Khi cỗ Hội làng Bát Tràng thành di sản: Mùa hội 2026 có gì khác?

Theo thông tin từ Ban tổ chức Hội làng Bát Tràng, Đình làng Bát Tràng 2026 đã tiếp đón gần 2.000 lượt khách tới dâng lễ đầu năm, trong đó có nhiều nhà văn hoá, nhà sử học, các dòng họ lớn, các nhà nghiên cứu… và đã có hơn 300 mâm cỗ thụ lộc trưa ngày 2/4 (tức Rằm tháng Hai) với các món chính không thể thiếu là: su hào xào mực, canh măng mực, bánh chưng, chè kho, trâu xáo hành răm…

Chu đáo từ khâu chuẩn bị

Với những thực khách lần đầu dự thụ lộc, nhiều người không khỏi bất ngờ về sự chỉn chu đến từng chi tiết nhỏ. Bàn ghế được sắp xếp ngay ngắn, trải khăn mới. Từng mâm được sắp theo tiêu chí, các bát đũa, cốc bát được bọc gói ngăn nắp. Các món nguội được bọc màng co gọn gàng, sắp xếp ngay ngắn trên bàn ăn. Các món nóng chỉ bưng ra khi có hiệu lệnh của Ban tổ chức và khi các mâm đã đủ người.

Khách đến dù lúc cao điểm cũng không có cảnh chen lấn, vội vã bởi Ban tổ chức thực hiện công tác quản lý thực khách qua việc đưa “vé thụ lộc” về từng cá nhân trong làng. Vậy nên thực khách chưa đến Hội đã được hướng dẫn chu đáo về thời gian, địa điểm, cách thức tham gia...

Khách ngồi vào bàn là được Ban tổ chức mời nước trà hạt truyền thống của làng. Ở các bàn đủ người, trong lúc chờ món nóng bưng ra, thực khách sẽ vừa nghe hát, vừa nâng chén, vừa trò chuyện, vừa thưởng thức chả quế, nộm, gà tơ luộc....

Năm nay, các ca sĩ đạt giải Sao Mai năm 2019 đã mang đến không khí tươi mới với các bài hát được ưa chuộng trong giới trẻ bên cạnh các bài hát Chầu văn truyền thống. Không khí uy linh nơi sân đình và tiếng đàn tiếng hát ấy khiến bữa ăn chậm lại và có lẽ chính sự “chậm” đó khiến thực khách nhớ lâu hơn.

Để có được một lễ thụ lộc văn minh, an toàn như vậy, trước Hội 10 ngày, Ban Đại diện làng Bát Tràng đã tổ chức các cuộc họp bàn bạc, thống nhất thực đơn cũng như phân chia thực đơn và phân công 5 Câu lạc bộ (tương ứng với 5 xóm) đảm nhiệm từng phần thực đơn theo tiêu chí luân phiên (xóm sau sẽ thực hiện phần việc của xóm trước).

Tất cả những món đặc trưng như su hào xào mực, canh măng mực, chè kho, bánh chưng, trâu xáo hành răm… đều do chính tay phụ nữ trong 5 CLB của làng đảm nhiệm - không phải một vài người giỏi nhất mà là luân phiên nhau nấu. Nhờ vậy, ai cũng có cơ hội trổ tài. Cũng vì thế, mỗi năm, mâm cỗ lại có một chút khác biệt, không nhiều, nhưng đủ để người ta nhận ra: "Năm nay có gì đó khác hơn năm trước.”

Vậy nên khi được hỏi cỗ làng năm nay có khác gì khi được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể? Từ Ban tổ chức tới ban hậu cần của làng Bát Tràng đều khẳng định: Công tác chuẩn bị cỗ vẫn được duy trì chuẩn chỉ như 20 năm qua nhưng năm nay thêm phần tự hào và trách nhiệm sao cho xứng đáng với sự công nhận di sản văn hoá phi vật thể.

Chẳng thế, cỗ thụ lộc trong Hội làng chưa bao giờ mở bán đại trà nhưng luôn đông vui với số lượng mâm cỗ từ 200 - 450 mâm. Một cách làm có vẻ “khó”, không chạy theo số lượng, không biến thành dịch vụ nhưng lại giữ được điều quan trọng nhất: sự trân trọng. Vậy nên người đến ăn không chỉ là “khách” mà là người được chia sẻ một phần “lộc” của làng.

