Hưng Hà Thái Bình, nơi các làng cổ nổi tiếng, có làng là đất phát tích vương triều phong kiến Việt Nam, kéo dài 175 năm

May mà cách nay ít lâu, trong một lần tiếp xúc với nghệ nhân Trần Văn Sen, người vừa được Nhà nước ta phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới, tôi đã tìm được câu trả lời về những ông tổ của cái làng nghề truyền thống ấy.

Đất phát tích, dựng nghiệp của nhà Trần

Nhà sử học Dương Trung Quốc, khi viết lời nói đầu cho cuốn sách "Hoằng Nghị đại vương và việc bảo tồn, tôn tạo khu di tích lịch sử - văn hóa Phương La (Thái Phương, Hưng Hà, Thái Bình) đã khẳng định: "Trên cơ sở những nguồn tài liệu hiện có, nhiều nhà nghiên cứu đã đi đến kết luận: Thân phụ Thái sư Trần Thủ Độ là Đại vương Trần Hoằng Nghị, quê ở làng Mẹo, nay là thôn Phương La, xã Thái Phương, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Kết luận này được rút ra trên cơ sở: Giới sử học đã thừa nhận Thái Bình là quê gốc của nhà Trần và huyện Hưng Hà chính là đất phát tích để dòng họ Trần sáng lập nên vương triều.

Trong mấy chục làng xã của huyện Hưng Hà thì chỉ có làng Mẹo (tức thôn Phương La ngày nay) được người dân nơi đây ghi nhận là quê hương thân phụ Trần Thủ Độ và làng Ngừ (tức thôn Phù Ngừ) là quê hương của Linh Từ quốc mẫu Trần Thị Dung, phu nhân của Thái sư Trần Thủ Độ".

Nhà sử học Dương Trung Quốc còn cho biết: Hàng năm cứ vào ngày 14/8 âm lịch được xác định là ngày giỗ của Đại vương Trần Hoằng Nghị và ngày 14 tháng Giêng là ngày giỗ cụ bà Trần Hoằng Nghị.

Tại 2 ngày giỗ này, người dân làng Ngừ - nơi có lăng mộ Thái sư Trần Thủ Độ đều hành hương về làng Mẹo để góp giỗ.

Giáo sư Đinh Xuân Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam tại bản báo cáo đề dẫn cuộc hội thảo khoa học "Hoằng Nghị Đại vương và việc bảo tồn, tôn tạo khu di tích lịch sử - văn hóa Phương La" do UBND tỉnh Thái Bình và Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đồng tổ chức nhằm làm sáng tỏ góc khuất trong tiểu sử và hành trang của Thái sư Trần Thủ Độ có liên quan đến nhân vật sinh ra doanh nhân lịch sử này, cũng đã khẳng định: Vương triều Trần (1225 - 1400) là một vương triều có vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước lâu dài và anh dũng của nhân dân ta.

Theo đó chính quyền nhà Trần trong thế kỷ XIII đã xây dựng một bộ máy từ trung ương đến các địa phương vững vàng, năng động đưa đất nước vào thế thống nhất.

Để thúc đẩy nông nghiệp phát triển, nhà Trần vừa lên nắm quyền đã áp dụng nhiều biện pháp cần thiết như tổ chức cho dân làm thủy lợi, đắp đê ở các triền sông, đục núi, khai sông, đào kênh tưới tiêu, phát triển các ngành nghề thủ công nghiệp, mở mang mạng lưới thương nghiệp với các phương tiện lưu thông hàng hóa, quan hệ tiền tệ. Trên cơ sở đó, hệ thống chợ búa, phố phường, các cảng sông, cảng biển ngày một mở rộng…

Về văn hóa - xã hội có những nét khá độc đáo về nội dung tư tưởng. Trần Nhân Tông, một ông vua đời nhà Trần từng xông pha chiến trận đã chủ trương kết hợp đạo và đời; hòa hợp Phật giáo và Nho giáo vào một mục đích chung của công cuộc ổn định xã hội.

Ông đã dựng nên dòng phật Đại Việt với tên gọi Thiền Tông Trúc Lâm, gắn liền giữa "tâm" và "phật", gắn Phật với cuộc sống thực tại và vận mệnh dân tộc.

Vẫn theo Giáo sư Đinh Xuân Lâm thì giáo dục và Nho giáo thời Trần đã đi vào quy củ chặt chẽ. Ngay từ năm 1232, nhà Trần đã mở khoa thi đầu tiên với các thứ bậc cao, thấp nghiêm ngặt.

