Khi bảo tàng đưa hiện vật bước ra khỏi tủ kính

Rời xa công thức trưng bày “tủ kính” tĩnh lặng và có phần khô khan, hệ thống bảo tàng tại Việt Nam đang bước vào một cuộc cách mạng toàn diện.

Bước chuyển từ “xem và nhìn” đến “chạm, tương tác và nhập vai”

Trong ký ức của nhiều thế hệ, tham quan bảo tàng thường gắn liền với những dãy tủ kính im lìm, những dòng chú thích nhỏ bên cạnh hiện vật và không khí trang nghiêm đến mức tĩnh mịch. Tuy nhiên, ấn tượng này giờ đây đã hoàn toàn thay đổi. Các thiết chế bảo tàng đang chuyển mình mạnh từ tư duy “lưu giữ hiện vật” sang “quản trị di sản”, từ “trưng bày thụ động” sang “kể chuyện và tương tác”, từ “cấm sờ hiện vật” sang “trải nghiệm và nhập vai” bằng mọi giác quan.

Sự thay đổi lớn nhất của bảo tàng hiện đại là xóa bỏ ranh giới giữa hiện vật và người xem. Du khách tham quan bảo tàng không còn đứng ngoài lề lịch sử mà được bước vào, chạm tới và tham gia trực tiếp vào dòng chảy ký ức.

Ông Nguyễn Tiến Đà, Giám đốc Bảo tàng Hà Nội chia sẻ: “Lấy di sản làm hồn cốt, những người làm bảo tàng phải có trách nhiệm bồi đắp nó, để nó phù hợp với thời đại. Bảo tàng Hà Nội đang hướng tới những không gian trải nghiệm làm sống lại di sản. Tôi lấy ví dụ những dòng nhật ký của liệt sĩ Đặng Thùy Trâm không chỉ dừng lại là một di vật, một bức thư của liệt sĩ, chúng tôi đang khiến những hiện vật ấy có tính thời đại hơn, gần gũi và lan tỏa hơn khi đặt bức thư vào trong không gian của nó, nơi những trang nhật ký ra đời chứ không phải là để bức thư vào tủ kính. Chúng tôi định hướng xây dựng không gian trưng bày như chính nơi liệt sĩ Đặng Thùy Trâm đã ngồi và viết lên những dòng nhật ký này, để khi khách tham quan hòa mình vào không gian ấy có thể trải nghiệm bằng mọi giác quan. Ở đó những bức thư, những trang nhật ký hòa vào âm thanh của núi rừng, của cuộc chiến văng vẳng bên tai khách tham quan”.

Điểm nhấn tiêu biểu cho xu hướng này là việc thiết kế các hoạt động tương tác đa chiều. Cũng như tại Bảo tàng Hà Nội, khách tham quan Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam hiện nay không chỉ được ngắm nhìn các sản phẩm làng nghề mà còn được trực tiếp tham gia các workshop làm tranh dân gian, in mộc bản, nặn tò he hay làm đồ thủ công truyền thống dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, tự cầm dụng cụ làm công việc khảo cổ tìm kiếm hiện vật trong những không gian được tái hiện như thật... Sự chuyển đổi này biến việc tham quan, trải nghiệm, học lịch sử, văn hóa từ một hoạt động mang tính lý thuyết trở thành hành trình khám phá đầy hào hứng.

Tại di tích Nhà tù Hỏa Lò, tính tương tác được đẩy lên tầm cao mới thông qua nghệ thuật diễn xướng và tái hiện lịch sử. Các tour trải nghiệm không đơn thuần là chuyến đi dạo qua các phòng trưng bày mà là một “hành trình cảm xúc”, nơi du khách được hóa thân, tận mắt chứng kiến không gian chiến đấu kiên cường qua âm thanh, ánh sáng và lối diễn xuất chân thực. Chính sự nhập vai này đã xóa bỏ khoảng cách thế hệ, biến những kiến thức lịch sử khô khan trong sách vở thành những trải nghiệm khắc sâu vào tâm trí người tham quan.

Khi di sản “trò chuyện” cùng công chúng

Song hành với các hoạt động tương tác thực tế, công nghệ số đang đóng vai trò là “trợ thủ đắc lực” giúp các bảo tàng bứt phá giới hạn về không gian và thời gian. Làn sóng ứng dụng công nghệ 3D Mapping, Thực tế ảo (VR/AR), hệ thống thuyết minh tự động (Audio Guide) và Trí tuệ nhân tạo (AI) đang phủ sóng tại nhiều di tích, bảo tàng lớn trên cả nước.

