Hòn đảo "Tây Lương nữ quốc" cuối cùng ở châu Âu: Phụ nữ sinh con trong phòng tắm hơi, tự chuẩn bị tang lễ cho mình

Hòn đảo "Tây Lương nữ quốc" cuối cùng ở châu Âu

Kihnu là một hòn đảo thuộc Estonia, nằm trên Biển Baltic. Đảo có diện tích 16,4 km², là hòn đảo lớn nhất trong Vịnh Riga và lớn thứ bảy của Estonia. Kihnu dài khoảng 7 km, rộng 3,3 km. Điểm cao nhất trên đảo chỉ khoảng 8,9 m so với mực nước biển.

Từ thế kỷ 19, đàn ông trên đảo Kihnu thường xuyên rời nhà để ra khơi đánh cá, săn hải cẩu hoặc vào đất liền làm việc trong nhiều tháng. Trong khi đó, phụ nữ ở lại đảm nhận gần như toàn bộ công việc trong gia đình và cộng đồng, từ chăm sóc con cái, làm nông đến duy trì đời sống sinh hoạt trên đảo. Sự phân công vai trò này kéo dài qua nhiều thế hệ, khiến Kihnu được truyền thông gọi là “đảo nữ nhi” hay còn gọi là "Tây Lương nữ quốc" của Châu Âu.

Theo The Guardian, Kihnu được cho là nơi cuối cùng ở châu Âu còn duy trì chế độ mẫu hệ. Tuy nhiên điều này không phải lúc nào cũng được người dân Kihnu đón nhận một cách hoàn toàn đồng tình.

Theo bà Mare Mätas, hướng dẫn viên đồng thời là người am hiểu văn hóa địa phương, Kihnu không phải là một xã hội mẫu hệ theo nghĩa truyền thống. Đây là cộng đồng mà phụ nữ giữ vai trò trung tâm trong đời sống thường ngày, từ chăm lo gia đình, duy trì phong tục đến tổ chức các nghi lễ quan trọng trên đảo.

Trong khi đó, nhiều nam giới Kihnu hiện vẫn thường xuyên xa nhà để làm việc trên tàu vận tải, tàu du lịch hoặc sang các nước Bắc Âu như Phần Lan, Na Uy lao động, kiếm thu nhập gửi về cho gia đình.

Do cơ hội việc làm tại đảo còn hạn chế, chủ yếu mang tính mùa vụ, việc đàn ông rời đảo đi làm xa trong nhiều tháng vẫn tiếp tục được duy trì qua nhiều thế hệ. Vì thế, dù phụ nữ là lực lượng gìn giữ nhịp sống và bản sắc văn hóa của Kihnu, nam giới vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm nguồn thu nhập cho cộng đồng.

UNESCO đã tuyên bố không gian văn hóa và truyền thống của Kihnu là Kiệt tác Di sản Phi vật thể và Truyền khẩu của nhân loại vào ngày 7/11/2023.

Năm 2019, dân số trên đảo khoảng 300 người, chủ yếu là phụ nữ.

Theo đó, trong cộng đồng Kihnu, vai trò của người phụ nữ rất cao do thiếu vắng đàn ông. Chính vai trò này khiến phụ nữ Kihnu trở thành lực lượng gìn giữ chủ yếu các giá trị văn hóa truyền thống, từ những bài hát dân gian, trò chơi, điệu múa, nghi lễ cưới hỏi đến nghề thủ công.

Âm nhạc giữ vị trí đặc biệt trong đời sống của người Kihnu. Tiếng hát vang lên trong các buổi lao động tập thể, khi phụ nữ cùng làm thủ công, cũng như trong những lễ hội tôn giáo trên đảo. Đáng chú ý nhất là truyền thống hát truyền miệng có nguồn gốc từ thời tiền Kitô giáo.

Một trong những biểu tượng nổi bật nhất của văn hóa Kihnu là trang phục và sản phẩm len thủ công do phụ nữ địa phương làm ra và sử dụng hằng ngày. Tại nhà, với khung dệt truyền thống và nguồn len bản địa, họ dệt, đan găng tay, tất, váy, áo với màu sắc rực rỡ, họa tiết sọc nổi bật và đường thêu tinh tế.

Không gian văn hóa Kihnu còn gắn chặt với môi trường tự nhiên của đảo. Những đồng cỏ, rừng thông và bãi cát ven biển vẫn giữ được vẻ nguyên sơ, tạo nên nền cảnh đặc trưng cho đời sống và bản sắc của cư dân nơi đây.

Nhờ vị trí địa lý tương đối biệt lập, tinh thần cộng đồng bền chặt và sự gắn bó với phong tục tổ tiên, người Kihnu đã bảo tồn được nhiều nghề thủ công, nghi lễ và tập quán truyền thống qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, di sản văn hóa này hiện đang đứng trước không ít thách thức, từ khó khăn kinh tế, tình trạng phát triển nhà ở thiếu kiểm soát đến sức ép du lịch, nhất là khi một bộ phận du khách chưa thực sự tôn trọng truyền thống và môi trường tự nhiên của đảo.

