Họ Khúc nắm quyền cai trị Việt Nam trong bao lâu, trải qua mấy đời?

Họ Khúc nắm quyền cai trị Việt Nam trong bao lâu, trải qua mấy đời?

Họ Khúc là dòng họ đầu tiên của người Việt nắm quyền cai trị đất nước trong buổi đầu thế kỷ X, mở ra thời kỳ tự chủ sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc. Trong bối cảnh chính quyền phương Bắc suy sụp, cục diện Trung Quốc rơi vào loạn lạc Ngũ đại Thập quốc, họ Khúc đã nổi lên như một lực lượng bản địa đủ uy tín, đủ thực lực và đủ tầm nhìn để thay thế bộ máy đô hộ cũ, thiết lập một chính quyền do người Việt làm chủ tại Tĩnh Hải quân. Trong khoảng thời gian từ năm 905 đến năm 923 hoặc 930, họ Khúc truyền nối quyền lực qua ba đời Tiết độ sứ gồm Khúc Thừa Dụ, Khúc Hạo và Khúc Thừa Mỹ, tạo nên một giai đoạn bản lề đặc biệt quan trọng trong tiến trình hình thành nhà nước độc lập của dân tộc Việt Nam.

Cuối thế kỷ IX, nhà Đường suy yếu nghiêm trọng, các quân phiệt địa phương cát cứ khắp nơi, khởi nghĩa Hoàng Sào làm rung chuyển toàn bộ trật tự chính trị Trung Hoa. Quyền lực trung ương tan rã, các thế lực mạnh ai nấy tự xưng vương, xưng đế. Năm 905, tại Tĩnh Hải quân, Tiết độ sứ Độc Cô Tổn mới sang cai trị chưa lâu đã bị triệu hồi rồi bị giết, khiến vùng đất này rơi vào tình trạng “vô chủ”. Chính trong khoảng trống quyền lực ấy, Khúc Thừa Dụ – một hào trưởng lớn ở Hồng Châu, người có uy tín sâu rộng trong dân chúng – đã tiến vào chiếm giữ phủ thành Đại La, tự xưng là Tiết độ sứ. Việc tiếp quản này diễn ra tương đối êm thấm, không có những cuộc giao tranh lớn, phản ánh thực tế rằng bộ máy đô hộ phương Bắc lúc đó đã suy yếu đến mức không đủ khả năng kháng cự, đồng thời trong nội bộ chính quyền cũ cũng đã có sự tham gia nhất định của người Việt bản địa.

Khúc Thừa Dụ không dựng nên một chính quyền đối đầu trực diện với nhà Đường mà khéo léo sử dụng chính danh nghĩa của bộ máy cũ. Ông xưng Tiết độ sứ, xin mệnh triều đình phương Bắc để hợp thức hóa quyền lực, nhưng trên thực tế toàn bộ hệ thống cai trị đều do người Việt nắm giữ. Nhà Đường buộc phải công nhận địa vị của ông, phong thêm tước “Đồng bình chương sự”, gián tiếp thừa nhận quyền tự chủ của Tĩnh Hải quân. Đây là bước ngoặt có ý nghĩa lịch sử sâu sắc: lần đầu tiên sau hơn một nghìn năm, quyền lực chính trị tối cao trên đất Việt thuộc về một người Việt bản địa, không phải quan lại do Trung Quốc cử sang. Khúc Thừa Dụ vì thế được hậu thế suy tôn là Khúc Tiên Chủ, người đặt nền móng cho nền độc lập dân tộc. Thành tựu lớn nhất của ông không nằm ở cải cách hành chính hay quân sự cụ thể, mà ở việc tạo ra một thực thể chính trị tự chủ, hợp pháp hóa quyền lực bản địa và chuyển giao quyền cai trị từ tay chính quyền đô hộ sang tay người Việt một cách tương đối hòa bình.

Sau khi Khúc Thừa Dụ mất năm 907, con trai ông là Khúc Hạo kế vị. Đây là nhân vật tiêu biểu nhất của họ Khúc, người thực sự xây dựng nền móng cho một nhà nước tự chủ theo nghĩa đầy đủ. Khúc Hạo không chỉ giữ vững quyền lực đã có mà còn tiến hành những cải cách sâu rộng về hành chính, kinh tế và xã hội. Ông chủ trương “khoan dung, giản dị, làm cho dân yên vui”, sửa đổi chế độ thuế má và lao dịch nặng nề thời thuộc Đường, thực hiện bình quân thuế ruộng, tha bỏ lực dịch, lập sổ hộ khẩu, quản lý dân cư chặt chẽ nhưng hợp lý. Quan trọng hơn, Khúc Hạo xây dựng hệ thống hành chính từ trung ương đến cơ sở với các đơn vị lộ, phủ, châu, giáp, xã; đặt xã quan, chánh lệnh trưởng, tá lệnh trưởng; đổi hương thành giáp, đặt quản giáp và phó tri giáp để quản lý hộ khẩu và thuế khóa. Toàn bộ hệ thống này tạo ra một bộ khung nhà nước thống nhất, lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam quyền lực trung ương vươn tới tận cấp làng xã một cách có tổ chức.

