Khi 90% sản lượng sắn phụ thuộc một thị trường: Đã đến lúc nhìn lại chiến lược

Ngành hàng tỷ USD đang vận hành theo “nhịp thở” của thị trường Trung Quốc

Từ một loại cây gắn với những vùng đất khó canh tác, sắn đã trở thành nguyên liệu quan trọng trong sản xuất ethanol, thức ăn chăn nuôi, tinh bột công nghiệp, phụ gia thực phẩm và vật liệu sinh học. Trong chuỗi giá trị đó, Trung Quốc nhiều năm qua giữ vai trò là thị trường tiêu thụ lớn nhất, có ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của ngành sắn Việt Nam.

Là quốc gia nhập khẩu sắn lớn nhất thế giới, Trung Quốc có nhu cầu lớn phục vụ sản xuất nhiên liệu sinh học, công nghiệp lên men và thức ăn chăn nuôi. Nhờ lợi thế địa lý gần, chi phí logistics cạnh tranh và hoạt động thương mại biên giới thuận lợi, Việt Nam đã trở thành một trong những nguồn cung quan trọng cho thị trường này.

Tuy nhiên, mức độ phụ thuộc của ngành sắn Việt Nam vào Trung Quốc hiện rất lớn. Theo số liệu sơ bộ của Tổng cục Hải quan, quý I/2026, thị trường này nhập khẩu 1,27 triệu tấn sắn và sản phẩm từ sắn của Việt Nam, trị giá hơn 429 triệu USD, chiếm trên 95% tổng lượng và gần 94% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành. Trước đó, trong quý I/2025, tỷ trọng xuất khẩu sang Trung Quốc cũng vượt 95% tổng lượng xuất khẩu của cả nước. Điều này đồng nghĩa mọi biến động về nhu cầu, giá cả hay chính sách nhập khẩu từ Trung Quốc đều có thể tác động trực tiếp đến toàn bộ chuỗi sản xuất, chế biến và xuất khẩu sắn trong nước.

Sự phục hồi nhu cầu từ Trung Quốc đã góp phần duy trì tăng trưởng cho ngành sắn thời gian qua. Tuy nhiên, đằng sau mức tăng về sản lượng vẫn là bài toán giá trị. Trong 4 tháng đầu năm 2025, lượng xuất khẩu sắn và các sản phẩm từ sắn tăng hơn 42%, nhưng kim ngạch lại giảm gần 5% do giá xuất khẩu bình quân giảm hơn 30%. Điều này cho thấy ngành sắn Việt Nam vẫn chủ yếu cạnh tranh bằng giá và nguyên liệu thô, trong khi khả năng tạo giá trị gia tăng còn hạn chế.

Rủi ro từ sự phụ thuộc cũng bộc lộ rõ khi thị trường Trung Quốc thay đổi cơ cấu nguyên liệu. Khi giá ngô thế giới giảm mạnh, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc chuyển sang sử dụng ngô thay thế sắn trong sản xuất thức ăn chăn nuôi, khiến nhu cầu sắn lát giảm, kéo theo giá thu mua trong nước đi xuống và nhiều nhà máy chế biến phải giảm công suất.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, đặc biệt từ Thái Lan – nước xuất khẩu tinh bột sắn số 1 thế giới, việc tiếp tục dựa vào xuất khẩu nguyên liệu và tinh bột cơ bản sẽ khiến ngành sắn Việt Nam khó nâng cao giá trị gia tăng. Bài toán đặt ra không chỉ là duy trì thị phần tại Trung Quốc mà còn phải nâng cấp chuỗi giá trị để giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất và tăng sức chống chịu trước những biến động bên ngoài.

Không chỉ phụ thuộc đầu ra, ngành sắn còn đối mặt “điểm yếu kép”

Nếu chỉ nhìn vào xuất khẩu, nhiều người sẽ cho rằng vấn đề lớn nhất của ngành sắn nằm ở thị trường đầu ra. Nhưng thực tế, ngành hàng này còn đang đối diện một “điểm yếu kép” khác là phụ thuộc cả nguyên liệu đầu vào.