Phụ nữ sinh con trong phòng xông hơi, tự chuẩn bị cho tang lễ của mình

Trong đời sống truyền thống của người dân đảo Kihnu, phụ nữ không chỉ là người chăm lo gia đình và gìn giữ phong tục, mà còn hiện diện trong hầu hết các nghi lễ quan trọng của vòng đời.

Theo The Guardian, hôn nhân và thiên chức làm mẹ được coi trọng bậc nhất ở hòn đảo này. Chỉ những phụ nữ đã kết hôn mới được phép mặc chiếc tạp dề truyền thống.

Đặc biệt ở đây, trẻ sơ sinh thường được sinh ra trong phòng xông hơi, và trẻ em đi khắp nơi cùng mẹ. Việc sinh con trong phòng xông hơi là tập tục từng phổ biến trong văn hóa Estonia nói chung, vì trước đây, căn phòng này được xem là nơi sạch nhất trong nhà.

Về tập tục tang lễ, khi một người phụ nữ bước sang tuổi 60 trên đảo Kihnu, họ sẽ bắt đầu chuẩn bị cho đám tang của chính mình bằng cách may cho mình những bộ quần áo đẹp, thậm chí họ còn đan găng tay cho những người đàn ông trẻ tuổi được chọn để đào huyệt mộ cho mình.

Ở hòn đảo nhỏ bé này, biểu tượng dễ nhận thấy nhất của phụ nữ Kihnu là váy sọc truyền thống gọi là kört. Đây không chỉ là trang phục lễ hội mà vẫn được một số phụ nữ mặc trong đời sống hằng ngày.

Màu sắc của váy mang nhiều ý nghĩa khác nhau để nhận biết. Ví dụ như váy đen gắn với tang lễ, sau một thời gian để tang, phụ nữ có thể chuyển sang váy xanh, rồi váy có thêm sọc màu, trước khi trở lại sắc đỏ tươi hơn. Riêng phụ nữ góa chồng không được mặc váy đỏ.

Đặc biệt, trong đám cưới của người dân trên đảo Kihnu được xem là một trong những biểu hiện đầy đủ và rực rỡ nhất của văn hóa đảo. Nơi hội tụ ca hát, nhảy múa, trang phục, nghi lễ và kỹ năng thủ công của phụ nữ trẻ.

Trong nghi thức cầu hôn, chú rể cùng phù rể và người thân đến nhà cô dâu. Cô dâu và các cô gái trong làng che mình dưới những tấm khăn len lớn, còn chú rể phải nhận ra đúng người mình muốn cưới. Nếu cuối buổi, chú rể nhận được một chiếc thắt lưng dệt, lời cầu hôn được xem là đã được chấp thuận.

Một lễ cưới truyền thống của người Kihnu thường kéo dài ba ngày, với nhiều nghi thức cổ được thực hiện trong tiếng hát dân gian. Các nghi lễ đáng chú ý gồm cô dâu rời nhà cha mẹ, chú rể đón cô dâu về nhà mình, mở và phân phát của hồi môn, thay trang phục cho cô dâu, những điệu nhảy đầu tiên của đôi vợ chồng, nghi thức tắm hơi trong đám cưới... Đến ngày thứ ba, các hoạt động chủ yếu là dọn dẹp và khép lại tiệc cưới.

Trong ngày đầu tiên tại nhà cô dâu, cô phải đội một loại khăn trắng dài gọi là uig. Chiếc khăn này được trang trí bằng họa tiết hình rắn màu đỏ và dùng để che đầu cô dâu. Uig sẽ được giữ nguyên cho đến khi cô dâu về đến nhà chú rể, rồi được tháo ra trong một nghi lễ đặc biệt, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong đời sống hôn nhân của người phụ nữ Kihnu.

Tây Lương Nữ Quốc không phải là một quốc gia có thật ở châu Á, mà là vùng đất hư cấu nổi tiếng trong tiểu thuyết Tây Du Ký. Tuy nhiên, ngoài đời thực, nhiều người thường ví vùng hồ Lugu, hay còn gọi là hồ Lư Cô, nằm giữa hai tỉnh Vân Nam và Tứ Xuyên của Trung Quốc, với “Tây Lương Nữ Quốc”.

Sở dĩ hồ Lugu được gọi như vậy là bởi nơi đây là địa bàn sinh sống của người Mosuo, một cộng đồng hiếm hoi ở châu Á vẫn còn lưu giữ nhiều dấu ấn của chế độ mẫu hệ. Trong đời sống truyền thống của người Mosuo, phụ nữ giữ vai trò quan trọng trong gia đình, dòng họ và việc duy trì các phong tục văn hóa đặc trưng.

Người Mosuo tin vào thánh mẫu. Hệ thống tôn giáo cổ xưa giao thoa với Phật giáo Tây Tạng hiện đại khiến nhiều gia đình gửi con trai đi tu. Phụ nữ trong bộ tộc thường trồng trọt, nấu ăn hay dọn dẹp nhà cửa và bình đẳng, thậm chí còn được ưu ái hơn cánh mày râu. Của cải và tài sản được mẹ truyền cho con gái, mang lại cho phụ nữ Mosuo quyền lực và sự tự do

Nguồn: The Guardian, UNESCO, Tổ chức Không gian Văn hóa Kihnu

×