Địa vị của Nho giáo nhờ vậy dần dần được nâng cao. Những người đỗ đạt dần dần trở thành một bộ phận nòng cốt trong bộ máy nhà nước. Văn học, nghệ thuật thời Trần cũng phong phú và đậm đà bản sắc dân tộc.

Bản thiên cổ hùng văn "Hịch tướng sĩ" của Trần Hưng Đạo có thể xem như mở đầu cho dòng văn học đó.

Giáo sư Đinh Xuân Lâm khẳng định: Trên cơ sở kế thừa những thành quả của vương triều Lý, vương triều Trần đã phát huy mọi khả năng dân tộc để tạo nên một nền văn hóa phong phú, đặc sắc, sáng tạo trên nền tảng của một dân tộc sâu sắc và ý thức tự lực, tự cường mạnh mẽ để có thể bước vào cuộc kháng chiến chống ngoại xâm với niềm tin chiến thắng.

Trong chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, quân dân đời Trần dưới sự lãnh đạo của những vị vua anh hùng như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông và tài chỉ huy quả cảm của những danh tướng: Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư… đã 3 lần đánh bại quân Nguyên - Mông khét tiếng thiện chiến và hung ác.

Sau chiến thắng quân Nguyên - Mông, ngày 18/4/1288, hai vị vua anh minh: Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông đã đưa số tù binh, trong đó có những tên đầu sỏ, như: Ô Mã Nhi, Tích Lệ Cơ… về Phủ Long Hưng ở Thái Bình làm lễ "hiến phù" mừng chiến thắng trước lăng vua Trần Thái Tông.

Tại buổi lễ trang nghiêm này, nhớ lại những ngày gian khổ trong những ngày chiến trận, vua Trần Nhân Tông đã cảm khái đọc mấy câu thơ tràn đầy khí thế chiến thắng và lòng tin vào tiền đồ phát triển của đất nước và dân tộc:

“Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã

Sơn hà thiên cổ điện kim âu"

(Xã tắc hai phen chồn ngựa đáNon sông nghìn thuở vững âu vàng)

Hiện mảnh đất ở thôn Tam Đường, xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà còn đang lưu giữ hài cốt các bậc tổ tiên triều Trần như: Thủy tổ Trần Kinh, Thái tổ Trần Hấp, Nguyên tổ Trần Lý, Thái thượng Hoàng Trần Thừa.

Khi các vị vua và hoàng hậu băng hà, trên một nửa được an táng tại quê nhà và đều được xây lăng miếu thờ phụng, trong đó Thái đường lăng là nơi an nghỉ vĩnh hằng của các vị vua đầu triều Trần như: Trần Thái Tông, Trần Nhân Tông, Trần Thánh Tông.

Còn các hoàng hậu sau khi qua đời cũng được hợp táng tại các lăng mộ: Thọ lăng, Chiêu lăng, Dự lăng và Quy đức lăng. Đây là đặc điểm độc nhất vô nhị trong các di tích về thời đại nhà Trần trong cả nước.

Phát huy những truyền thống quý báu của triều Trần (tức làng Mẹo khi xưa), hậu duệ của cụ Trần Hoằng Nghị đã phát triển thành một dòng họ lớn mạnh. Trưởng chi họ Trần ở đây là nghệ nhân Trần Văn Sen, một doanh nhân tiêu biểu và thành đạt ở tỉnh Thái Bình.

Ông góp nhiều công sức trong việc gìn giữ, tôn tạo các di tích thời Trần tại quê hương Hưng Hà cũng như ở làng Mẹo. Cũng như tuyên truyền, giáo dục truyền thống.

Do vậy từ lâu người dân Phương La (làng Mẹo) đều ghi nhớ: Cụ Trần Hoằng Nghị là người đã truyền dạy cho dân làng biết trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ dệt vải. Từ đó đến nay, qua nhiều thế hệ, nghề dệt vẫn được duy trì và phát triển ở nơi đây.

Tiếp nối truyền thống vương triều nhà Trần

Tưởng nhớ và ghi ơn công lao của các vị vua, tướng lĩnh đời nhà Trần trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc ta, ngay từ năm 1999, Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Bình và huyện Hưng Hà đã xúc tiến triển khai dự án đầu tư quy hoạch tu bổ, tôn tạo di tích đền thờ và lăng mộ các vua Trần trên diện tích 5.175m2.

Theo đó, đền thờ các vua Trần đã được xây dựng công phu, uy nghi bề thế tọa lạc trên nền phế tích giữa trung tâm xã Tiến Đức với các hạng mục đã hoàn thành là toà hậu cung, bái đường, tả vu, hữu vu, nghi môn, đài hoá vàng, ba ngôi mộ các vua Trần và một số công trình kiến trúc liên quan.

