Khủng hoảng ở Iran; ông Trump dọa đánh cho "tan tác': Đại giáo chủ Khamenei phải dùng đến chiến thuật duy nhất

Tại một quốc gia mà việc vi phạm quy định về trang phục có thể dẫn đến phạt tiền nặng và án tù, các vận động viên đã tập trung vào chặng đua phía trước, bỏ qua các chỉ thị của chính phủ và chiếc khăn trùm đầu miễn phí do ban tổ chức đặt trong gói đồ dùng khởi động cuộc đua marathon, nhằm phòng ngừa vi phạm.

Vào tháng 10, một ban nhạc đã chơi đoạn riff "Seven Nation Army" trước đám đông cuồng nhiệt trên đường phố thủ đô Tehran của Iran, tạo nên một khoảnh khắc lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội và được chính tay guitar người Mỹ Jack White, người đứng sau bản hit của White Stripes, đăng lại.

Tuần này, các chủ cửa hàng và tiểu thương ở nhiều thành phố của Iran đã xuống đường biểu tình, hô vang các khẩu hiệu chống chế độ vì không thể trả tiền thuê nhà sau khi đồng tiền nước này giảm xuống mức thấp kỷ lục. Các cuộc biểu tình này là lớn nhất kể từ cuộc nổi dậy toàn quốc năm 2022, bùng phát sau cái chết của Mahsa Amini, 22 tuổi, trong trại giam của cảnh sát sau khi cô bị bắt vì bị cáo buộc đội khăn trùm đầu không đúng cách.

Chiến lược thất bại

Mặc dù cho đến nay vẫn còn hạn chế, các cuộc biểu tình đánh dấu chương mới nhất trong sự bất mãn ngày càng gia tăng ở Iran, khi người dân âm thầm giành lại không gian công cộng và tự do cá nhân thông qua các hành động phản kháng không phối hợp. Chế độ thần quyền Hồi giáo, vốn từ lâu phản đối ảnh hưởng văn hóa phương Tây, dường như đang bỏ qua sự bất tuân dân sự ngày càng gia tăng để tập trung vào sự tồn tại của chính mình.

Lãnh tụ tối cao, Đại giáo chủ của Iran Ayatollah Ali Khamenei, 86 tuổi, là biểu tượng quyền lực tối thượng của quốc gia này, đang đối mặt với những thách thức lớn khi chiến lược của ông được cho là có nguy cơ thất bại. Trong nước, giới trẻ bất mãn đang thể hiện sự bất tuân chưa từng có đối với các chuẩn mực Hồi giáo, đồng tiền quốc gia đã lao dốc xuống mức thấp kỷ lục, các thành phố của Iran đang cạn kiệt nguồn nước và các cuộc biểu tình bắt đầu nổi lên. Bên ngoài biên giới, kẻ thù không đội trời chung là Israel tiếp tục vận động hành lang Mỹ về các hành động quân sự tiếp theo chống lại Cộng hòa Hồi giáo.

Với những lựa chọn hạn chế, Khamenei hiện đang áp dụng chiến thuật chờ đợi thận trọng, tránh đưa ra các quyết định lớn và chiến lược quyết liệt bất chấp những thách thức trong nước ngày càng gia tăng.

“Nhiều nhà quan sát cho biết họ cảm thấy như không ai ở nhà; không ai đưa ra bất kỳ quyết định quan trọng nào, hay nói đúng hơn là Khamenei không cho phép bất kỳ quyết định thực sự nào", Mohammad Ali Shabani, biên tập viên của Amwaj.media, một trang tin tức có trụ sở tại London chuyên về Iran, Iraq và các quốc gia trên bán đảo Ả Rập, nói với CNN.

“Hiện tại, bất kỳ quyết định nào mà ông Khamenei đưa ra đều có khả năng tiềm ẩn những bất lợi đáng kể, vì vậy dường như ông ấy đang tạm thời không tham gia vào bất kỳ quyết định quan trọng nào", ông Ali Shabani nhận xét.

