Hòa giải trực tuyến: Đừng để công nghệ biến “hàn gắn” thành mâu thuẫn mới

Hòa giải trực tuyến: Nghi ngại ai đang ở phía sau màn hình?

Góp ý về hòa giải trực tuyến, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) đề nghị mở rộng hình thức này nhưng cần quy định ngay trong luật những nguyên tắc tối thiểu để bảo vệ người tham gia.

Theo đại biểu, điểm đặc biệt của hòa giải ở cơ sở là không chỉ giải quyết tranh chấp mà còn giữ gìn các mối quan hệ. Vì vậy, hòa giải ở cơ sở cần được nhìn nhận như một tầng phòng ngừa xã hội từ sớm, từ cơ sở.

Điều 25 dự thảo Luật cho phép hòa giải bằng hình thức trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp. Đại biểu cho rằng quy định này phù hợp với thực tiễn.

Ông dẫn ví dụ, một gia đình có tranh chấp lối đi chung, trong đó một người con làm việc tại TP.HCM, một người ở địa phương. Nếu yêu cầu tất cả trở về để gặp trực tiếp, có thể phải chờ vài tuần. Trong khi đó, một cuộc họp trực tuyến có thể giúp tổ hòa giải kết nối các bên trong vài ngày, rút ngắn khoảng cách và giải quyết mâu thuẫn sớm hơn.

Tuy nhiên, hình thức này cũng đặt ra những rủi ro mới. Chẳng hạn, trong một cuộc hòa giải trực tuyến, một bên âm thầm dùng điện thoại khác để ghi hình, sau đó cắt một đoạn phát biểu đưa lên mạng xã hội hoặc gửi vào nhóm dân cư.

Phía sau màn hình cũng có thể xuất hiện người thứ ba nghe toàn bộ câu chuyện mà bên còn lại không biết. Hình ảnh, giọng nói, thông tin về tài sản, gia đình và nguyên nhân tranh chấp có thể bị lưu giữ, chuyển cho người khác.

“Khi đó, một cuộc hòa giải vốn được tổ chức hàn gắn quan hệ lại có khi trở thành nguyên nhân của mâu thuẫn mới”, ông Liêm nói.

Theo đại biểu, đây là điểm khác biệt căn bản giữa hòa giải trực tiếp và hòa giải trên môi trường số. Trong cuộc gặp trực tiếp tại thôn, tổ dân phố, hòa giải viên có thể biết ai đang có mặt. Nhưng trên môi trường trực tuyến, không thể biết ai đang ở phía sau màn hình, ai đang ghi âm, ghi hình và dữ liệu sẽ đi đâu sau khi cuộc hòa giải kết thúc.

Vì vậy, đại biểu đề nghị không chỉ giao Chính phủ hướng dẫn về hình thức hòa giải trực tuyến mà cần quy định ngay trong luật một số nguyên tắc tối thiểu.

Theo đó, hòa giải trực tuyến phải có sự đồng thuận của các bên, không vì thuận lợi về công nghệ mà biến hình thức này thành lựa chọn áp đặt đối với người dân.

Đồng thời, cần xác định đúng người tham gia, kiểm soát người được phép có mặt trong phiên hòa giải, bảo đảm các bên biết rõ mình đang trao đổi với ai và ai được tiếp cận nội dung hòa giải.

Việc ghi âm, ghi hình, sao chép, lưu trữ hoặc cung cấp nội dung phiên hòa giải cho người khác phải có sự đồng ý của các bên, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác; đồng thời tuân thủ yêu cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin.

“Theo tôi, luật chỉ cần quy định nguyên tắc như vậy là đủ. Còn việc sử dụng nền tảng nào, phương thức nào, xác thực ra sao, tiêu chuẩn kỹ thuật và biện pháp bảo mật như thế nào thì giao Chính phủ quy định”, ông Liêm nói.

Theo ông, vấn đề không đơn thuần là đưa một cuộc hòa giải lên môi trường số mà quan trọng hơn là phải giữ được những giá trị làm nên hiệu quả của hòa giải ở cơ sở: tự nguyện, kín đáo, chân thành và tin cậy.

Do đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung trực tiếp tại Điều 25 các nguyên tắc về sự đồng thuận của các bên, kiểm soát người tham gia, ghi âm, ghi hình và bảo vệ dữ liệu cá nhân trong hòa giải trực tuyến.

