Khi "quả bóng xanh" bay về trời

Trưa 30/8/2026, nhà thơ Định Hải qua đời tại Hà Nội. Tin ấy, với những người từng lớn lên cùng thơ ông, có lẽ không chỉ là một tin buồn về sự ra đi của một nhà thơ. Nó giống như một khoảng lặng bất chợt trong một bài hát quen thuộc. Bởi suốt nhiều thập niên, thơ Định Hải đã hiện diện ở một nơi rất đặc biệt: ký ức tuổi thơ.

Có thể một người đọc trưởng thành không còn nhớ hết những bài thơ mình từng học. Có thể nhiều câu chữ đã mờ đi theo năm tháng. Nhưng chỉ cần một giai điệu cất lên: “Trái đất này là của chúng mình”, rất nhiều người lập tức trở về với một khoảng trời trong trẻo của chính mình. Ở đó có quả bóng xanh, có bồ câu, hải âu, có những đứa trẻ khác màu da nắm tay nhau và một Trái Đất quay trong tiếng hát.

Đó là thứ quyền năng kỳ lạ của thi ca: biến một câu thơ thành ký ức tập thể.

Định Hải tên thật là Nguyễn Biểu, sinh ngày 6/6/1937 tại Định Hải, Yên Định, Thanh Hóa. Ông lấy chính tên quê hương làm bút danh. Một lựa chọn tưởng như giản dị nhưng có lẽ đã nói trước rất nhiều về con người và thơ ông: dù đi đâu, viết gì, làm công việc gì, cái gốc của ông vẫn là một miền đất, một ký ức, một tình yêu được mang theo suốt đời.

Tốt nghiệp khoa Văn Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông từng công tác ở Bộ Giáo dục, rồi chuyển sang làm sách tại Nhà xuất bản Kim Đồng và nhiều năm đảm nhiệm vị trí Tổng Biên tập Tạp chí Tuổi Xanh. Cuộc đời nghề nghiệp của ông vì thế cũng gắn rất sâu với thế giới trẻ em: viết cho các em, làm sách cho các em, tổ chức những không gian để các em đọc, học và lớn lên cùng văn chương.

Nhưng nếu chỉ nói Định Hải là một nhà thơ thiếu nhi thì có lẽ vẫn chưa đủ.

Điều đáng quý nhất ở Định Hải là ông không coi trẻ em như những người lớn chưa hoàn chỉnh. Ông nhìn trẻ em như những con người có một thế giới riêng, có khả năng cảm nhận cái đẹp bằng những giác quan rất khác. Bởi thế, thơ ông không đứng từ trên cao để dạy bảo các em. Ông bước xuống, ngồi cạnh các em, nhìn thế giới bằng đôi mắt của các em.

Đó là một nguyên tắc nghệ thuật tưởng dễ mà vô cùng khó.

Viết cho trẻ em không có nghĩa là viết những điều đơn giản. Càng không phải là làm cho tư tưởng trở nên sơ sài. Trái lại, người viết phải làm một công việc khó hơn: đem những điều lớn lao của nhân loại vào những hình ảnh mà một đứa trẻ có thể nhìn thấy, nghe thấy, yêu thích và ghi nhớ.

“Trái đất này là của chúng mình” chính là một thành công như thế.

Câu thơ mở đầu nghe như một lời nói của trẻ con. Không có những khái niệm triết học, không có diễn thuyết về nhân loại, cũng không có những từ ngữ lớn lao về hòa bình. Chỉ có một đại từ rất thân mật: “chúng mình”.

Nhưng chính “chúng mình” mới là phát hiện quan trọng nhất.

“Chúng mình” không phải “của tôi”. Cũng không phải “của chúng tôi”. Nó là một vòng tròn rộng mở. Trong vòng tròn ấy không có biên giới quốc gia, không có màu da, không có dân tộc này đứng trên dân tộc khác. Trái Đất thuộc về tất cả những đứa trẻ đang sống trên đó.

Từ một câu thơ thiếu nhi, Định Hải đã đặt ra một quan niệm rất người lớn về quyền được sống cùng nhau.

Trái Đất, trong thơ ông, trước hết không phải một hành tinh được nhìn từ sách giáo khoa. Nó là một “quả bóng xanh” đang bay giữa “trời xanh”. Cách nhìn ấy làm cho vũ trụ trở nên gần gũi. Một hành tinh khổng lồ được thu nhỏ lại thành món đồ chơi của trẻ em. Và khi Trái Đất trở thành một quả bóng, con người không còn đứng ngoài nó để quan sát. Con người ở trên đó, sống cùng nhau, chơi cùng nhau, gìn giữ cùng nhau.