Những cải cách của Khúc Hạo không chỉ mang ý nghĩa quản lý, mà còn có giá trị xã hội sâu sắc. Việc giảm sưu thuế, giảm lao dịch giúp người dân an cư lạc nghiệp, tạo sự gắn bó giữa dân chúng và chính quyền mới. Việc dựa vào hào trưởng địa phương nhưng không để họ cát cứ độc lập giúp duy trì được sự ổn định chính trị trong một xã hội vốn phân tán sau nhiều thế kỷ bị đô hộ. Về đối ngoại, Khúc Hạo theo đuổi chính sách mềm dẻo, trung lập giữa các thế lực phương Bắc, vừa giữ quan hệ hình thức với nhà Hậu Lương, vừa không khiêu khích Nam Hán ở Quảng Châu. Nhờ đó, trong suốt thời gian ông cầm quyền, Tĩnh Hải quân không phải đối mặt với các cuộc xâm lược lớn, có điều kiện củng cố nội lực. Chính vì vậy, Khúc Hạo được đánh giá là nhà cải cách hành chính đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, người đặt nền tảng kinh tế – xã hội vững chắc cho nền độc lập lâu dài của dân tộc.

Khi Khúc Hạo mất năm 917, con ông là Khúc Thừa Mỹ lên kế vị. Đây là đời Tiết độ sứ thứ ba và cũng là đời cuối cùng của họ Khúc. Khác với cha, Khúc Thừa Mỹ đã mắc những sai lầm nghiêm trọng cả về đối nội lẫn đối ngoại. Trong nước, ông không tiếp tục chính sách khoan sức dân mà quay lại lối cai trị nặng lao dịch, khiến sự ủng hộ của nhân dân suy giảm. Về đối ngoại, ông từ bỏ đường lối trung lập của Khúc Hạo, chọn kết thân với nhà Hậu Lương ở Trung Nguyên và đối đầu trực diện với nước Nam Hán – một thế lực liền kề, trực tiếp có tham vọng xâm chiếm Tĩnh Hải quân. Việc công khai gọi Nam Hán là “ngụy đình” cho thấy sự đối đầu không thể dung hòa, trong khi nhà Hậu Lương ở quá xa, lại đang suy yếu và sau đó bị tiêu diệt, không đủ khả năng bảo vệ Tĩnh Hải quân.

Khi nhà Hậu Lương sụp đổ, Khúc Thừa Mỹ hoàn toàn cô lập. Nam Hán nhân cơ hội đó phát binh xâm lược Tĩnh Hải quân. Do mất lòng dân, thiếu hậu thuẫn quốc tế và lực lượng quân sự không đủ mạnh, Khúc Thừa Mỹ nhanh chóng thất bại, bị bắt giải về Phiên Ngung. Quyền lực của họ Khúc chấm dứt, Tĩnh Hải quân rơi vào tay Nam Hán, khép lại giai đoạn tự chủ đầu tiên. Dù vậy, cái kết bi thảm của Khúc Thừa Mỹ không làm lu mờ vai trò lịch sử của họ Khúc. Ông vẫn được hậu thế suy tôn là Khúc Hậu Chủ, như một sự ghi nhận cho công lao chung của dòng họ.

Tính từ Khúc Thừa Dụ đến Khúc Thừa Mỹ, họ Khúc trải qua ba đời Tiết độ sứ. Theo các cách tính khác nhau, họ Khúc cầm quyền khoảng 18 năm (905–923) hoặc 26 năm (905–930). Dù thời gian không dài, nhưng vai trò lịch sử của họ Khúc là vô cùng to lớn. Họ là những người đầu tiên phá vỡ ách thống trị trực tiếp của chính quyền phương Bắc, thiết lập một chính quyền bản địa hợp pháp, xây dựng bộ máy hành chính độc lập, đặt nền móng cho quốc gia tự chủ. Từ nền tảng đó, các lực lượng tiếp theo như Dương Đình Nghệ, Ngô Quyền mới có thể tiếp nối và hoàn tất công cuộc giành độc lập hoàn toàn cho dân tộc.

Nhìn tổng thể, họ Khúc không phải là một triều đại theo nghĩa đầy đủ, nhưng là giai đoạn chuyển tiếp mang tính quyết định trong lịch sử Việt Nam. Khúc Thừa Dụ mở đường bằng việc giành quyền lực chính trị, Khúc Hạo xây nền bằng cải cách và tổ chức nhà nước, Khúc Thừa Mỹ dù thất bại nhưng cũng là mắt xích cuối cùng khép lại thời kỳ bản lề ấy. Họ Khúc vì thế không chỉ là một dòng họ cầm quyền ngắn ngủi, mà là biểu tượng cho sự thức tỉnh ý thức tự chủ của người Việt sau hơn một thiên niên kỷ bị đô hộ, đặt viên gạch đầu tiên cho con đường hình thành quốc gia độc lập trong lịch sử Việt Nam.

×