Khám Chí Hoà - Nhà tù khét tiếng, khó trốn thoát, kiến trúc giống trận đồ bát quái và những giai thoại kỳ bí

Khám Chí Hoà - Nhà giam có kiến trúc đặc biệt nhất Việt Nam

Khám Chí Hoà toạ tại số 324 đường Hòa Hưng, phường Hoà Hưng, TP.HCM. Đây là một trong những nhà giam có kiến trúc đặc biệt nhất tại Việt Nam. Công trình được khởi công từ năm 1943, với mục đích thay thế Khám Lớn Sài Gòn (nằm tại góc đường Lý Tự Trọng – Nam Kỳ Khởi Nghĩa ngày nay).

Theo một số tài liệu, việc xây dựng nhà giam ban đầu do người Nhật khởi xướng trong thời kỳ họ kiểm soát Đông Dương. Tuy nhiên, khi công trình còn dang dở, quân Nhật đã rút khỏi Việt Nam. Sau đó, người Pháp tiếp tục hoàn thiện nhà tù này. Phần lớn vật liệu xây dựng, từ xi măng đến sắt, thép, được cho là vận chuyển trực tiếp từ Pháp sang.

Ngày 8/3/1953, sau khi Khám Chí Hòa hoàn thành, Khám Lớn Sài Gòn bị phá bỏ. Một số tù nhân được trả tự do, trong khi khoảng 1.600 người còn lại cùng chiếc máy chém từng đặt tại Khám Lớn được chuyển về đây.

Khám Chí Hòa được xây dựng trên khu đất rộng khoảng 7 ha, gồm ba tầng với tổng cộng 238 phòng, trong đó có hai dãy dành riêng cho phạm nhân nữ. Theo nhiều tài liệu trích dẫn, Khám Chí Hoà có thể chứa được từ 2.000 đến 7.000 người.

Trong nhiều giai đoạn lịch sử, nơi đây từng giam giữ các tù nhân chính trị chống thực dân Pháp và chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Về sau, cơ sở này được Công an TP.HCM sử dụng để tạm giam các bị can liên quan đến những vụ án xảy ra trên địa bàn thành phố.

Khám Chí Hoà còn được gọi là nhà tù Bát Quái. Điểm khiến Khám Chí Hòa trở nên khác biệt là cấu trúc kiến trúc mang đậm màu sắc phương Đông. Công trình được cho là do một kiến trúc sư người Nhật thiết kế dựa trên nguyên lý ngũ hành và bát quái.

Tổng thể nhà giam vừa mang những đặc trưng của kiến trúc Pháp như kiên cố, khép kín và thông thoáng, vừa chứa đựng nhiều yếu tố huyền bí gắn với quan niệm âm dương, ngũ hành.

Nhìn từ trên cao, Khám Chí Hòa có hình bát giác với tám cạnh gần như bằng nhau. Tám góc được cho là tượng trưng cho tám quẻ trong Kinh Dịch, gồm Càn, Khôn, Chấn, Tốn, Cấn, Khảm, Đoài và Ly. Tương ứng với cấu trúc này là tám khu giam giữ được bố trí bao quanh khu vực trung tâm.

Một số tài liệu khác lại cho rằng thiết kế của nhà giam được mô phỏng theo bát quái trận đồ của Gia Cát Lượng thời Tam Quốc. Tám hướng trong trận đồ tương ứng với tám cửa gồm Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh và Khai.

Mỗi cạnh của hình bát giác tạo thành một khu giam riêng biệt. Mặt tường hướng ra bên ngoài được xây kín, trong khi phía quay vào sân trung tâm sử dụng hệ thống song sắt. Mỗi khu lại được chia thành nhiều buồng giam, tạo nên kết cấu khép kín và khó định hướng.

Toàn bộ Khám Chí Hòa chỉ có một lối ra vào chính, thường được gọi là “cửa tử”. Sau cánh cửa này là hệ thống hành lang và đường dẫn được bố trí phức tạp theo các cung vị. Người không thông thạo địa hình hoặc không có người hướng dẫn rất dễ mất phương hướng, có cảm giác như đang đi giữa một mê cung và khó tự tìm được đường ra ngoài.

Nhờ cấu trúc mô phỏng trận đồ bát quái với hệ thống hành lang phức tạp, Khám Chí Hòa được xem là một trong những nhà giam rất khó vượt thoát. Theo những tư liệu được lưu truyền, trong lịch sử chỉ ghi nhận ba vụ vượt ngục thành công.

Lần đầu tiên diễn ra vào thời điểm Nhật đảo chính Pháp năm 1945, khi một số chiến sĩ cách mạng thoát khỏi nơi giam giữ. Trường hợp thứ hai là Điền Khắc Kim, một tướng cướp khét tiếng, vượt ngục vào năm 1972. Người thứ ba là tử tù Phước “Tám Ngón”, thực hiện cuộc đào thoát vào năm 1995.

Trung tâm Khám Chí Hòa là một khoảng sân rộng cũng được thiết kế theo hình bát giác, chia thành tám phần tam giác. Khu vực này có nhiều cây xanh và những bãi cỏ, tạo không gian tương đối thoáng đãng giữa hệ thống phòng giam kiên cố.

Nổi bật giữa sân là vọng gác cao hơn 20 m, phía trên đặt một bể chứa nước có phần thân phình rộng. Nhìn từ xa, toàn bộ công trình giống như một thanh kiếm cắm thẳng xuống trung tâm trận đồ bát quái. Từ vị trí này, lính canh có thể quan sát bao quát các dãy nhà và phần lớn phòng giam bên trong Khám Chí Hòa.

