Huấn Hoa Hồng và các giang hồ mạng, danh tiếng kiếm bộn tiền, tai tiếng thì sao?

Tôi viết báo và cũng chơi mạng xã hội khá lâu. Mỗi lần đăng một bài báo hay status, tôi cũng như rất nhiều người đồng nghiệp khác có chơi mạng xã hội mà tôi biết, đều muốn có nhiều người đọc, nhiều like, nhiều share.

Có những status về những chuyện tưởng rất khô như kinh tế vĩ mô hay góp ý chính sách nhưng vẫn vượt một triệu lượt xem.

Thú thật, bài được một triệu view vẫn vui hơn bài được một nghìn.

Nhà báo muốn bài mình được đọc, nhà văn muốn sách bán chạy, ca sĩ muốn bài hát có nhiều người nghe, Facebooker muốn status được chia sẻ.

Mạng xã hội còn làm cho sự chú ý trở nên đặc biệt hơn: nó đếm được bằng lượt xem, like, share, người theo dõi và cuối cùng đổi thành tiền. Người ta gọi đó là Attention Economy — nền kinh tế chú ý.

Rốt cuộc, tôi nghĩ, không ai phải cảm thấy xấu hổ khi họ muốn được chú ý. Điều đáng bàn chỉ là ta thu hút đám đông bằng giá trị gì.

Năm 2007, sau vụ một cậu bé 11 tuổi bị bắn chết ở Liverpool, nước Anh từng tranh luận dữ dội về những video các băng nhóm đưa lên YouTube để khoe súng và phô diễn văn hóa giang hồ. Một chuyên gia của tổ chức bảo vệ trẻ em khi ấy cảnh báo rằng internet đang trao cho những thanh niên này “15 phút nổi tiếng”.

Internet không sinh ra giang hồ, nhưng nó cho họ một sân khấu lớn chưa từng có. Ở Mỹ, giới nghiên cứu sau đó gọi một hiện tượng tương tự là “internet banging”, khi những người có liên hệ với các băng nhóm sử dụng mạng xã hội để khoe khoang, thách thức và đe dọa đối thủ.

Nhưng không cần phải là giang hồ mới biết khai thác phần tối của sự chú ý. Năm 2017, YouTuber Logan Paul, một người Mỹ có hàng chục triệu người theo dõi, quay video trong rừng Aokigahara ở Nhật Bản, trong đó có hình ảnh thi thể một người vừa tự sát. Video thu hút hàng triệu lượt xem và gây ra làn sóng phẫn nộ toàn cầu.

Logan Paul không phải giang hồ mạng. Câu chuyện của anh ta cho thấy một vấn đề rộng hơn: khi cuộc cạnh tranh giành sự chú ý đủ khốc liệt, có người sẵn sàng bước qua cả những ranh giới đạo đức để được nhìn thấy.

Khi thông tin quá nhiều, thứ thiếu lại là thời gian và sự tập trung của người đọc, người xem. Có người cạnh tranh bằng thông tin tốt hơn, cách kể chuyện hay hơn, một sản phẩm thú vị hơn. Nhưng cũng có một cách nhanh hơn nhiều: gây sốc.

Một triệu người kéo vào chửi một video thì video ấy vẫn có một triệu lượt xem. Đám đông tưởng mình đang trừng phạt nhân vật bằng sự phẫn nộ, nhưng sự phẫn nộ ấy có khi lại mang đến cho anh ta thêm người theo dõi, thêm khách hàng và thêm tiền.Danh tiếng kiếm được tiền; tai tiếng cũng vậy.

Từ đây mới xuất hiện cái gọi là “race to the bottom”, cuộc đua xuống đáy. Hôm nay một câu chửi còn khiến người ta tò mò, ngày mai phải chửi tục hơn. Một màn lố đã trở nên quen mắt thì phải nghĩ ra màn khác lố hơn. Cứ thế, muốn giữ được sự chú ý, mức độ kích thích phải tăng dần. Và chuẩn mực có thể bị kéo xuống theo.

Việt Nam đã trải qua vài thế hệ nhân vật như vậy. Khá Bảnh từng có gần hai triệu người theo dõi trên YouTube và, theo lời khai được báo chí dẫn lại năm 2019, có thời điểm nhận hàng nghìn USD mỗi tháng từ nền tảng này, thậm chí có tháng gần 20.000 USD.

Khá Bảnh sau đó bị kết án về đánh bạc và tổ chức đánh bạc. Nhiều nhân vật được gọi là “giang hồ mạng” khác cũng lần lượt vướng vòng lao lý. Như trường hợp Huấn Hoa Hồng - từng bước ra từ góc tối xã hội hoặc dùng chiêu trò khoe khoang, phát ngôn đạo lý để biến tai tiếng thành những khối doanh thu khổng lồ. Rồi những gương mặt như Khánh Sky với các màn livestream chửi bới, thách thức cốt để "bú fame", hay thậm chí là những hiện tượng kinh doanh như "Vua Quạt" Trần Đình Tiệp, người từng vướng vào những màn khẩu chiến, kéo bè kéo cánh đến tận xưởng để gây hấn. Cuối cùng, dù là giang hồ mạng truyền thống hay những TikToker khoác áo tiểu thương, điểm chung của họ là đều sẵn sàng biến không gian mạng thành một võ đài chửi bới, bởi họ biết chắc rằng: càng lố lăng, càng tranh cãi, thuật toán càng đẩy view, và tiền quảng cáo hay đơn hàng sẽ tự động chảy về túi.

