Khổ, cảnh đi "mót nước khe, nước suối" ở xã Pha Long, tỉnh Lào Cai (địa phận huyện Mường Khương cũ) thời nắng nóng

Tại xã vùng cao biên giới Pha Long của tỉnh Lào Cai, cơn khát nước sinh hoạt đang gây ra nhiều khó khăn cho đời sống của đồng bào các dân tộc nơi đây.

Địa hình núi hiểm trở, chia cắt, ít mưa vào mùa khô khiến nguồn nước sinh hoạt và sản xuất luôn rơi vào tình trạng khan hiếm trầm trọng.

Thực trạng thiếu nước tại Pha Long trở nên cấp thiết khi đặt trong bối cảnh quy mô dân số và nhu cầu giáo dục ngày càng tăng.

Xuyên đêm chờ mạch nước ngầm

Cái tĩnh mịch của vùng cao biên giới Pha Long, tỉnh Lào Cai những ngày cuối tháng 4 dường như bị nén lại, đặc quánh trong bầu không khí ngột ngạt.

Tại thôn Ngải Thầu và Vũ Sà, hình ảnh những lán tạm tuềnh toàng dựng bằng cọc tre và bạt nilon cũ, những đường ống nước chẳng chịt đã trở nên quen thuộc.

21h đêm một ngày cuối tháng 4, chúng tôi cùng ông Phạm Tất Minh - Chủ tịch UBND xã Pha Long, tỉnh Lào Cai (địa phận huyện Mường Khương cũ) dò dẫm trên đường mòn, bước theo ánh đèn flash từ chiếc điện thoại di động đi về phía khe nước của thôn Ngải Thầu.

Nơi đó, có một bể nước vừa được mạnh thường quân tài trợ nhưng cũng chẳng có nước mà chứa. Cạnh đó, một lán tạm tuềnh toàng được dựng lên bằng mấy cây cọc tre và tấm bạt nilon cũ, có những con người đang chực chờ cả đêm chỉ để "mót" từng giọt nước sinh hoạt rỉ ra từ vách đá.

Dưới mái lán ấy, chúng tôi gặp em Thào Seo Ngoan (học sinh lớp 9) nhà ở thôn Ngải Thầu, xã Pha Long đang phải thay ca trực đêm bên miệng giếng được người dân tự đào rộng chỉ hơn 1m2.

Trải chiếc chăn mỏng đem theo xuống nền lán, em Ngoan sẽ phải nằm ở lán này cả đêm đến sáng để "mót" từng giọt nước cho gia đình.

Thào Seo Ngoan ngượng nghịu gãi đầu trong lán canh nước, em tâm sự: "Mỗi lần chực chờ thâu đêm, thì cũng chỉ bơm được nửa téc nước. Nước chảy yếu lắm, cứ ri rỉ thôi. Cả tuần cháu mới phải ra lán ngủ và bơm được một lần.

Nước mang về quý lắm, chỉ được ưu tiên cho những việc quan trọng như nấu cơm, đun nước uống hàng ngày".

Khi được hỏi về việc tắm gội, cậu bé Ngoan lắc đầu cười buồn: "Tắm rửa cũng không dùng nhiều mấy, có tắm nhưng dùng rất ít, phải tiết kiệm tối đa. Còn giặt giũ quần áo thì mang đi xóm dưới, ra tận khe suối cách nhà gần 4 cây số".

Anh Giàng Seo Sính, cán bộ Văn phòng UBND xã Pha Long sinh ra và lớn lên tại mảnh đất Ngải Thầu, chua xót nhìn về phía khe nước: "Mạch nước này quá yếu, một đêm thức trắng cắm máy bơm, một hộ dân cũng chỉ lấy được không nổi 1 mét khối nước".

Mạch nước nhỏ giọt này đang giúp "nuôi sống" 86 hộ dân trong thôn Ngải Thầu khi cơn khát kéo dài đằng đẵng từ tháng 10 năm trước cho đến tận tháng 5 năm sau. Cả khu vực chỉ có hai mạch nước như vậy, nên các hộ chia nhau chầu chực.

Anh Sính giải thích thêm về lý do phải ngủ lán: "Bà con dựng lên để xếp hàng chờ nước, người ta phải trải chiếu ngủ qua đêm luôn ở đây. Nếu mình không nằm đây giữ chỗ, người khác đến sẽ hút mất nước. Phải xếp hàng, chực chờ theo đúng thứ tự".