Các công trình kiến trúc được bố trí theo trục chính, chia thành các không gian hành lễ, không gian nội tự đền, không gian vườn cây xanh… kế thừa và phát huy kiến trúc đình làng.

Riêng toà hậu cung Đền Trần có kết cấu chữ đinh, gồm hai toà tám gian, trên diện tích 359m2, tôn vinh vẻ uy linh của hậu cung với hệ thống rồng đá được chạm trổ tinh vi, sống động.

Tại Tòa Hậu Cung, chính cung thờ linh vị cụ Trần Kinh (Truy tôn Mục tổ Hoàng đế), linh vị cụ Trần Hấp (Truy tôn Linh tổ Hoàng đế), linh vị Nguyên Tổ Trần Lý (Truy tôn Nguyên tổ Hoàng đế) cùng Thánh Tượng Thái Tổ Trần Thừa (Truy tôn Thái tổ Hoàng đế). Còn tại Tòa Đệ Nhị, chính giữa là ban thờ Thánh tượng vua Trần Thái Tông (Miếu hiệu của Trần Cảnh 1218 - 1277).

Ông là đời vua đầu tiên của triều Trần, là con trưởng của Trần Thừa, được Lý Chiêu Hoàng truyền ngôi năm Ất Dậu (1225), năm Mậu Tý (1258) nhường ngôi làm Thái Thượng Hoàng.

Đến năm 1277 ngày 1 tháng 4 (AL), ông băng hà thọ 60 tuổi, mộ táng ở Chiêu Lăng - Thái Đường. Bên trái thờ Thánh tượng vua Trần Thánh Tông (Miếu hiệu của Trần Hoảng 1240 - 1296). Ông là đời vua thứ hai triều Trần, là con trưởng vua Thái Tông.

Năm 1258 được vua cha nhường ngôi làm vua 21 năm. Năm Giáp Thân (1284) nhường ngôi cho Nhân Tông làm Thượng Hoàng, băng hà vào ngày 25 tháng 5 năm Canh Dần (1290) thọ 51 tuổi.

Mộ táng ở Dụ Lăng - Thái Đường. Bên phải thờ Thánh tượng vua Trần Nhân Tông (Miếu hiệu của Trần Khâm 1258 - 1308). Ông là đời vua thứ ba của triều Trần, là con trưởng vua Thánh Tông. Năm 1293 (Kỷ Tỵ) nhường ngôi cho con là Anh Tông làm Thượng Hoàng và xuất gia.

Sau đó vào năm Mậu Thân (1308) ngày 3 tháng 11 (ÂL), ông băng hà ở Am Ngọa Vân Yên Tử (Đông Triều Quảng Ninh) thọ 51 tuổi. Thi hài được hỏa táng theo phép nhà Phật. Xá lỵ của ông được gửi gắm ở 3 nơi, 3 đỉnh tam giác địa chính trị quân sự dưới triều đại nhà Trần. Đó là Thái Đường (Long Hưng), Tức Mặc (Nam Định) và Yên Tử (Quảng Ninh).

Từ cuối năm 2008, lễ yên vị thánh tượng các vua đầu triều Trần và Thái sư Trần Thủ Độ, Linh từ Quốc mẫu Trần Thị Dung đã được tỉnh Thái Bình long trọng tổ chức, đưa vào nội điện và tổ chức lễ nghi thờ phụng.

Mùa xuân năm nay, hướng về đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, lần đầu tiên Thái Bình tổ chức lễ hội và khai ấn đền Trần với sự tham dự của Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết và hàng vạn du khách trong và ngoài tỉnh.

Đây là dịp để mọi người tưởng nhớ đến công lao, sự đóng góp của nhà Trần đối với đất nước và dân tộc ta và cũng là dịp để cổ vũ lòng tự hào, tự tôn dân tộc.

Đáp ứng tâm nguyện về sinh hoạt tâm linh của đông đảo nhân dân trong tỉnh, trong nước và bảo tồn những giá trị văn hoá truyền thống, tiếp tục khơi gợi và hun đúc hào khí Đông A Triều Trần oanh liệt, tạo dấu nối giữa đền Trần Thái Bình với đền Trần Nam Định - hai vùng đất cùng với kinh thành Thăng Long tạo nên một thế chân kiềng vững chắc cho chiến công hiển hách ba lần chiến thắng quân xâm lược Nguyên - Mông

×