Khám phá "di sản sống" trong nghi lễ cưới của người Tày

Tính giáo dục và nhân văn trong hát Quan làng

Hát đám cưới của người Tày có nơi còn được gọi bằng những cái tên khác như Thơ lẩu hay hát "Pả mè". Đây là thể hát gắn liền với lễ đón dâu và đưa dâu trong đám cưới của đồng bào Tày, vừa mang tính nghi lễ trang trọng, vừa thể hiện chất trữ tình đặc trưng của âm nhạc dân gian tộc người.

Điệu hát này không chỉ đơn thuần là một hình thức diễn xướng giải trí mà từ lâu đã trở thành linh hồn của đám cưới truyền thống của người Tày ở khu vực phía Bắc tỉnh Thái Nguyên.

Ông Nông Viết Hoàn, Nghệ nhân thôn Đuông Nưa, xã Cao Minh chia sẻ, trong một đám cưới trọn vẹn của người Tày gồm nhiều nghi lễ như dạm ngõ, lễ ăn hỏi và lễ cưới, thay vì đối thoại thông thường, người Quan làng đại diện cho nhà trai và Pả mè - đưa dâu bên nhà gái sẽ thưa gửi bằng lời ca, tiếng hát.

Để tháo gỡ những thử thách do nhà gái hay nhà trai đưa ra, người Quan làng, Pả mè phải hát rất nhiều bài thơ tương ứng với từng chặng. Đó có thể là những bài thơ xin lên cầu thang, thơ xin trải chiếu ngồi, thơ mời rượu, mời nước, mời cơm, thơ dâng lễ, cho đến thơ xin dâu, tạm biệt hay nhắn nhủ... Qua các bài hát này, Quan làng, Pả mè còn lồng ghép lời răn dạy, nhắn nhủ cô dâu và chú rể về đạo làm con cũng như cách ứng xử đúng mực trong mọi mối quan hệ.

GS.TS Bùi Quang Thanh - Viện Văn hoá, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam cho biết, mặc dù gắn với đám cưới của các đôi trai gái nhưng trong nội dung bài hát chứa đựng những nhận thức, những ghi nhận dấu ấn về lịch sử, quan hệ xã hội, đặc biệt là những bài học giáo huấn về đạo đức cho chú rể và cô dâu.

“Chính vì đó mà hát Quan làng trong đám cưới của người Tày rất được cộng đồng yêu mến, bởi thể hát này giúp bồi dưỡng cách tu dưỡng đạo đức trong phạm vi gia đình, dòng họ và trong phạm vi ứng xử với thôn bản”, ông Thanh cho biết thêm.

Dù mang giá trị văn hóa sâu sắc, vậy nhưng hiện nay, hoạt động văn hóa dân gian này chỉ còn xuất hiện ở một số vùng sâu, vùng xa và đang đứng trước nguy cơ bị mai một theo thời gian.

Phát huy giá trị văn hóa từ thể hát cổ

Để gìn giữ di sản hát Quan làng, cuối năm 2025, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam đã phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thái Nguyên cùng UBND xã Cao Minh tổ chức các hoạt động tập huấn, truyền dạy nhằm phục dựng và bảo tồn làn điệu hát Quan làng trên địa bàn xã.

Ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch UBND xã Cao Minh cho biết, trong khuôn khổ các hoạt động này, một hội thảo tham vấn các nghệ nhân am hiểu hát Quan làng tại địa phương đã được tổ chức nhằm tìm hiểu kỹ về hiện trạng của loại hình diễn xướng này. Song song với đó, lớp học truyền dạy trực tiếp cho người dân trong xã Cao Minh cũng được triển khai.

“Tham gia lớp học, các học viên được trang bị thêm nhiều bài thơ cổ quan trọng như thơ giao dâu, thơ giao đồ sính lễ và thơ xin dâu xuống sàn để về nhà chồng. Bản thân các nghệ nhân biết thực hành hát Quan làng cũng đã rất tích cực đóng góp nhiều ý kiến tâm huyết, góp phần quan trọng trong việc bảo tồn thể hát Quan làng trước nguy cơ thất truyền”, ông Tuấn cho biết thêm.

Trong đời sống tinh thần của người Tày, hát Quan làng có mối quan hệ tác động qua lại chặt chẽ với các tục lệ, tín ngưỡng dân gian khác để tạo thành một khối thống nhất không thể tách rời. Nhờ có diễn xướng hát Quan làng, nhiều tục lệ, tín ngưỡng truyền thống như tục chọn ngày giờ hay tục chăng dây mới được phản ánh đầy đủ, sinh động và trở nên hấp dẫn hơn.

Hát Quan làng mang ý nghĩa giáo dục và nhân văn vô cùng sâu sắc. Lời ca tiếng hát là nơi gửi gắm tinh thần uống nước nhớ nguồn, tình cảm đoàn kết keo sơn với họ hàng, thân tộc, cùng lối ứng xử tao nhã, lịch thiệp trong cuộc sống. Đó cũng là biểu hiện cho ước mơ chính đáng của người dân về một cuộc sống hôn nhân hạnh phúc, ấm êm.

"Việc phục dựng và duy trì hát Quan làng tại xã Cao Minh không chỉ giúp một làn điệu hát cổ này phát huy giá trị, mà còn là cơ sở để địa phương tiếp tục phát huy di sản này trong các hoạt động văn hóa cộng đồng thời gian tới", Phó Chủ tịch UBND xã Cao Minh nhận định.

×