"Để tiết kiệm nước sinh hoạt, bà con phải mang quần áo xuống bờ sông Chảy, sát biên giới để giặt. Khổ nhất là đàn gia súc, ở đây có hai cái ao nước đọng, bà con phải tận dụng cái nước bẩn ấy cho trâu, bò uống.

Chăn nuôi lợn cũng chỉ lấy nước bẩn ấy để dọn rửa, chứ vào mùa khô này, tuyệt đối không có nước sạch để dành cho chăn nuôi", anh Sính nói.

Tình cảnh của Ngoan hay của anh Sính cũng là nỗi niềm chung của bao người dân Pha Long. Tại thôn Vũ Sà, "cơn khát" nước sinh hoạt đã bủa vây hơn 300 nhân khẩu đồng bào dân tộc Phù Lá và Thu Lao từ bao đời nay. Giữa cao điểm mùa khô khắc nghiệt, công việc chính của người dân trong thôn Vũ Sà là vác ống nhựa đi tìm nước.

Anh Giàng Phử Sài, thôn Vũ Sà chia sẻ về hành trình gian nan: "Tình trạng thiếu nước ở nhà tôi hiện nay cần 10 phần, thì thiếu đến 9. Ở đây lâu lắm rồi không có giọt mưa nào, nước ngoài tự nhiên cũng cạn kiệt hết rồi".

Để có nước sinh hoạt, gia đình anh Sài và một số hộ trong xóm đành phải góp tiền, góp sức đi mua ống nhựa kéo nước từ một khe nước tận trong rừng sâu về.

"Tôi phải đi đấu nối mất hai ngày trời ròng rã, vác ống đi xuyên rừng, luồn lách qua các khe đá thì hôm nay nước mới bắt đầu chảy về đến nhà. Nhưng nước chảy nhỏ giọt, ít lắm, mấy nhà phải chung nhau một đường ống. Từng ấy nước chỉ đủ để nấu ăn, uống thôi”, anh Sài giãi bày.

Ông Giàng Chá Hòa, Trưởng thôn Vũ Sà cho biết, cả thôn hiện có 67 hộ dân với 332 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc Phù Lá và Thu Lao.

Năm nào cũng vậy, điệp khúc thiếu nước cứ lặp đi lặp lại. Bắt đầu từ khoảng tháng 11, tháng 12 năm trước là khô hạn, kéo dài ròng rã đến hết tháng 4 có khi đến tháng 5 không có một giọt mưa nào.

Phải chật vật cầm cự đến khi trời bắt đầu đổ mưa thì lúc ấy bà con mới có đủ nước để dùng. Cả thôn có 3 bể chứa nước sạch được đầu tư xây dựng từ lâu nhằm mục đích tích trữ nước từ các khe nước ngầm. Thế nhưng, đợt nắng hạn vài tháng qua đã gần như vắt kiệt tất cả.

"Cái bể to nhất này đã cạn khô rồi. Bể thứ hai đằng kia cũng trơ đáy. Chỉ còn duy nhất một bể là còn được khoảng hơn một nửa nước.

Nước trong cái bể ấy được dẫn từ một cái giếng cạn trên cao về, nhưng bây giờ cái nguồn nước ấy cũng đang cạn dần. Nước rỉ ra chỉ còn nhỏ giọt, bà con trong thôn rất lo lắng" .Trưởng thôn Vũ Sà Giàng Chá Hòa buồn bã.

Nghịch lý thiếu nước giữa những ngôi trường khang trang

Trong đêm, rời khe nước ở Ngải Thầu, chúng tôi cùng Chủ tịch xã Pha Long đến thăm Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Dìn Chin.

Cơn khát không chỉ bủa vây các bản làng mà còn len lỏi vào từng lớp học. Tại đây, đằng sau vẻ ngoài bề thế là nỗi lo canh cánh của hơn 400 học sinh và giáo viên vì thiếu nước sạch.

Cô giáo Giàng Thị Thủy, Phó Hiệu trưởng nhà trường, trăn trở: "Được Nhà nước đầu tư xây dựng cơ sở vật chất rất khang trang, từ bàn ghế, tivi đến máy chiếu trong lớp học đầy đủ, chúng tôi rất phấn khởi.

Nhưng vấn đề trăn trở lớn nhất là nguồn nước sinh hoạt... Vào mùa khô, mọi sinh hoạt trong trường đều phải tằn tiện đến mức tối đa".

