Không thể “du di” sở hữu trí tuệ nếu Việt Nam muốn thành cường quốc công nghệ

Vừa qua, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện yêu cầu các bộ, ngành và địa phương triển khai đồng bộ, quyết liệt các giải pháp nhằm đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn quốc.

Theo đó, từ ngày 7/5 đến 30/5/2026, các lực lượng chức năng sẽ mở đợt cao điểm kiểm tra, xử lý vi phạm, với tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”. Mục tiêu là tạo chuyển biến rõ rệt trong thực thi pháp luật, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh và nâng cao uy tín quốc gia trong hội nhập quốc tế.

Sở hữu trí tuệ trở thành “thước đo” uy tín quốc gia trong kỷ nguyên số

Chia sẻ với PV Dân Việt, ông Vũ Hoàng Liên - Chủ tịch Hiệp hội Internet Việt Nam nhận định rằng Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển hoàn toàn khác so với vài thập niên trước. Nếu trước đây, việc thực thi SHTT chủ yếu xoay quanh hàng hóa tiêu dùng cuối cùng, thì hiện nay yêu cầu đã mở rộng sang toàn bộ chuỗi nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ.

“Việt Nam đang hướng tới các ngành công nghệ cao như phần mềm, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn… nên việc thực thi quyền SHTT phải xuyên suốt từ hoạt động R&D đến sản xuất và cung cấp dịch vụ ra thị trường”, ông Liên nhấn mạnh.

Theo ông Liên, bảo vệ SHTT thực chất là bảo vệ thương hiệu quốc gia, tạo dựng niềm tin với các tập đoàn quốc tế và môi trường đầu tư. Khi Việt Nam muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, đặc biệt trong các lĩnh vực như AI, bán dẫn hay phần mềm, tiêu chuẩn về bản quyền và SHTT sẽ trở thành điều kiện gần như bắt buộc.

Đáng chú ý, môi trường số hiện nay cũng là nơi phát sinh nguy cơ vi phạm SHTT lớn nhất. Từ sao chép nội dung, vi phạm bản quyền phần mềm cho tới sử dụng trái phép dữ liệu và sản phẩm AI, tốc độ lan truyền trên internet khiến thiệt hại ngày càng khó kiểm soát.

"Bên cạnh việc tăng cường xử lý vi phạm bằng công nghệ, giải pháp quan trọng hơn là nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và người dân. Nếu toàn xã hội đều coi việc ăn cắp bản quyền là đáng xấu hổ như hành vi trộm cắp thông thường, nền kinh tế sẽ tiết kiệm được rất nhiều chi phí xử lý vi phạm”, ông Liên nói.

Chủ tịch Hiệp hội Internet Việt Nam thông tin thêm rằng hiện nay, Việt Nam đã có hệ thống pháp luật khá đầy đủ về SHTT. Tuy nhiên điểm then chốt vẫn nằm ở khâu thực thi và xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền trong xã hội.

Bên cạnh xử phạt vi phạm, cần có thêm các hình thức khuyến khích, khen thưởng doanh nghiệp thực hiện tốt quyền SHTT, đồng thời đẩy mạnh truyền thông và sớm đưa giáo dục về sở hữu trí tuệ vào trường học.

Cần có cơ chế định giá các sản phẩm sở hữu trí tuệ hợp lý hơn

Từ góc nhìn của mình, PGS.TS Nguyễn Ái Việt, nguyên Viện trưởng Viện Công nghệ Thông tin (ĐHQGHN), hiện là Viện trưởng Viện Công nghệ và Giáo dục Trí tuệ nhân tạo sinh IGNITE khẳng định rằng muốn khoa học công nghệ bứt phá, phải gỡ "nút thắt" sở hữu trí tuệ.

"Theo tôi, từ phía nhà nước nếu có cơ chế định giá các sản phẩm sở hữu trí tuệ hợp lý hơn, thì kết quả sáng tạo mới có ý nghĩa. Ví dụ, hiện nay định giá viết một giáo trình về công nghệ là 70 nghìn đồng/1 trang. Một giáo trình 100 trang được đánh giá 7 triệu đồng, rất khó viết cho có chất lượng vì bao gồm cả công sức nghiên cứu, tích lũy, suy nghĩ rồi mới viết.

Tương tự công tư vấn, tính ngày công cho nghiên cứu khoa học đều không hợp lý. Giá thị trường có cao hơn, nhưng cũng phụ thuộc vào giá nhà nước. Khi sản phẩm trí tuệ bán với giá như vậy, ai sẽ bỏ sức và tâm huyết làm, chất lượng sẽ tầm tầm. Cuối cùng chẳng có ai mua sản phẩm đó thì làm sao có sáng tạo để start-up", PGS.TS Nguyễn Ái Việt chỉ rõ.

Theo PGS.TS Nguyễn Ái Việt, đánh giá về tài sản trí tuệ và cơ chế chia sở hữu trí tuệ là "nút thắt lớn" chưa có hướng gỡ.

Bắt đầu theo ông phải có chế độ báo cáo kế toán về nghiên cứu phát triển R&D, để biết chúng ta đang đầu tư bao nhiêu cho việc thực chất sản xuất ra công nghệ và tài sản trí tuệ trong toàn bộ đầu tư cho khoa học công nghệ.

Đồng quan điểm, chuyên gia truyền thông Đình Nam cho rằng SHTT hiện không chỉ là vấn đề pháp lý mà đã trở thành “hạ tầng mềm” của nền kinh tế số.

Các startup công nghệ Việt Nam chỉ thực sự mạnh dạn đầu tư nghiên cứu khi họ tin rằng sản phẩm, thuật toán hay thiết kế của mình được bảo vệ nghiêm túc.

"Nếu một doanh nghiệp mất nhiều năm nghiên cứu nhưng sản phẩm dễ dàng bị sao chép mà không được bảo vệ, động lực đổi mới sáng tạo sẽ suy giảm rất nhanh”, chuyên gia này nhận định.

Ông Nam cũng nói thẳng, việc siết thực thi SHTT sẽ giúp Việt Nam nâng cao vị thế trong mắt các tập đoàn quốc tế. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang thu hút làn sóng đầu tư công nghệ cao từ các doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực bán dẫn, AI và điện tử.

×