Đó là một hình ảnh thơ rất đẹp.

Nhưng cái hay của Bài ca Trái Đất không chỉ nằm ở hình ảnh. Nó nằm ở cách Định Hải đưa cái đẹp đi cùng một thông điệp nhân văn mà không làm thơ trở thành khẩu hiệu.

Bồ câu và hải âu xuất hiện trước. Một loài chim gần với biểu tượng hòa bình, một loài chim của biển trời. Chúng mở ra không gian tự do, khoáng đạt. Rồi đến những đứa trẻ năm châu với “vàng, trắng, đen” dù khác màu da.

Nhưng nhà thơ không dừng ở việc nói “mọi người bình đẳng”. Ông tìm một cách nói trẻ thơ hơn, đẹp hơn: con người là “nụ”, là “hoa của đất”.

Đây chính là nơi thơ Định Hải bộc lộ phẩm chất riêng.

Ông giáo dục bằng cái đẹp trước khi giáo dục bằng lời dạy.

Nếu nói với một đứa trẻ rằng: “Các dân tộc trên thế giới đều bình đẳng”, đó là một mệnh đề đúng nhưng có thể khô. Nhưng nếu nói rằng mỗi màu da đều là một màu hoa, mỗi con người đều là một bông hoa quý của đất, thì tư tưởng đã được chuyển hóa thành hình ảnh. Trẻ em không cần học thuộc một bài giảng về bình đẳng; các em chỉ cần hiểu rằng hoa nào cũng quý, người nào cũng đáng yêu.

Và thơ đã làm công việc của nó: khiến một chân lý trở thành cảm xúc.

Có lẽ vì thế mà Bài ca Trái Đất vượt ra khỏi phạm vi một bài thơ thiếu nhi để trở thành một bài thơ về nhân loại.

Năm 1978, trong chuyến phụ trách đoàn thiếu nhi Việt Nam dự trại hè quốc tế ở Đức, Định Hải chứng kiến những đứa trẻ từ nhiều quốc gia, nhiều ngôn ngữ, nhiều màu da cùng vui chơi. Chính trải nghiệm ấy đã trở thành nguồn cảm hứng để ông viết Bài ca Trái Đất.

Chi tiết ấy rất đáng suy ngẫm.

Bởi thơ hay đôi khi không bắt đầu từ một ý tưởng được chuẩn bị trước. Nó bắt đầu từ một khoảnh khắc con người nhìn thấy một điều gì đó và bất chợt nhận ra: đây chính là thế giới mà mình mong muốn.

Định Hải đã nhìn thấy thế giới ấy trong những đứa trẻ.

Những đứa trẻ vốn chưa kịp dựng lên những hàng rào mà người lớn thường dựng: quốc tịch, màu da, ngôn ngữ, ý thức về quyền lực, những ranh giới của sở hữu và đối đầu. Các em chỉ cần có nhau để chơi. Và nhà thơ đã biến khoảnh khắc hồn nhiên ấy thành một giấc mơ lớn về Trái Đất.

Có lẽ vì vậy mà khi đọc lại Bài ca Trái Đất hôm nay, ta không nên chỉ đọc nó như một bài thơ đã nằm trong sách giáo khoa.

Hãy đọc nó như một lời nhắn gửi cho hiện tại.

Bởi thế giới hôm nay, sau gần nửa thế kỷ kể từ khi bài thơ ra đời, vẫn chưa thực sự trở thành thế giới mà Định Hải mơ ước.

Những đường biên giới vẫn còn đó. Những cuộc chiến vẫn còn đó. Những định kiến về màu da, sắc tộc, tôn giáo, nguồn gốc vẫn còn đó. Con người đã có thể nhìn thấy Trái Đất từ ngoài vũ trụ, có thể gửi tàu thăm dò đến những hành tinh xa xôi, nhưng đôi khi vẫn chưa học được cách nhìn người bên cạnh mình bằng ánh mắt bình đẳng.

Vì thế, câu thơ của Định Hải không cũ.

Nó thậm chí còn trở nên cần thiết hơn.