Phan Hiền Anh, sinh viên Đại học Văn hóa Hà Nội chia sẻ: “Bảo tàng, di tích hiện đang thu hút được nhiều bạn trẻ quan tâm, bởi đến với bảo tàng, các bạn được tìm hiểu, trải nghiệm nhiều hơn nhờ những ứng dụng công nghệ, sáng tạo số mới mẻ. Hơn thế, ở nhiều nơi còn có ứng dụng công nghệ AI để trò truyện, tương tác, hỏi đáp, cung cấp thông tin cho khách tham quan”.

Tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, không gian trưng bày hiện đại quy mô lớn được tích hợp hàng loạt màn hình tra cứu cảm ứng, phim tài liệu 3D và không gian mô phỏng chiến trường sống động. Người xem có thể chủ động bấm chạm để tra cứu tiểu sử từng nhân chứng lịch sử, xem sơ đồ diễn biến các chiến dịch dưới dạng đồ họa động 3D… thay vì chỉ đọc các bảng thông tin cố định như trước.

Tương tự tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, không gian di tích cổ kính trở nên lung linh nhờ công nghệ chiếu sáng 3D Mapping hiện đại. Du khách không chỉ được thưởng thức trình diễn ánh sáng mà còn có thể tham gia các trò chơi tương tác công nghệ cao như hỏi đáp cùng “Cụ Rùa AI”, trải nghiệm không gian sĩ tử thi cử qua kính thực tế ảo... Việc số hóa hiện vật và tương tác ảo không làm mất đi giá trị gốc của di sản, mà ngược lại, làm phong phú thêm trải nghiệm của công chúng, giúp họ tiếp cận kiến thức một cách chủ động và hào hứng hơn.

Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong trưng bày và xây dựng không gian trưng bày theo hướng tăng tính tương tác, trải nghiệm, giúp người xem không chỉ dừng lại ở việc xem mà còn có thể chạm và hiểu về hiện vật, được tiếp cận câu chuyện về hiện vật bằng những hình thức thể hiện sinh động, trực quan. Song song với đó, các bảo tàng cũng xây dựng các không gian trải nghiệm ngay trong khuôn viên trưng bày ngoài trời, tạo điều kiện để công chúng, đặc biệt là giới trẻ vừa tham quan, trải nghiệm, tương tác, học lịch sử và phát huy khả năng sáng tạo.

Du khách gen Z tới bảo tàng tăng vượt bậc

Sự chuyển mình từ “tĩnh” sang “động”, từ “ngắm nhìn” sang “trải nghiệm”, từ “thụ động một chiều” sang “tương tác” đã mang lại những tín hiệu tích cực cho hệ thống bảo tàng tại Việt Nam. Báo cáo từ nhiều bảo tàng lớn trên cả nước ghi nhận lượng khách tham quan tăng trưởng vượt bậc, trong đó tỉ lệ du khách thuộc thế hệ gen Z chiếm chiếm tỷ trọng đáng kể.

Bảo tàng không còn là điểm đến mang tính “bắt buộc”, gây sự nhàm chán trong các chuyến tham quan ngoại khóa của học sinh, sinh viên, mà đã trở thành điểm hẹn văn hóa tự nguyện, nơi giới trẻ chủ động tìm đến để học hỏi, thư giãn và lưu lại những khoảnh khắc đẹp. Khái niệm “check-in bảo tàng” đang trở thành xu hướng phổ biến trên các nền tảng mạng xã hội. Thông qua cách tiếp cận dí dỏm, hiện đại nhưng vẫn giữ trọn sự tôn nghiêm, các kênh truyền thông của các bảo tàng đã biến những câu chuyện lịch sử thành nguồn cảm hứng lan tỏa lòng tự hào dân tộc trong giới trẻ.

Bên cạnh đó, mô hình bảo tàng tương tác cũng mở ra cơ hội lớn cho du lịch di sản và kinh tế đêm. Du khách quốc tế khi đến Việt Nam tỏ ra đặc biệt thích thú với các sản phẩm du lịch bảo tàng có tích hợp công nghệ thuyết minh đa ngôn ngữ và hoạt động trải nghiệm văn hóa bản địa. Việc kéo dài thời gian mở cửa về đêm kết hợp trình diễn nghệ thuật tương tác vừa gia tăng thời gian lưu trú và mức chi tiêu của du khách, vừa khẳng định vị thế của bảo tàng như một không gian sáng tạo văn hóa quan trọng trong dòng chảy phát triển đô thị hiện đại.

×