Thầy giáo Hán Mạnh Thắng, giáo viên trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Dìn Chin buồn rầu cho biết thêm, ngay cả công trình vệ sinh tự hoại hiện đại cũng phải đóng cửa, các thiết bị vệ sinh trong phòng đầu phải tháo để tránh hỏng hóc vì không có nước xả, học sinh đành quay lại dùng các công trình cũ để tiết kiệm.

Dẫn chúng tôi đi thăm bể chứa nước dung tích 500m3 của nhà trường, cô Thủy buồn rầu cho biết, do thời tiết khô hạn kéo dài, dù đã sử dụng hết sức dè sẻn nhưng đến giữa tháng 4, bể đã cạn trơ đáy.

"Chúng tôi phải cầu cứu lãnh đạo xã để xin hỗ trợ xe téc chở nước. Đồng thời, các thầy cô phải chủ động xách can đi xin, đi gùi từng chút nước để duy trì hoạt động thiết yếu cho học sinh", cô Thủy giãi bày.

Không khá khẩm hơn, tình cảnh tại điểm trường lẻ Vũ Sà cũng tương tự. Cô giáo Nguyễn Thị Hiến, giáo viên cắm bản tại điểm trường Tiểu học Vũ Sà chia sẻ, ở điểm trường này có 22 học sinh thuộc khối lớp 1 và lớp 2, cùng với 2 cô giáo.

Ngay cạnh là điểm Mầm non với gần 50 em học sinh và 4 cô giáo nữa. Hơn 70 con người ngày ngày chung sống, học tập tại đây nhưng đều phải đối mặt với tình trạng kiệt quệ nước sinh hoạt.

Để có nước duy trì bữa ăn trưa bán trú cho các em, phụ huynh phải thay nhau dùng xe máy chở nước từ nhà đến. Cứ mỗi buổi sáng đưa con đi học, mỗi người lại chở thêm một can nhựa 10 lít hoặc 20 lít nước giao cho nhà trường để các cô có nước nấu cơm trưa cho các con.

Cô giáo Nguyễn Thị Hiến chia sẻ về sự chắt chiu từng ca nước: "Chúng tôi không thể xả nước vòi dùng bừa bãi được. Rửa bát phải kê sẵn 3 cái chậu... Toàn bộ nước thải từ việc rửa tay, rửa rau, vo gạo đều được các cô chắt chiu, gạn lại cẩn thận vào các xô lớn để dội nhà vệ sinh".

Cô Hiến bộc bạch đầy hy vọng: "Chúng tôi chỉ mong có một công trình nước sạch ổn định, để các con đến trường được rửa tay, rửa mặt thoải mái hơn, để cuộc sống bớt đi những nhọc nhằn, tằn tiện".

Nỗ lực sinh tồn và bài toán vĩ mô cho vùng đất biên viễn

Sau chuyến thực tế trong đêm, ông Phạm Tất Minh, Chủ tịch UBND xã Pha Long cho biết, kể từ khi triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, ưu tiên hàng đầu của cấp ủy, chính quyền xã chính là giải quyết vấn đề nước sinh hoạt và sản xuất cho bà con.

"Với nguồn lực ngân sách hạn chế, chúng tôi đã chủ động đi huy động xã hội hóa được hơn 300 triệu đồng từ các nhà hảo tâm.

Chính quyền đã khảo sát và cho xây dựng các bể chứa này với hy vọng khi mạch nước rỉ ra sẽ tích lại để bà con bơm về dùng. Thế nhưng suốt nhiều tháng qua, từ tháng 10 đến giờ trên vùng này gần như không có mưa, mạch nước ngầm cạn kiệt, không đủ nước chảy vào bể để mà bơm tích trữ". Chủ tịch UBND xã Pha Long trăn trở.

Trước tình trạng thiếu nước ở Pha Long, chính quyền và nhân dân đã thiết lập những quy ước ngầm về việc sử dụng nước để tránh tranh chấp.

Ông Nguyễn Đức Luân, Phó Chủ tịch UBND xã Pha Long, cho biết: "Tại các thôn có bể chứa chung, bà con tự thành lập các tổ quản lý cộng đồng. Sự đồng thuận trong nhân dân rất cao, ai cũng thấu hiểu nguồn nước là hiếm hoi nên tuyệt đối không có chuyện phung phí hay tranh chấp".