Đáng chú ý là trong bài thơ, sau vẻ đẹp của chim trời, màu hoa và trẻ em năm châu, nhà thơ không né tránh bóng tối. Ông nhắc đến “khói hình nấm”, bom H, bom A – những hình ảnh của chiến tranh hủy diệt. Nhưng ông không viết bằng giọng giận dữ. Ông để một đứa trẻ nói một điều rất tự nhiên: đó không phải là bạn của chúng ta.

Cách nói ấy có sức lay động riêng.

Chiến tranh bị từ chối không phải bằng một bài diễn văn, mà bằng tiếng nói của trẻ em.

Đó là một sự đối lập nghệ thuật rất đẹp: bên này là bom đạn, khói hình nấm, sự hủy diệt; bên kia là tiếng hát, tiếng cười, cánh chim, hoa và bình minh.

Định Hải đứng về phía tiếng cười.

Nhưng đó không phải là sự ngây thơ trước hiện thực. Trái lại, chính vì biết chiến tranh khủng khiếp thế nào, ông mới càng muốn đặt vào tay trẻ em một bài ca về hòa bình.

Trong cái nhìn ấy, Bài ca Trái Đất có một tầng nghĩa sâu hơn: bảo vệ trẻ em cũng chính là bảo vệ tương lai của nhân loại.

Và tương lai ấy phải bắt đầu từ một điều rất nhỏ: biết yêu thương người khác.

Nhạc sĩ Trương Quang Lục đã phổ nhạc bài thơ, tạo nên ca khúc Trái đất này là của chúng mình. Từ đây, bài thơ có thêm một đời sống khác – đời sống của âm nhạc.

Đây cũng là một trong những lý do khiến tác phẩm có sức lan tỏa đặc biệt.

Thơ vốn đã có nhịp. Nhưng khi gặp âm nhạc, nhịp ấy trở thành chuyển động. “Cùng bay nào, cho Trái Đất quay” không còn chỉ là một câu thơ. Nó trở thành lời rủ rê. Trẻ em có thể hát, vỗ tay, chuyển động theo nó. Từ một trang giấy, Trái Đất bước vào sân trường, hội diễn, lớp học, những buổi sinh hoạt tập thể.

Một bài thơ hay có thể được đọc.

Một bài thơ rất hay có thể được nhớ.

Nhưng một bài thơ được phổ nhạc và hàng triệu người cùng hát thì nó trở thành một phần của ký ức văn hóa.

Định Hải từng nói ông có hàng chục giải thưởng, nhưng giải thưởng cao quý nhất có lẽ là được hàng triệu trẻ em Việt Nam cất tiếng hát với Trái đất này là của chúng mình.

Tôi nghĩ đó không chỉ là một câu nói khiêm nhường.

Đó là cách ông xác định giá trị của văn chương.

Nhà thơ không sống lâu nhất bằng số giải thưởng. Nhà thơ sống lâu bằng những gì còn ở lại trong trí nhớ của người đọc.

Định Hải đã để lại rất nhiều bài thơ khác: Đàn kiến nó đi, Đèn xanh đèn đỏ, Chuồn chuồn kim, Vẽ quê hương, Bàn tay cô giáo… Nhiều tác phẩm đã đi vào sách giáo khoa, đi vào những năm tháng đầu đời của học trò.

Điều ấy cho thấy Trái đất này là của chúng mình không phải một sự may mắn đơn lẻ trong sự nghiệp Định Hải. Nó là kết tinh của cả một quan niệm sáng tác: viết cho trẻ em bằng sự tôn trọng trẻ em.

Định Hải hiểu rằng trẻ em cần được giáo dục, nhưng văn chương không thể chỉ là công cụ giáo dục.

Một bài thơ trước hết phải là thơ.

Phải có hình ảnh. Có nhạc điệu. Có cảm xúc. Có khả năng đánh thức trí tưởng tượng. Có một khoảng trời để người đọc bước vào.

Và trong thơ Định Hải, những điều ấy thường bắt đầu từ những gì rất gần: đàn kiến, chiếc đèn giao thông, bàn tay cô giáo, màu xanh của làng quê, cánh chim, tiếng chim, quả bóng xanh…

Ông không đi tìm cái lớn lao ở đâu xa.

Ông tìm cái lớn lao trong những điều nhỏ bé.