Truyền thông từng đưa tin, trong cuộc xung đột kéo dài 12 ngày với Israel hồi tháng 6, lãnh tụ Khamenei đã được đưa đến trú ẩn trong một hầm ngầm kiên cố để đảm bảo an toàn, tuy nhiên ông gần như cô lập về mặt liên lạc và thông tin. Cuộc xung đột với Israel mặc dù xảy ra chóng vánh, nhưng cũng đã khiến cho Tehran bất ngờ dù mầm mống xung đột đã âm ỉ và hai bên đều có sự chuẩn bị hàng thập kỷ.

Sau cuộc xung đột, Khamenei được truyền thông phương Tây mô tả là bên bị thiệt hại, một quân đội suy yếu, chương trình hạt nhân bị thiệt hại nặng nề và người dân nhanh chóng mất niềm tin vào các chính sách kéo dài 36 năm của nhà lãnh đạo từng là người cách mạng.

Trong những tháng tiếp theo, người dân Iran đang phải vật lộn chứng kiến ​​đất nước mình ngày càng trở nên rối loạn với hàng loạt khủng hoảng. Tình trạng mất điện kéo dài, lạm phát kỷ lục và tỷ lệ thất nghiệp tăng vọt đã khiến người dân mất niềm tin vào sự bất lực của giới lãnh đạo.

Khói bụi bao phủ bầu trời Iran sau khi chính phủ, trong nỗ lực tuyệt vọng để duy trì nguồn điện trong mùa đông này, đã chuyển sang sử dụng loại nhiên liệu rẻ hơn, chất lượng thấp hơn, vốn ô nhiễm hơn khí đốt tự nhiên.

Năm nay, 20 tỉnh thành trên khắp Iran đã phải hứng chịu đợt hạn hán tồi tệ nhất trong hơn 40 năm qua. Cuộc khủng hoảng nước trầm trọng đến mức Tổng thống Masoud Pezeshkian đã công khai đề xuất ý tưởng di tản người dân khỏi Tehran để giảm bớt áp lực lớn lên nguồn cung cấp nước đang cạn kiệt của thủ đô.

Về kinh tế, đất nước đang chịu thiệt hại nặng nề do lạm phát tăng cao. Đồng rial đã chạm mức thấp kỷ lục trong tháng này, gây ra các cuộc biểu tình của các chủ cửa hàng khi các nhu yếu phẩm cơ bản trở nên đắt đỏ. Nhiều năm in tiền ồ ạt đã làm mất giá đồng tiền một cách nghiêm trọng đến mức ngân sách mới nhất của chính phủ lên tới hàng nghìn tỷ rial.

Chính sách đối ngoại từng khôn khéo và đầy sáng tạo của Iran giờ đây đã đình trệ, không có bước đột phá ngoại giao nào trong tầm mắt khi các cường quốc phương Tây siết chặt vòng vây thông qua các lệnh trừng phạt không ngừng nghỉ. Mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm vũ trang của Vệ binh Cách mạng, vốn là nền tảng cho ảnh hưởng và khả năng răn đe của Iran trong khu vực, đang bị suy yếu nghiêm trọng do bị Israel nhắm mục tiêu gần như hàng ngày, và một lợi thế lãnh thổ quan trọng đã bị mất đi khi phe đối lập Syria lật đổ chế độ Assad thân Iran năm ngoái.

Vượt qua áp lực

Cộng hòa Hồi giáo Iran từ lâu đã quen với các cuộc khủng hoảng và áp lực không ngừng. Ngay sau cuộc cách mạng năm 1979, đất nước này đã bị cuốn vào cuộc chiến tranh tàn khốc kéo dài tám năm với Iraq của Saddam Hussein, nhưng họ đã vượt qua cuộc xung đột đó với quyết tâm sắt đá và cuối cùng đã sống sót.

Thừa hưởng một quốc gia bị tàn phá và cô lập về khu vực bởi chiến tranh, Khamenei trẻ tuổi phải đối mặt với nhiệm vụ khó khăn là vực dậy nền kinh tế và xã hội tan vỡ. Ông phải quản lý sự bất đồng và cạnh tranh nội bộ trong giới giáo sĩ phức tạp của Iran, đối mặt với áp lực kinh tế quốc tế không ngừng, đồng thời bảo vệ lý tưởng cách mạng về chủ quyền và độc lập.