Khám Chí Hoà - nơi từng giam giữ nhiều chiến sĩ cộng sản nổi tiếng

Khám Chí Hòa từng giam giữ nhiều cán bộ, chiến sĩ cách mạng nổi tiếng của ta. Những trường hợp tiêu biểu gồm:

Bà Nguyễn Thị Bình: Bà bị bắt và giam tại Khám Chí Hòa từ tháng 7/1951 đến tháng 12/1954. Trong thời gian này, bà là Chi ủy viên Chi bộ nhà tù Chí Hòa. Sau này, bà giữ cương vị Bộ trưởng Ngoại giao Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, Trưởng đoàn đàm phán tại Hội nghị Paris và Phó Chủ tịch nước.

Chị Võ Thị Sáu: Sau khi bị bắt tại Đất Đỏ năm 1950, chị được chuyển về giam tại Khám Chí Hòa. Tại đây, chị tiếp tục làm liên lạc giữa các tù nhân và tham gia đấu tranh đòi cải thiện chế độ lao tù. Tháng 1/1952, chị bị đưa ra Côn Đảo và bị thực dân Pháp xử bắn.

Anh hùng Nguyễn Văn Trỗi: Anh hùng Nguyễn Văn Trỗi bị bắt sau khi tham gia kế hoạch đặt mìn tại cầu Công Lý năm 1964. Anh bị giam và sau đó bị chính quyền Sài Gòn xử bắn tại sân sau Khám Chí Hòa vào ngày 15/10/1964.

Bà Trương Mỹ Hoa: Khi còn là cán bộ phong trào thanh niên, học sinh, sinh viên Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, bà bị địch bắt và trải qua 11 năm tù tại Tổng nha Cảnh sát, Đề lao Gia Định, Thủ Đức, Khám Chí Hòa, Tân Hiệp và Côn Đảo. Sau này, bà trở thành Phó Chủ tịch nước.

Liệt sĩ Lê Thị Riêng: Ngày 9/5/1967, trong lúc hoạt động tại khu vực chợ Đa Kao, bà bị kẻ phản bội nhận diện và chỉ điểm cho mật vụ bắt giữ. Một số tư liệu ghi rằng bà bị đưa về Khám Chí Hòa, sau đó tiếp tục bị thẩm vấn, tra tấn tại nhiều cơ sở của chính quyền Sài Gòn như Biệt đội 23, Tổng nha Cảnh sát và bộ phận tình báo Mỹ. Đêm mùng 2 Tết Mậu Thân 1968, bà cùng chiến sĩ cách mạng Trần Văn Kiểu và nữ biệt động Phùng Ngọc Anh bị đưa đi thủ tiêu. Bà Lê Thị Riêng và ông Trần Văn Kiểu hy sinh, còn bà Phùng Ngọc Anh sống sót nhờ được bà Lê Thị Riêng lấy thân mình che đạn.

Ngoài ra, Khám Chí Hòa còn giam giữ nhiều cán bộ, đảng viên và thành viên lực lượng biệt động cùng hàng trăm nữ tù chính trị thuộc phong trào học sinh, sinh viên và lực lượng cách mạng Sài Gòn - Gia Định.

Những giai thoại kỳ bí về Khám Chí Hoà

Từ nhiều năm nay, Khám Chí Hòa luôn được bao phủ bởi những câu chuyện mang màu sắc huyền bí. Một trong những giai thoại được nhắc đến nhiều nhất cho rằng vọng gác nằm giữa khu nhà giam chính là “thanh kiếm trấn” của toàn bộ công trình.

Theo lời truyền miệng, dù phạm nhân có tinh quái hay nhiều thủ đoạn đến đâu, khi bị giam tại đây cũng khó thoát khỏi sự chế ngự của “thanh kiếm linh”. Công trình này được ví như trái tim của tòa nhà; nếu bị phá bỏ hoặc dịch chuyển, toàn bộ “trận đồ” bát quái cũng sẽ mất đi tác dụng.

Một câu chuyện khác kể rằng, do từng có nhiều người chết trong nhà giam nên Khám Chí Hòa bị cho là nơi tích tụ âm khí nặng nề. Bởi vậy, sấm sét thường đánh vỡ một góc của công trình, vô tình tạo thành một “cửa sinh” để oán khí thoát ra và những linh hồn đã khuất có thể được siêu thoát.

Cũng từng xuất hiện thông tin cho rằng chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã mời một thầy địa lý đến tìm cách hóa giải một phần cấu trúc bát quái của Khám Chí Hòa.

Trên thực tế, một trong tám phần mái của công trình hình bát giác đã bị san bằng, khiến bố cục nguyên bản không còn hoàn chỉnh. Chi tiết này được dân gian lý giải là việc chủ động mở “cửa Sinh”, tạo lối thoát cho các linh hồn bị giam hãm.

Trái với những cách lý giải mang màu sắc tâm linh, một số ý kiến khoa học cho rằng hiện tượng sét thường xuyên đánh xuống khu vực Khám Chí Hòa có thể liên quan đến đặc điểm địa chất bên dưới công trình, chẳng hạn sự tồn tại của các lớp quặng kim loại có khả năng dẫn điện.

Nguồn tham khảo: Sở VHTT TP Hồ Chí Minh, Cổng thông tin Văn phòng Chủ tịch nước, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Danh mục kiểm kê di tích lịch sử - văn hóa của UBND TP.HCM

×