Có lẽ đó cũng là bí quyết khiến thơ ông không bị cũ theo tuổi của người viết. Một đứa trẻ đọc Bài ca Trái Đất sẽ thấy quả bóng xanh. Một người trưởng thành đọc lại sẽ thấy một quan niệm về hòa bình. Một người đã đi qua chiến tranh sẽ nghe trong đó một khát vọng bình yên. Một người đang sống giữa những biến động của thế giới hôm nay có thể nhận ra một lời cảnh tỉnh.

Cùng một bài thơ, mỗi thế hệ lại đọc được một tầng nghĩa.

Đó chính là dấu hiệu của một tác phẩm có sức sống.

Định Hải đã được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2007. Nhưng có lẽ phần thưởng bền lâu nhất của ông không nằm trong một tấm bằng hay một chiếc huy chương. Nó nằm ở những buổi sáng, đâu đó trong một ngôi trường, khi một cô giáo dạy trẻ em hát về Trái Đất; nằm trong tiếng hát của những đứa trẻ chưa từng gặp nhau nhưng cùng hát một bài ca; nằm trong ký ức của những người nay đã trưởng thành, có gia đình, có con cái, nhưng vẫn nhận ra giai điệu tuổi thơ của mình.

Và hôm nay, khi nhà thơ đã đi xa, câu thơ ấy bỗng có thêm một nghĩa khác.

“Quả bóng xanh” vẫn bay giữa “trời xanh”.

Chỉ có người viết đã rời khỏi mặt đất.

Nhưng có lẽ nhà thơ không thực sự rời đi. Bởi một người viết cho trẻ em bằng tất cả phần trong trẻo nhất của tâm hồn mình thì sau cùng sẽ sống trong chính sự trong trẻo ấy.

Định Hải đã dành phần lớn cuộc đời để viết cho những người chưa biết hết cuộc đời. Ông gieo vào tâm hồn họ những hình ảnh đẹp, những vần thơ đẹp, những bài học không lên lớp mà thấm dần qua âm thanh và hình ảnh. Ông dạy các em yêu quê hương bằng màu xanh của tre, của lúa; yêu người khác bằng những màu da khác nhau; yêu hòa bình bằng tiếng chim và tiếng cười.

Đó là một sự nghiệp âm thầm nhưng lớn lao.

Có những nhà thơ làm nên những câu thơ khiến người đọc phải suy nghĩ.

Có những nhà thơ làm nên những câu thơ khiến người đọc phải nhớ.

Định Hải may mắn – và cũng tài năng – khi có những câu thơ làm được cả hai.

“Trái đất này là của chúng mình” thoạt nghe như một câu hát của trẻ thơ. Nhưng càng sống lâu, con người càng hiểu: đó là một ước mơ rất khó của nhân loại.

Trái Đất quả thực là của chúng mình.

Nhưng “chúng mình” phải là tất cả.

Không ai có thể sở hữu Trái Đất một mình. Không dân tộc nào có quyền coi sinh mệnh của dân tộc khác là rẻ rúng. Không màu da nào cao quý hơn màu da nào. Và không thế hệ nào có quyền để lại cho những đứa trẻ một hành tinh đầy hận thù, chiến tranh và đổ nát.

Đọc Định Hải hôm nay, vì thế, không chỉ là nhớ một nhà thơ.

Là nhớ một niềm tin.

Niềm tin rằng thế giới này có thể đẹp hơn nếu con người biết nắm tay nhau. Rằng tiếng hát có thể giữ bình yên. Rằng tiếng cười có thể làm Trái Đất trẻ mãi. Và rằng những đứa trẻ hôm nay, nếu được trao cho một thế giới tốt đẹp, sẽ có thể làm nên một thế giới tốt đẹp hơn nữa.

Nhà thơ Định Hải đã theo “quả bóng xanh” bay về trời xanh.

Nhưng quả bóng ấy vẫn còn trong tay tuổi thơ.

Và chừng nào những đứa trẻ còn hát, chừng nào chúng còn biết yêu một màu hoa, một cánh chim, một người bạn khác màu da, chừng nào chúng còn tin rằng hành tinh này là ngôi nhà chung, thì bài thơ của Định Hải vẫn chưa khép lại.

Nó vẫn đang được hát.

Vẫn đang được lớn lên.

Và, theo một nghĩa đẹp nhất của thi ca, nhà thơ vẫn còn ở đó – giữa trời xanh, cùng những đứa trẻ của mình, đẩy nhẹ quả bóng Trái Đất cho nó tiếp tục quay.

×