa.

Theo ông Bình, sản xuất lúa chuyên canh chất lượng cao cần hướng đến việc được chứng nhận tiêu chuẩn. Có thể lựa chọn các tiêu chuẩn như "1 phải 5 giảm", VietGAP, GlobalGAP, lúa hữu cơ, SRP (bộ tiêu chuẩn đầu tiên trên thế giới về sản xuất lúa gạo bền vững, gồm 41 tiêu chí và 12 chỉ số đánh giá hiệu quả)... để tiến hành đăng ký chứng nhận tiêu chuẩn sản phẩm, đồng thời đăng ký mã số vùng trồng.

Bên cạnh nhãn hiệu gạo của doanh nghiệp, nhãn hiệu gạo quốc gia, doanh nghiệp có thể sử dụng nhãn “gạo carbon thấp” (low-carbon rice) khi được cơ quan có thẩm quyền cấp chứng nhận gạo được sản xuất đạt các chỉ tiêu giảm phát thải khí nhà kính.

“Thực tế cho thấy, rất nhiều doanh nghiệp muốn tham gia làm lúa giảm phát thải. Vì với 1 triệu ha lúa, chỉ cần 1 năm trồng 2 vụ thôi đã có 14 triệu tấn lúa, cho ra 1,7 triệu tấn gạo chất lượng cao. Trong vòng 10 năm nữa, con số này sẽ không thay đổi, dù có biến đổi khí hậu thế nào, ngập lụt ra sao. Như vậy thì sao lỗ được?”, ông Bình nói.

Còn ông Nguyễn Anh Dũng - Giám đốc HTX Giống Nông nghiệp Định An ở xã Định An, tỉnh Đồng Tháp cũng cho biết, HTX đang làm mô hình trồng lúa theo hướng hữu cơ, giảm phát thải nhà kính gần giống như đề án mà Bộ NNPTNT hướng tới.

Cụ thể, HTX có 17ha áp dụng cách gieo sạ thưa, từ 60-70kg/ha đối với giống lúa trên 90 ngày và từ 90-100kg/vụ đối với giống 90 ngày trở lại. Về phân bón, HTX chỉ bón tối đa 200kg/ha/vụ đối với phân hóa học và từ 300-500kg/ha đối với phân hữu cơ (tùy vụ).

Theo tính toán, làm theo mô hình trên sẽ tốn ít chi phí hơn bên ngoài 30%, năng suất đạt tương tương hoặc cao hơn bên ngoài, chất lượng lúa sẽ cao hơn và bán có giá hơn. "Lúa của HTX được Công ty TNHH Cỏ May ở Đồng Tháp mua với giá cao hơn lúa thường từ 30-40%, thí dụ lúa thường 6.000 đồng/kg thì HTX bán được từ 9.000-9.500 đồng/kg" - ông Dũng nói.

Ông Dũng nói thêm, trong đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao yêu cầu gieo sạ 80kg/ha nhưng theo ông có thể giảm xuống hơn nữa, mà năng suất vẫn đáp ứng tốt. Khi các thông tin về đề án được thông suốt, làm chủ được khoa học công nghệ, bà con không gặp nhiều khó khăn khi áp dụng cái mới. Ví dụ trong quá trình sản xuất, dễ dàng đem rơm ra khỏi cánh đồng, còn phần gốc rạ có thể sử dụng nấm Trichoderma giúp phân hủy nhanh để gieo sạ vụ mới đạt hiệu quả cao.

Thay đổi nhận thức của hàng triệu nông dân không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Tuy nhiên, những mô hình "lúa phát thải thấp" chính là những đốm lửa mồi. Khi nông dân thấy được giá trị thật - không chỉ là tiền mà còn là sức khỏe đất đai và môi trường sống - họ sẽ là người tiên phong thúc đẩy cuộc cách mạng này.

×