Hiện cả nước có hơn 140 nhà máy chế biến sắn với tổng công suất thiết kế rất lớn, tương đương từ 13-20 triệu tấn củ tươi mỗi năm. Tuy nhiên, nguồn nguyên liệu trong nước chỉ đáp ứng khoảng hơn một nửa nhu cầu chế biến. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp phải nhập sắn tươi hoặc sắn lát từ Campuchia, Lào và một phần từ Thái Lan để duy trì hoạt động.

Sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu xuyên biên giới khiến ngành sắn đối mặt thêm nhiều rủi ro về logistics, chi phí và ổn định nguồn cung. Khi nguồn hàng từ các nước láng giềng bị gián đoạn hoặc giá tăng mạnh, doanh nghiệp trong nước lập tức rơi vào thế bị động.

Đáng lo hơn, chính hoạt động vận chuyển hom giống và nguyên liệu xuyên biên giới cũng được xem là một trong những nguyên nhân khiến bệnh khảm lá sắn lan rộng tại Đông Nam Á. Theo các nghiên cứu quốc tế của mạng lưới CIAT/ACIAR, ngành sắn khu vực đang có sự liên kết rất mạnh giữa các quốc gia về nguyên liệu, công suất chế biến, thương mại và đầu tư. Nhưng chính sự liên kết đó cũng làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh và rủi ro an ninh sinh học nông nghiệp.

Bệnh khảm lá sắn từng gây thiệt hại nghiêm trọng tại nhiều quốc gia trong khu vực, có thể làm giảm năng suất tới hàng chục phần trăm, thậm chí lên tới 80%-90% trong điều kiện nghiêm trọng. Không chỉ làm giảm năng suất, dịch bệnh còn ảnh hưởng trực tiếp tới hàm lượng tinh bột và chất lượng nguyên liệu, kéo theo áp lực chi phí cho toàn bộ chuỗi chế biến.

Trong bối cảnh đó, ngành sắn Việt Nam đang đứng trước một “ngã rẽ chiến lược”. Nếu tiếp tục phát triển theo mô hình dựa chủ yếu vào xuất khẩu nguyên liệu và phụ thuộc quá lớn vào một thị trường, ngành sẽ ngày càng dễ tổn thương trước biến động bên ngoài. Nhưng nếu tận dụng được giai đoạn tái cấu trúc hiện nay để nâng cấp chuỗi giá trị, ngành sắn hoàn toàn có thể bước sang một giai đoạn phát triển khác.

Đề án phát triển bền vững ngành hàng sắn đến năm 2030, tầm nhìn 2050 đang đặt mục tiêu nâng mạnh tỷ lệ giống đạt chuẩn, phát triển vùng nguyên liệu bền vững, mở rộng chế biến sâu và nâng kim ngạch xuất khẩu lên mức 1,8-2 tỷ USD. Song song với đó, nhiều doanh nghiệp cũng bắt đầu hướng tới các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn như ethanol sinh học, vật liệu phân hủy sinh học, tinh bột công nghiệp chất lượng cao hay phụ gia thực phẩm. Việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do, mở rộng thị trường sang Malaysia, Nhật Bản, Philippines, Hàn Quốc hay một số thị trường châu Âu cũng đang được thúc đẩy. Tuy nhiên, quy mô các thị trường này hiện vẫn còn khá nhỏ và chưa thể tạo ra đối trọng thực sự với Trung Quốc.

Trung Quốc vì vậy vẫn sẽ là thị trường quan trọng nhất của ngành sắn Việt Nam trong nhiều năm tới nhưng điều ngành sắn cần lúc này không chỉ là tăng sản hay mở rộng diện tích, mà là nâng cao giá trị gia tăng trên mỗi tấn sản phẩm, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tăng sức chống chịu và tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng bền vững hơn. Bởi xét cho cùng, đây không còn là câu chuyện của riêng cây sắn, mà là bài toán về vị thế của Việt Nam trong chuỗi nguyên liệu công nghiệp và nông nghiệp khu vực đang thay đổi rất nhanh.

×