“Làm được như vậy vừa khuyến khích được chuyển đổi số, vừa phòng ngừa được các rủi ro thực tế, không để một công cụ được tạo ra để hòa giải mâu thuẫn lại vô tình trở thành nguyên nhân của mâu thuẫn khác”, đại biểu Liêm nêu.

Tham gia góp ý về chuyển đổi số trong hòa giải ở cơ sở, Đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn) đề nghị xác định rõ nguyên tắc: nền tảng phải thống nhất nhưng phương thức và lộ trình triển khai phải phù hợp với từng địa bàn.

Đại biểu tán thành việc xây dựng hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu về hòa giải ở cơ sở thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Đây là hướng đi cần thiết phục vụ quản lý, thống kê, chia sẻ dữ liệu và từng bước giảm phương thức quản lý thủ công.

Đề nghị giới hạn độ tuổi hòa giải viên

Tuy nhiên, chuyển đổi số trong lĩnh vực này cần đặc biệt tránh phát sinh thêm công việc cho cán bộ cơ sở và hòa giải viên, nhất là việc nhập dữ liệu, hoàn thiện biểu mẫu hoặc xử lý các yêu cầu kỹ thuật không cần thiết.

“Đặc biệt, hòa giải trực tuyến không nên được hiểu là một mô hình bắt buộc phải triển khai đồng loạt. Tại những địa bàn có điều kiện, đây là phương thức rất hữu ích. Nhưng ở vùng sâu, vùng xa, nơi hạ tầng thiết bị và kỹ năng số còn hạn chế thì hòa giải trực tiếp vẫn phải là phương thức thuận lợi, bình đẳng và đầy đủ về giá trị pháp lý, trừ trường hợp hai bên quá xa cách về mặt địa lý”, đại biểu nêu.

Vì vậy, đại biểu đề nghị khi quy định chi tiết cần bảo đảm 3 yêu cầu: một nền tảng dùng chung; dữ liệu tối thiểu, thực sự cần thiết; và lộ trình áp dụng phù hợp với điều kiện từng địa bàn.

Mục tiêu là giúp người dân tiếp cận hòa giải dễ hơn, hòa giải viên làm việc thuận lợi hơn và mâu thuẫn được giải quyết sớm hơn từ cộng đồng.

Góp ý về tiêu chuẩn hòa giải viên ở cơ sở, đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) đồng tình với các tiêu chuẩn được đề xuất nhưng ông đề nghị bổ sung quy định về độ tuổi.

Theo đại biểu Hoà, bên cạnh các tiêu chí như già làng, trưởng bản, người có năng lực, trình độ và uy tín, độ tuổi cũng cần được xem xét trong tiêu chuẩn hòa giải viên.

“Tôi đề nghị nên có quy định về tiêu chuẩn độ tuổi. Theo tôi, hòa giải viên nên ở độ tuổi khoảng 70 trở lại; trên 70 tuổi thì không nên quy định là hòa giải viên”, đại biểu Phạm Văn Hoà cho hay.

Đại biểu Phạm Văn Hoà cho biết, với những người cao tuổi, là già làng, trưởng bản hoặc người có uy tín trong cộng đồng, nếu vẫn có năng lực và được tín nhiệm thì có thể mời tham gia các hoạt động hòa giải.

Về hình thức hòa giải trực tuyến và trực tiếp, ông Hòa cho rằng hòa giải trực tuyến còn gặp nhiều khó khăn và khó đạt hiệu quả như mong muốn, gặp trực tiếp còn khó hoà giải, gặp trực tiếp càng khó hơn.

Theo đại biểu, ngay cả gặp mặt trực tiếp để trao đổi, phân tích và thuyết phục các bên đã không dễ, thì hình thức trực tuyến càng khó đạt kết quả. Bên cạnh đó, cơ sở hạ tầng và điều kiện kỹ thuật tại thôn, bản, xã vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng tốt yêu cầu tổ chức hòa giải trực tuyến.

Do đó, đại biểu Phạm Văn Hòa đề nghị cân nhắc, ưu tiên hình thức hòa giải trực tiếp thay vì hòa giải trực tuyến.

×