Hơn 1,3 triệu đồng bào Khmer tại ĐBSCL đang sở hữu một kho tàng di sản văn hóa vô giá, đó là "thứ" gì?

Câu hỏi lớn trên đã tìm thấy lời giải tại hội nghị mang tính bước ngoặt vừa diễn ra ở Tây Nam Bộ.

Ngày 22/5, tại TP Cần Thơ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Công an, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, cùng UBND TP Cần Thơ đã đồng chủ trì Hội nghị “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống dân tộc Khmer”.

Sự kiện có sự tham gia của lãnh đạo các Bộ, ngành Trung ương, các nhà khoa học hàng đầu về dân tộc học, cùng các vị chức sắc, chư tăng Phật giáo Nam tông Khmer – những người được ví như “linh hồn” trong việc gìn giữ mạch ngầm văn hóa của dòng sông Mekong.

Khi mái chùa Khmer không chỉ là nơi lễ Phật

Với hơn 1,3 triệu người cư trú tập trung chủ yếu tại các tỉnh Nam Bộ như: An Giang, Cà Mau, TP Cần Thơ, TP Đồng Nai, Đồng Tháp, Tây Ninh, TP Hồ Chí Minh và Vĩnh Long…, cộng đồng người Khmer đã tạo dựng nên một không gian văn hóa đặc sắc, đóng vai trò xung yếu trong nền văn hóa Việt Nam thống nhất.

Trải qua bao thế hệ gắn bó với ruộng đồng, đời sống văn hóa, tinh thần của bà con luôn xoay quanh trục tâm linh và xã hội đặc biệt: hệ thống hơn 450 ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer.

Ở Nam Bộ, mái chùa Khmer không đơn thuần là một công trình kiến trúc tôn giáo, mà đó là không gian tích hợp đa chức năng: một trường học truyền dạy chữ viết, một trung tâm giáo dục đạo đức, và là “nhà hát lớn” của cộng đồng. Nơi đây nuôi dưỡng các lễ hội lớn từ Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta cho đến Oóc Om Bók náo nhiệt tiếng trống, tiếng kèn.

Từ các lễ hội này, những loại hình nghệ thuật đỉnh cao như Dù kê, Rô băm, nhạc Ngũ âm, hát Aday, múa Lâm thôn… được trao truyền, liên tục sinh sôi và khẳng định sức sống khi hàng loạt di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Minh chứng sống động nhất được bà Nguyễn Thị Ngọc Điệp, Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ chia sẻ tại hội nghị: Địa phương hiện có 120 ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer, trong đó có những di tích quốc gia nổi tiếng như chùa Kh’Leang, chùa Dơi.

Đất Tây Đô cũng tự hào có 6 nghệ nhân ưu tú, nghệ nhân nhân dân được phong tặng và sở hữu những di sản quý báu như nghệ thuật hát Aday tại xã Xà Phiên được công nhận là di sản cấp quốc gia.

Nhờ các Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, diện mạo các phum sóc đang thay đổi từng ngày. Đời sống vật chất của người nông dân Khmer khấm khá hơn, tạo điểm tựa vững chắc để nâng chất đời sống tinh thần.

Nguy cơ đứt gãy và đòi hỏi chuyển dịch tư duy

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy đã chỉ rõ: Tác động của kinh tế thị trường, đô thị hóa và xu hướng dịch chuyển lao động nông thôn lên thành thị đang làm biến đổi sâu sắc không gian văn hóa nguyên gốc của đồng bào. Những nghệ nhân am tường nhạc cụ, điệu múa nay tóc đã bạc, trong khi thế hệ trẻ đang có khoảng cách lớn với cội nguồn.

Đáng lo ngại hơn, ông Nguyễn Hoàng Hành, Phó Vụ trưởng Vụ tuyên truyền công tác dân tộc, tôn giáo (Bộ Dân tộc và Tôn giáo) thẳng thắn nhìn nhận: “Điều đáng lo ngại hiện nay không chỉ là nguy cơ mai một văn hóa, mà sâu xa hơn là nguy cơ đứt gãy truyền nối văn hóa trong thế hệ trẻ”.

Ở một số nơi, công tác bảo tồn vẫn nặng tính hành chính, phong trào, thậm chí xuất hiện tình trạng “sân khấu hóa”, thương mại hóa quá đà, làm tách rời di sản khỏi đời sống thực tế của người dân phum sóc.

Bối cảnh mới đòi hỏi một cuộc cách mạng về tư duy: Phải chuyển mạnh từ tư duy “bảo tồn văn hóa thuần túy” (giữ gìn thụ động trong tủ kính, bảo tàng) sang tư duy “quản trị phát triển dựa trên giá trị văn hóa”.

Văn hóa phải trở thành nguồn lực kinh tế, thành "sức mạnh mềm" mang lại thu nhập cho chính người dân. Khi người nông dân Khmer có thể sống tốt, làm giàu từ việc trình diễn nghệ thuật, từ việc đón khách du lịch đến trải nghiệm văn hóa tại chính phum sóc của mình, họ sẽ tự chủ động bảo tồn di sản mà không cần đến những mệnh lệnh hành chính.

Số hóa bản sắc văn hóa Khmer Nam Bộ và kiến tạo tương lai

Để làm được điều đó, chuyển đổi số chính là chiếc chìa khóa vàng mở ra không gian phát triển mới. Nhưng số hóa không chỉ dừng lại ở việc quét tài liệu, chụp ảnh lưu trữ

Đúng như ông Nguyễn Hoàng Hành nhấn mạnh: “Phải là số hóa khả năng lan tỏa bản sắc, kết nối thế hệ trẻ với cội nguồn bằng những phương thức mới, hiện đại và hấp dẫn hơn”. Những điệu múa Lâm thôn, những vở Dù kê hoàn toàn có thể bước lên các nền tảng số, tiếp cận hàng triệu người trẻ qua góc nhìn đồ họa, điện ảnh hiện đại.

Song hành với công nghệ, giáo dục nguồn nhân lực chính là cái gốc bền vững. Tiến sĩ Ngô Sô Phe, Hiệu trưởng Trường Ngôn ngữ - Văn hóa - Nghệ thuật Khmer Nam Bộ và Nhân văn (CLASKA) thuộc Đại học Trà Vinh đề xuất giải pháp cốt lõi: Phải tiếp tục phát huy vai trò của các trường đại học, cơ sở giáo dục trong việc đào tạo nguồn nhân lực văn hóa nghệ thuật bài bản; bồi dưỡng đội ngũ trí thức, giáo viên am hiểu sâu sắc ngôn ngữ và văn hóa Khmer để tiếp tục truyền lửa.

Hội nghị lần này đã đạt được sự thống nhất cao độ: Bảo tồn văn hóa Khmer không thể tách rời bài toán sinh kế tam nông. Khi không gian văn hóa truyền thống được tôn trọng, kết hợp hài hòa với các mô hình du lịch sinh thái nông thôn, du lịch tâm linh, văn hóa sẽ trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng kinh tế vững chắc.

×