Khám phá Mán Bạc - "nghĩa trang" tiền sử hơn 3.500 năm ở Ninh Bình

Từ bãi biển cổ tiền sử đến địa thế "vàng" của cư dân cổ Mán Bạc

Di tích khảo cổ học Mán Bạc được gọi theo tên của ngọn núi đá vôi Mán Bạc nằm trên một khu đất cao bên cạnh thung Vụng (nay thuộc xã Đồng Thái, tỉnh Ninh Bình). Nơi đây sở hữu một địa thế tự nhiên vô cùng độc đáo, tựa như một thành trì chở che cho con người từ hàng ngàn năm trước.

Khu đất cao của di tích được bao bọc ba mặt Bắc, Đông và Đông Nam bởi những dãy núi đá vôi sừng sững. Hai mặt phía Tây và phía Nam mở rộng tầm nhìn ra cánh đồng bát ngát, nơi dân gian vẫn quen gọi bằng những cái tên đầy gợi niệm như: Cửa Cổng (mặt phía Nam) và Cửa Lũy (mặt phía Tây). Chắn phía mặt Tây Nam để che chắn gió bão là Gò Giải Phướn cùng các ngọn núi Lò Sảng, núi Lè Lè.

Ngay trước mặt di tích là dải ruộng thấp hình móng ngựa uốn lượn, thấp hơn bề mặt di tích từ 3m đến 4m. Phía trong di tích tiếp giáp với thung Vụng - một thung lũng kín, trũng thấp và là nơi hứng nước mưa từ các sườn núi xung quanh.

Nhận định của các nhà khoa học: Địa thế "tựa sơn hướng lộ" này chính là chiếc nôi cư trú lý tưởng của người tiền sử. Núi đá bao quanh giúp họ tránh được những đợt gió lạnh cắt da của gió mùa Đông Bắc, hạn chế ánh nắng gay gắt của mùa hè và đặc biệt là luôn đảm bảo nguồn nước ngọt dồi dào từ thung lũng.

Tuy nhiên, trước khi trở thành một thung lũng trù phú, Mán Bạc từng là một bãi biển cổ. Các nhà địa chất chỉ ra rằng, đồng bằng Bắc Bộ đã trải qua nhiều đợt biển tiến, biển thoái.

Tại các hố khai quật Mán Bạc, lớp sinh thổ dưới lòng đất là lớp cát dày đặc vỏ nhuyễn thể biển vụn pha lẫn cát và mảnh đá nhỏ mài mòn. Đặc biệt, ngấn sóng cổ khắc trên vách Núi Lẻ (cách di tích 900m về phía Tây Nam) có cao độ hoàn toàn trùng khớp với cao độ sinh thổ tại Mán Bạc.

Thú vị hơn, việc phát hiện chứng bệnh u tai (bệnh xương sọ do lặn nước sâu) trong di cốt người cổ Mán Bạc là bằng chứng thép cho thấy cư dân nơi đây đã có hoạt động lặn biển, lặn sông trong một thời gian rất dài. Ở giai đoạn sớm, họ sống bám biển, ăn lộc biển. Khi biển lùi xa, họ dần thích ứng, chuyển sang săn bắn thú rừng, khai thác nhuyễn thể nước ngọt bên cạnh nghề biển truyền thống.

Giải mã "bức tranh" cư trú, mộ táng bằng công nghệ hiện đại

Mán Bạc đã trải qua nhiều chiến dịch khảo cổ quy mô lớn, bền bỉ. Lật giở từng trang sử đá có thể thấy: Lần 1 (năm 1999), với diện tích 32m², các nhà khảo cổ phát hiện tầng văn hóa dày 80cm tại khu vực gò nghĩa trang hiện tại, thu được nhiều di vật đá, gốm, xương và đặc biệt là 5 ngôi mộ cổ chứa 6 di cốt; Lần 2 (năm 2001), khai quật 24m² liền kề, phát hiện địa tầng dày tới 180cm với 10 ngôi mộ và 11 di cốt người cổ.

Lần 3 (cuối năm 2004 - đầu năm 2005), mở rộng thêm 36m², phát hiện số lượng mộ táng kỷ lục lúc bấy giờ với 36 ngôi mộ cổ nằm đan xen; Lần 4 (năm 2005), khai quật 10m² liên kết các hố cũ, ghi nhận địa tầng dày từ 155cm đến 200cm, tiếp tục phát hiện 9 ngôi mộ; Lần 5 (năm 2007), khai quật hai hố H1 và H2 với tổng diện tích 37,8m², thu giữ hàng loạt hiện vật bằng đá, gốm, xương, sừng và khai quật thêm 45 ngôi mộ cổ.