Tuy nhiên, ông cũng trăn trở về những khó khăn trong sản xuất: "Nước ăn còn không có, lấy đâu ra nước tưới tiêu. Ở đây chúng tôi chỉ có thể canh tác một vụ duy nhất trong năm vào mùa mưa... Vào mùa khô này, kênh mương thủy lợi hoàn toàn vô dụng, đồng ruộng bỏ hoang".

Theo ông Nguyễn Đức Luân, Phó Chủ tịch UBND xã Pha Long, địa phương nằm trong vùng tiểu khí hậu sát biên giới, gần với nước bạn Trung Quốc và một phần của xã Si Ma Cai.

Mùa khô ở đây kéo dài từ tháng 9, tháng 10 năm trước vắt sang tận tháng 4, tháng 5 năm sau. Lượng mưa trong thời gian này gần như bằng không.

Chính sự khắc nghiệt của thời tiết đã khiến nguồn nước mặt và nước ngầm kiệt quệ. Toàn xã hiện có 30 công trình nước sạch tập trung cung cấp nước cho hơn 1.500 hộ dân ở 26 thôn. Tuy nhiên, 3 công trình đã dừng hoạt động, 27 công trình còn lại hoạt động kém bền vững. Tại một số công trình, lượng nước suy giảm, mất nguồn dẫn đến công trình không thể hoạt động hoặc kém hiệu quả.

Theo chính quyền địa phương, có 2 giải pháp có khả năng phù hợp với đặc thù tự nhiên của Pha Long: Một là xây dựng các hệ thống cấp nước sinh hoạt tập trung quy mô lớn, thu gom từ những nguồn nước ngầm ổn định, dồi dào hơn ở các khu vực lân cận.

Hai là, xây dựng hồ chứa nước trên cao, mô hình hồ treo đã được áp dụng thành công ở nhiều tỉnh miền núi như Hà Giang (cũ), Lai Châu.

Ông Nguyễn Đức Luân tha thiết mong mỏi những giải pháp vĩ mô: "Chúng tôi rất mong muốn các Bộ, ngành Trung ương cùng UBND tỉnh sớm cử các đoàn chuyên gia đầu ngành về thủy lợi, địa chất trực tiếp lên khảo sát...

Nếu xây dựng được các hồ chứa nước mưa, nước mặt quy mô lớn trên các đỉnh đồi, chúng ta sẽ có nguồn trữ lượng lớn để điều tiết. Nếu giải quyết được bài toán nước tưới, đời sống kinh tế sẽ thay đổi hoàn toàn".

Theo lãnh đạo xã Pha Long, khó khăn cốt lõi nằm ở rào cản địa hình, xã Pha Long nằm dài 38km dọc theo quốc lộ 4. Nguồn nước lớn nhất nằm ở dòng sông Chảy giáp ranh với xã Si Ma Cai nằm ở cuối xã.

Sự chênh lệch độ cao từ sông Chảy lên các khu dân cư rất lớn. Để đưa được nước từ sông lên, phải xây dựng hệ thống trạm bơm đẩy nhiều cấp rất phức tạp và rất tốn kém, chưa kể chi phí vận hành. Có những thôn, bản nằm ở độ cao lớn, chi phí vận hành, đường ống là một bài toán hóc búa.

Thiếu nước không chỉ là nỗi khổ thường nhật mà còn là lực cản vô hình kìm hãm sự phát triển của mảnh đất Pha Long.

Hàng nghìn đồng bào vẫn đang kiên cường bám trụ, giữ từng cột mốc biên cương. Họ cần được tiếp sức bằng những dòng nước ngọt từ các công trình vĩ mô, để những đêm thức trắng "mót" nước chỉ còn là ký ức.

- Xã Pha Long, tỉnh Lào Cai hiện có hơn 2.570 hộ với trên 14.500 nhân khẩu. Đặc biệt, áp lực nước sinh hoạt đang đè nặng lên hệ thống giáo dục khi toàn xã có tới 4.155 trẻ em và học sinh, trong đó 13/13 trường đều tổ chức nấu ăn bán trú.
- Trong kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2026, xã Pha Long, tỉnh Lào Cai chỉ dám đặt mục tiêu tỷ lệ dân số được sử dụng nước sạch đáp ứng quy chuẩn đạt 14,1%. Con số này cho thấy, nếu không có sự đầu tư đột phá từ cấp trên, "cơn khát" của người dân vùng biên sẽ còn kéo dài.

×