Trong bối cảnh cuộc khủng hoảng ngày càng leo thang ở Iran sau một cuộc chiến tranh khác và giới tinh hoa chính trị nước này sa vào trò đổ lỗi cay đắng, nhà lãnh đạo tối cao lớn tuổi vẫn kiên định theo đuổi chiến lược quen thuộc của mình: sản xuất tên lửa và máy bay không người lái, nỗ lực tái thiết các lực lượng ủy nhiệm khu vực bị tàn phá, và từ chối các điều kiện tiên quyết của phương Tây cho các cuộc đàm phán.

“Mọi người ở Iran đều muốn thay đổi. Phe cứng rắn muốn quay trở lại quá khứ, phe cải cách muốn hướng tới tương lai, còn nhiều người ôn hòa thì muốn bất kỳ sự thay đổi nào. Không ai hài lòng với hiện trạng", Shabani của Amwaj.media cho biết.

Ông Khamenei đã dành hàng thập kỷ trung thành củng cố cuộc Cách mạng Hồi giáo trên mọi tầng lớp xã hội Iran, đến nỗi sự kết thúc không thể tránh khỏi của ông, sẽ đánh dấu một thời khắc trọng đại, một thời khắc có thể thay đổi sâu sắc quỹ đạo của Iran, tùy thuộc vào người kế nhiệm ông.

“Không nghi ngờ gì nữa, sự ra đi của ông ấy sẽ là thời điểm then chốt nhất trong lịch sử Cộng hòa Hồi giáo… và sẽ có cơ hội thay đổi hướng đi địa chiến lược của Iran, nhưng điều đó phụ thuộc vào người kế nhiệm Khamenei và những gì sẽ xảy ra”, Ali Vaez, giám đốc Dự án Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, cho biết.

Hiện vẫn chưa rõ liệu giới cầm quyền đã chọn được người kế nhiệm Lãnh tụ tối cao hay chưa. Các nhà phân tích nêu ra những ứng cử viên tiềm năng như Mojtaba Khamenei, con trai ông và là một giáo sĩ có tầm ảnh hưởng, hoặc Hassan Khomeini, cháu trai của người sáng lập cuộc Cách mạng năm 1979.

“Thế giới bên ngoài có rất ít ảnh hưởng đến việc ai sẽ kế nhiệm, và điều đó thực sự phụ thuộc vào động lực nội bộ và cán cân quyền lực giữa các thế lực nội bộ,” Vaez nói.

“Điều quan trọng không kém là liệu phương Tây có cung cấp cho giới lãnh đạo mới ở Iran một lối thoát hay không… nếu phương Tây muốn tận dụng thời điểm chuyển giao quyền lực ở Iran, họ cần bắt đầu suy nghĩ về điều đó ngay từ bây giờ,” Vaez nói.

"Đánh cho Iran tan tác"

Giữa các cuộc biểu tình, bất tuân dân sự và sự trùng hợp đồng thời của các thảm họa, Khamenei hiện phải đối mặt với một mối đe dọa bên ngoài khác từ Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, người đã bay đến Mỹ trong tuần này để thúc giục Tổng thống Donald Trump có hành động quyết liệt hơn, gióng lên hồi chuông cảnh báo về chương trình tên lửa đạn đạo của Iran.

Bà Sina Toossi, một nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, cho biết ông Trump đã nhiều lần tuyên bố chương trình hạt nhân của Iran đã bị phá hủy, khép lại vấn đề hạt nhân về mặt chính trị và loại bỏ lý do lịch sử mạnh mẽ nhất mà Israel dùng để biện minh cho việc Mỹ ủng hộ chiến tranh với Iran.

Ông Toossi nói: “Do đó, việc ông Netanyahu chuyển hướng sang tên lửa không nên được hiểu là việc phát hiện ra một mối đe dọa mới, mà là một nỗ lực tạo ra một lý do gây chiến thay thế sau khi lập luận về hạt nhân sụp đổ”.

“Tôi nghe nói Iran đang cố gắng tái thiết lực lượng, và nếu đúng như vậy, chúng ta sẽ phải đánh bại họ", ông Trump nói sau cuộc gặp với Netanyahu, và nói thêm, “Chúng ta sẽ đánh tan tác họ".

×