Chuẩn vị trong từng món ăn

Thụ lộc ở Bát Tràng là thưởng thức món ăn của ký ức, nghi lễ kết nối với đời sống và cảm nhận một cộng đồng đang lặng lẽ giữ gìn chính mình qua từng mâm cỗ tưởng như rất đỗi bình thường. Điển hình là món trâu xáo hành răm - món chỉ xuất hiện duy nhất vào trưa Rằm tháng Hai. Bởi thịt trâu chính là một phần “lộc” từ lễ Tam sinh trước đó, như một sự tiếp nối từ nghi lễ sang đời sống.

Về mâm thụ lộc của làng Bát Tràng, năm nào cũng có 8 đĩa, 1 bát, không cầu kỳ trong trang trí nhưng càng ăn, càng thấy cái công phu nằm ở những thứ không phô bày. Như món su hào xào mực, thoạt nhìn khá giống một món nộm, chỉ khi thưởng thức mới thấy cái giòn tan của su hào, cái ngọt đậm của mực khô trong cả tổng thể thơm giòn và béo nhẹ. Hay bát canh măng vàng óng, các sợi măng, mực đều được tước nhỏ đều tăm tắm, chỉ khi ăn mới thấy cảm giác sần sật nhẹ của măng, cái dai giòn của mực trong vị ngọt sâu và thơm thảo. Vậy là thực khách ăn một miếng rồi tự nhiên muốn gắp thêm miếng nữa.

Ngay cả các món “quốc dân” mâm cỗ làng nào cũng có là gà luộc, giò chả… cũng đều rất đặc sắc trong mâm cỗ làng Bát Tràng. Đĩa gà luộc không nhiều, không to đầy bởi làng Bát Tràng chỉ ăn gà mái tơ - loại gà chỉ nặng hơn 1kg nhưng cho thịt ngọt, mềm và thơm. Giò lụa và chả quế cũng là loại thượng hạng, mang lại cảm giác ngon miệng cho cả những thực khách sành ăn nhất.

Đến món tráng miệng chè kho cũng vô cùng đặc biệt, khiến thực khách dù đã mãn thực các món trên mâm vẫn không thể để dành món chè kho ngọt mịn, thơm nức mùi đỗ.

Có lẽ vì thế mà trong hồ sơ gửi UNESCO, người ta đã viết rằng: “Cỗ Bát Tràng không chỉ là bữa cơm sum họp, mà là sự kết hợp hài hòa giữa ẩm thực, tín ngưỡng và mỹ cảm – phản ánh nếp sống và bản sắc của cả một cộng đồng.” Ở đây, món ăn không chỉ cần ngon mà còn phải đúng – đúng vị, đúng cách, đúng tinh thần.

Nghe thì chỉ là một bữa ăn nhưng với những ai đã từng ngồi vào một mâm cỗ Hội làng đều hiểu: Đó không chỉ là chuyện ăn uống mà là một trải nghiệm khiến người ta muốn quay lại, ít nhất là thêm một lần nữa. Còn với người làng Bát Tràng, gìn giữ từng món ăn là giữ gìn một phần căn cốt của chính mình.

Tri thức nấu cỗ Bát Tràng gắn liền với lịch sử hơn 500 năm của làng gốm, là biểu hiện sống động của văn hóa lễ nghi và tinh thần cộng đồng. Mâm cỗ không chỉ là món ăn, mà là nghệ thuật tổ chức ẩm thực, phản ánh thẩm mỹ, triết lý âm - dương, ngũ hành trong đời sống người Việt. Cỗ Bát Tràng hài hòa giữa dân dã và tinh tế, hướng đến sự cân bằng, thanh đạm, vừa dưỡng sinh tốt cho sức khỏe, vừa giàu tính biểu tượng, chứa đựng tri thức ẩm thực sâu sắc…

Với những giá trị của di sản, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ghi danh "Tri thức nấu cỗ Bát Tràng" vào Danh mục quốc gia về Di sản văn hóa phi vật thể (tại Quyết định số 2229/QĐ-BVHTTDL ngày 27-6-2025).

×