Tại sao? Có lẽ một phần vì pháp luật xử lý được người vi phạm, nhưng phần thưởng dành cho kiểu nổi tiếng ấy thì chưa mất đi.

Một Khá Bảnh có thể biến mất, nhưng chừng nào tai tiếng vẫn đổi được thành tiền, chừng đó vẫn có người muốn thử con đường của Khá Bảnh. Và đây mới là chỗ khó.

Giả sử ngày mai xuất hiện một “Khá Bảnh mới”. Anh ta không đánh bạc, không lừa đảo, không hành hung hay đe dọa ai, cũng không tung tin giả. Anh ta chỉ khoe của, nói tục, làm trò lố và có 10 triệu lượt xem.

Bằng các quy định hiện hành về xử phạt hành chính trên mạng xã hội, cơ quan quản lý hoàn toàn có thể phạt anh ta vài triệu đến vài chục triệu đồng vì hành vi cung cấp nội dung vi phạm thuần phong mỹ tục hay lệch chuẩn.

Nhưng xử phạt hành chính liệu có đủ đe dọa?

Khi một video lố lăng đem về hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng từ tiền quảng cáo và bán hàng, thì mức phạt vài chục triệu đồng chỉ được xem như một khoản "chi phí vận hành".

Pháp luật xử lý hành vi vi phạm, nhưng chừng nào cái giá của sự phạt vạ vẫn nhỏ hơn rất nhiều so với lợi nhuận từ tai tiếng, thì "cuộc đua xuống đáy" vẫn sẽ có người lao vào.

Thực tế cho thấy, hầu hết các "giang hồ mạng" hay KOL lệch chuẩn chỉ thực sự bị triệt hạ khi họ trượt chân sang các tội danh hình sự cụ thể như trốn thuế, lừa đảo hay bán hàng giả.

Còn ở vùng xám của sự lố lăng, tài khoản của họ vẫn đẻ ra tiền trước khi cơ quan chức năng kịp tuýt còi.

Tất nhiên, chưa phạm pháp không có nghĩa mọi hành vi đều đáng chấp nhận. Lấy chửi tục, khoe bạo lực, làm nhục người khác hay những màn lố lăng làm công cụ kiếm view vẫn đáng bị phê phán, nhất là khi hàng triệu người, trong đó có trẻ em, đang theo dõi.

Một xã hội đâu chỉ sống bằng luật. Còn có những chuẩn mực mà người ta phải biết giữ, dù phá vỡ chúng chưa đến mức phải đi tù.

Nhưng đáng bị phê phán và đáng bị xử lý hình sự là hai chuyện khác nhau. Ý kiến thì tranh luận bằng ý kiến. Hành vi lệch chuẩn có thể bị xã hội lên án. Thông tin đưa ra phải đúng sự thật.

Còn khi một người đánh bạc, lừa đảo, trốn thuế hay bán hàng giả thì pháp luật nghiêm trị hành vi đó.

Có lẽ cũng vì thế mà không nên chỉ chăm chăm nhìn vào người đang nói trên mạng. Cần nhìn cả Facebook, TikTok, YouTube và cách các nền tảng này đưa một nội dung đến hàng triệu người.

Một người làm trò lố là lựa chọn của anh ta. Nhưng nếu thuật toán liên tục đưa những trò ấy tới hàng triệu người, nhất là trẻ em, thì câu chuyện không còn chỉ nằm ở người làm trò nữa.

Châu Âu đã bắt các nền tảng giải trình về thuật toán phân phối. Việt Nam cũng không thể đứng ngoài cuộc: nền tảng đang dung dưỡng điều gì, bảo vệ trẻ em ra sao, và tại sao những nội dung lệch chuẩn vẫn có thể dễ dàng biến thành tiền?

Còn tôi, tôi vẫn muốn những status của mình có nhiều người đọc, nhiều like, nhiều share. Nếu được thêm vài bài triệu view nữa càng tốt. Tôi chẳng thấy có gì phải ngượng về chuyện đó.

Vấn đề là câu view bằng cái gì.

Có người khiến một triệu người dừng lại bằng thông tin, tri thức và một câu chuyện đáng đọc. Có người làm điều đó bằng một câu chửi, một màn gây sốc hay một điều mà chính họ biết là không đúng. Cùng là một triệu view, nhưng một đằng là tri thức đọng lại, khác xa những câu chửi tục hay đốt xe gây chú ý.

×