Tính đến trước năm 2024, tổng diện tích khai quật tại Mán Bạc đạt gần 150m². Điểm cốt lõi khiến giới khảo cổ học trong nước và quốc tế kinh ngạc chính là việc phát hiện 105 di tích mộ táng với 107 cá thể. Địa tầng Mán Bạc được chia thành 3 lớp, đại diện cho hai giai đoạn phát triển văn hóa rõ rệt:

Năm 2025, đánh dấu cuộc khai quật lần thứ 6, cuộc khai quật có quy mô lớn nhất từ trước đến nay tại Mán Bạc với diện tích lên tới 196m². Hố khai quật được mở ở phía Đông cột mốc khảo cổ, một tọa độ "vàng" nằm kẹp giữa khu vực thuần cư trú và khu vực mộ táng dày đặc đã phát hiện trước đó.

Với mục tiêu tối thượng là xác định mối tương quan không gian và thời gian giữa nơi sống (cư trú) và nơi chết (mộ táng), đồng thời bảo tồn nguyên trạng địa tầng, các nhà khảo cổ đã áp dụng phương pháp tiếp cận cực kỳ hiện đại: Ưu tiên bảo quản tại chỗ (in-situ preservation) và lập hồ sơ số hóa đa chiều.

Hố đào được chia lưới chi tiết thành 49 ô nhỏ, quản lý hiện vật nghiêm ngặt theo từng ô và bóc tách đất theo từng lớp màu sắc kết cấu nhỏ chỉ 10cm. Mọi mảnh vụn dù là nhỏ nhất cũng được thu thập tỉ mỉ bằng các phương pháp từ nhặt tay, sàng khô, sàng nước cho đến đãi nổi.

Kết quả cuộc khai quật năm 2025, đã mang lại những kết luận khoa học đắt giá. Cụ thể, cư dân Mán Bạc cổ tuy sống cạnh người chết nhưng đã có ý thức phân chia ranh giới tâm linh rõ ràng. Mật độ mộ táng tập trung dày đặc ở phía Tây, trong khi phía Đông chủ yếu là không gian sinh hoạt, cư trú; Xuất lộ hệ thống bếp và các hố tích tụ rác bếp khổng lồ. Tại đây chứa mật độ cao tàn tích thức ăn (vỏ sò, xương thú) cùng các công cụ sinh hoạt hằng ngày.

Bên cạnh các công cụ đá, xương, gốm tinh xảo, các nhà khảo cổ đã phát hiện tổ hợp công cụ độc đáo làm từ vỏ hàu, các hạt chuỗi "bích" từ vỏ nhuyễn thể và đặc biệt là mảnh vỡ nghi của nha chương (một loại ngọc báu tượng trưng cho quyền lực thời kỳ Phùng Nguyên). Phát hiện này là bằng chứng cho thấy cư dân Mán Bạc không hề cô lập mà có mối quan hệ giao lưu văn hóa liên khu vực vô cùng mạnh mẽ.

Di tích Khảo cổ Mán Bạc được xếp hạng cấp Quốc gia

Từ những mảnh gốm vỡ, những công cụ bằng vỏ hàu cho đến hàng trăm bộ hài cốt nằm yên lặng dưới lòng đất qua hàng ngàn năm, Mán Bạc đã chứng minh là một trong những di sản khảo cổ học quan trọng bậc nhất của người Việt cổ tại hạ lưu sông Hồng. Đây là bảo tàng tự nhiên lưu giữ trọn vẹn sự phát triển của nhân loại từ thời kỳ Hậu kỳ Đá mới sang Sơ kỳ Đồ đồng.

Ý thức được tầm vóc quốc tế của di sản, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình đã khẩn trương phối hợp cùng các ban ngành lập hồ sơ khoa học trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Ngày 12/2/2026, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ký Quyết định số 324/QĐ-BVHTTDL, xếp hạng cấp Quốc gia đối với Di tích khảo cổ Mán Bạc.

Đây là cột mốc lịch sử khi Mán Bạc trở thành di tích khảo cổ học cấp Quốc gia đầu tiên trên địa bàn tỉnh Ninh Bình.

Sự kiện này mở ra một chương mới cho công tác bảo tồn, nghiên cứu chuyên sâu, đồng thời tạo tiền đề để Ninh Bình xây dựng các mô hình công viên khảo cổ học, phục vụ du lịch di sản bền vững, biến những giá trị ngàn năm của tổ tiên thành động lực phát triển kinh tế - xã hội của địa phương trong kỷ nguyên mới.

(Tài liệu tham khảo do bà Vũ Thanh Lịch - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình cung cấp)

×